Кіріспе

Клинкерлік құрылыс (сонымен қатар лапстрак деп те аталады) – қайық жасаудың әдісі, онда корпустың тақтай жиектері бірін-бірі жабады. Үлкен қайықтарда қажет болған жағдайда, қысқа тақтайларды ұштарынан біріктіріп, ұзын тақтай немесе корпус тақтайын жасауға болады. Бұл техника Скандинавияда пайда болған, ал англосакстар, фриздер және скандинавтар оны табысты қолданды. Әдетте, Ганза лигасы қолданған когтар деп аталатын кемелерде қолданылды. Карвельдік құрылыс, онда тақтай жиектері тегіс, тігіс-тігіс қосылады, үлкен кемелерде клинкерлік құрылысты ығыстырды, себебі сыйымдылыққа деген қажеттілік клинкерлік құрылыстың мүмкіндіктерін басып өтті, мысалы, үлкен корпус жасайтын кезде. (Клинкерлік және карвельдік құрылыстың салыстыруына қараңыз). Ерте орта ғасырлардағы кемелерден тікелей тараған клинкерлік құрылыста жасалған қайықтардың мысалдары – дәстүрлі дөңгелек түбіндегі Темза қайықтары және Англияның Норфолк жүк таситын үлкен (алғашқыда) қайықтарында кездеседі.

Этимология

Clinch немесе clench, жалпы герман тілінен алынған сөз, "бірге байланыстыру" деген мағынаны білдіреді.

Шығу тегі

Клинкер техникасы Скандинавия кеме жасау дәстүрінде дамыды, бұл Рим империясының кеңеюінен кейін солтүстік провинцияларға әкелінген Жерорта теңізіндегі тікелей қосылыс (шип және тесік) планкалау техникасынан өзгешеленеді. Б.з.д. 4 ғасырдағы Хьортспринг қайықтарында қабаттасқан конструкциялар кездессе де, клинкермен салынған ең көне кемеге қатысты дәлел – б.з. 190 жылы дендрохронологиялық әдіспен анықталған, Нйдам қайығының орнындағы қазба жұмыстарынан табылған қайық сынықтары. Шамамен 320 жылы салынған Нйдам қайығының өзі – сақталған ең көне клинкермен салынған кеме. Клинкермен салынған кемелер орта ғасырлар бойы Солтүстік Еуропа теңіз жүзуінің айрық белгісі болды, әсіресе викингтердің шабуылшылары мен саудагерлерінің ұзын кемелері, сондай-ақ Ганза лигасының сауда кемелері. Клинкермен салынған кемелер Баск елінің оңтүстігіне дейін салынды.

Планкалау

Қарапайым сүйрейтін қайық құрастыруда жұмысшылар кілін, сабақты, өлі ағаштарды, корманы және мүмкін, көпіршікті жинап, берік орнатады. Әдетте, бұл олар пайдаланылатын күйіндегідей болады. Кілінен бастап, ең төменгі, түбі, қабырға, жоғарғы және шек шүмеректер тігіледі, олардың «жерлері» – көршілес шүмеректер арасындағы жапсырма аймақтары – мыс түйреуіштермен бірге ұсталады. Сабақта және екі ұшты қайықта геральдтар жасалады. Яғни, әр жағдайда төменгі шүмеректің жері, шүмерек сабаққа немесе кормаға жанасқан жерінде қанатты жиекке дейін бұрылады. Бұл шүмеректің ұшын алдық тақтайшаға бұрауға мүмкіндік береді, сонда тақтайшаның сыртқы жағы сол жерде бір-бірімен тегіс келіп, сабақпен де тегіс болады. Бұл қайықтың суда жүзуі кезінде тақтайшаның ұштарын сабақтан көтермейді. Келесі тақтайшаны тігу алдында, төменгі шүмеректің жер беті келесі шүмерекпен салыстырғандағы бұрышқа сәйкес келтіру үшін бейіштелді. Бұл жердің бойында әртүрлі болады. Жаңа шүмеректі бекітуден бұрын, алдыңғы шүмерекке бекітіп ұстау үшін тіреуіштер қолданылады.

