Кіріспе

Француз санкулоттарының жетекшісі Франсуа Анрио (François Hanriot; 2 желтоқсан 1759 – 28 шілде 1794) – француз революциясы кезіндегі француз санкулоттарының жетекшісі, көше сөйлеушісі және Ұлттық гвардия қолбасшысы. Ол 1793 жылғы 31 мамыр – 2 маусым көтерілісінде және одан кейін Жирондистердің құлауында маңызды рөл атқарды. 1794 жылғы 27 шілдеде ол