Ағаштан жасалған немесе қоршалған

Жабын қаптамасы жиналғаннан кейін, емен, шаған немесе қарағаштан жасалған көлденең тіреулер, "қабырғалар" деп аталатын, ішкі қисық бетіне сәйкес келу үшін бумен иіледі. Қайық көбінесе тұщы суда пайдаланылатын болса, қарағаш түрлері ұзақ қызмет етпейді. Қабырғалар иілген кезде, олар планктардың жиектері арқылы мыс қапсырмалармен қабыққа бекітіледі. Көптеген клинкерлі қайықтарда, мысалы, Скандинавияда, Темзадағы қайықтарда және кобл сияқты үлкен жұмыс қайықтарында, едендер мен жоғарғы тіреулерден құралған, жиектерге сәйкес келетін жиналмалы каркастар қолданылады. Кейде үлкен қайықтардың қабырғаларын да буға салу алдында жиектерге бекітіп алатын. Барлық қабырғалар орнатылғаннан кейін, бойлық элементтер иіледі. Тіреулердің астынан өтетіндері "көкденеңдер" деп аталады. Олар қабырғалар арқылы бекітіледі. Қайықтың қатты бетке қойылғанда тірелетін жиегіне оны нығайту және тозудан қорғау үшін көлденең кельдер жиі қосылады. Әрбір бордың ішкі жағына оны күшейту үшін көлденең тақта орнатылады. Кішкентай қайықта бұл көбінесе төменгі тақталарды ұстап тұру құралы ретінде де қолданылады. Бұл - жылдам алынып тағылатын, төменгі қабырғалардың үстіне орнатылып, жүруге арналған конструкция. Олар экипаж салмағынан туындаған жүктемені төменгі құрылымға таратуға көмектеседі.

Ұзындығы

Қиырдың ішкі жағындағы ауыр қақпақ та қиырдың бойымен иіліп, солай бекітіледі. Бұл жұмыстың бөлігі кеуделік ілмек пен төртбұрышты тізелерді орнату арқылы аяқталады. Қажет болған жағдайда, қақпаққа оралмалы немесе тіреуіш шұңқырлар бекітіледі, ал лақтырғыштар көтерілгіге орнатылып, тізелермен қақпаққа дейін, тіпті кейде қабырғаға дейін бекітіледі. Қақпақтың, көтерілгінің, лақтырғыштың және тізелердің құрылымы қабықты нығайтып, күшейтеді, оны қайыққа айналдырады. Сырғанақты бекітудің бірнеше тәсілі бар, бірақ клинкер қайықта ол қиырдың сыртына орнатылады.

Қосымша жабдықтар

Соңында, айналмалы құрылғылар немесе тіреу тақтасы, сурет салу сақинасы, көлденең таяқшалар, кіл және тұмсық жолағы сияқты бөлшектер бұрандалармен орнатылып, бекітіледі. Жабық қайықта, сағалар, жылқы, шамшырақ тақталары, мачта тірегі, аяқ баулары және тағы да басқа көптеген бөлшектер болар еді.

Аяқтау

Жолы бойындағы кейбір кезеңдерде, ағаштарды дайындау үшін суретшілер шақырылады, әсіресе ағаш қаптау жұмысы аяқталуға жақын болғанда. Қайық жасаушы тақтайдың ішін тазартады, ал суретші оны дайындап, мүмкін, тағы да басқа жұмыстар жасайды, себебі бұл оңайрақ және тақтайдың ағаш бөлігіне сақтаушы заттар жағуға мүмкіндік береді. Сол сияқты, жинақталғаннан кейін, бірақ орнатылардан бұрын лак жағу жақсы. Осылайша, кельдің жолағы пішінделіп, тесілгеннен кейін, кель мен тұяқтың ағаш бөлігіне бұранда тесіктері салынды, содан кейін лак жағу аяқталғанша жолақ бөлек қойылады.

Орта сызықты құрылымды бекіту

Ағаш қайықтарды жасаудың соңғы жылдары желім мен бұрандалар басым болды, бірақ 1950 жылға дейін кель, шошқа, сабақ, алжапқыш, өлі ағаштар, корма және мүмкін, транцем ақ қорғасын мен майға салынып, бұрандалармен бекітілетін. Бұрандалардың үш түрі бар:
Бұрандалы бұранда (яғни, сыртқы жіпшесі бар бұранда), гайкасы мен шайбасымен бірге, ең көп таралғаны. Шынақ немесе котер бұрандасының жіпшесі орнына, басынан алыс жағындағы ұшынан конус тәрізді тесік жасалады, оған конус тәрізді шынақ немесе котер кіргізіледі. Конустың өзі тік жіпшеге ұқсайды. Шайбамен бірге қолданылғанда, бұл бұранданы, бұрандадағы гайка сияқты, тығыз тартады. Клемп бұрандасының кейбір қасиеттері қада бұрандасына ұқсас, бірақ әдетте қада бұрандасынан әлдеқайда ұзын; ағаш кемелерде, шамамен бір метр немесе одан да көп болуы мүмкін. Кеме жасаушы үшін оны мыстан жасайды. Бір ұшын соққымен дөңгелете кеп бас жасайды. Содан кейін оны бекітілетін детальдегі тесіктен және шайба арқылы өткізеді. Басын төменнен ұстап, екінші ұшын бас сияқты дөңгелетеді. XIX ғасырдың соңына дейін әлемдегі ірі кемелерді осы бұрандалармен бекітетін, бірақ олардың кейбіреулері темірден жасалған болуы мүмкін. 1950 жылдардың аяғына дейін британдық Әскери-теңіз флотының 25 футтық моторлық кескіштерінің орталық сызығы осылай бекітілді. Қолда бар металл жеткіліксіз болған жағдайда, шыршаларды (треннельдер деп те аталады) қолдануға болады. Олар клемп бұрандасына ұқсас, бірақ ағаштан жасалған, және оларды түйіп қоюдың орнына, екі ұшына да қатты ағаштан жасалған клин қағылып, кеңейтілген. Артық бөлігі кесіліп тасталды.

Клинкер мен карвелдің салыстыруы

Викингтер ұзын кемелерін тілінген ағаш тақтайшалардан клинкер әдісімен жасады. Клинкер – бұл құрылыс түрінің британдық және американдық ағылшын тілдеріндегі ең көп қолданылатын атауы, бірақ американдық ағылшын тілінде бұл әдіс кейде лапстрак деп те аталады; лапборд, әсіресе 20-ғасырға дейін ғимараттардың қабырғаларын жабу үшін қолданылды, онда құрылымның тік бұрыштары жылдам құрастыруға ыңғайлы болды. Карвел қайығының тегіс беті алғашқы көзқараста гидродинамикалық тұрғыдан тиімдірек сияқты көрінеді. Планктардың жиектері ағынға кедерілмес үшін жасалған. Бірақ, екі құрылыс түрі арасындағы тиімділік таралуы – бұл алдану, себебі берілген корпус беріктігі үшін клинкер қайығы жеңіл болады. Сонымен қатар, викингтер қолданған клинкер құрылыс әдісі кеменің ұзындығы бойымен бұрылып, иілуге мүмкіндік беретін кеме жасады. Бұл Солтүстік Атлантика толқындарында кеме кішкентай болғанда оған артықшылық берді. Әдістің жеңілдігіне байланысты кеменің енін кеңейту, толқындардың бұралу күштеріне қарсы кеменің сақталуын тиісінше арттырмады, ал ені кең кемелер одан да осал болуы мүмкін. Клинкермен салынған кемелердің өлшемінің жоғарғы шегі бар, ол кейінірек салынған, карвел құрылысын қолданған ірі желкенді кемелерде бірнеше есе артты. Клинкер құрылысына карвелге қарағанда салыстырмалы түрде кең планктар қажет, себебі карвел кеменің орта тұсында, ең кең жерінде планктардың енін азайту үшін «ұрыларды» пайдалана алады, ал клинкер планктары, бекіткіштерін қабылдау үшін жеткілікті жиекке ие болуы керек болғандықтан, қалыңдығына пропорционалды түрде кең болуы тиіс. Құрылыстың басқа барлық аспектілерінде, соның ішінде каркас, палуба және т.б., клинкер карвелдей мүмкіндіктерге ие. Клинкер құрылысы бүгінгі күнге дейін шағын ағаш кемелерді салудың құнды әдісі болып табылады.

ЮНЕСКО материалдық емес мәдени мұрасы

Скандинавиялық клинкерлік қайық жасау дәстүрі 2021 жылдың 14 желтоқсанында ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне, алғашқы бірлескен скандинавиялық өтініш ретінде енгізілді.

Басқа дереккөздер

Гринхилл, Базиль (1976). Қайықтың археологиясы. Лондон: Адам мен Чарльз Блэк Publishers Ltd. Гринхилл, Базиль және Моррисон, Джон С. (1995). Қайықтар мен кемелер археологиясы: Кіріспе. Лондон: Conway Maritime Press. Ледер, Джон (1990). Клинкер қайық құрылысы. Adlard Coles. Макки, Эрик (1972). Клинкер: Қайық жасау техникасына шолу. Гринвич: Ұлттық теңіз мұражайы.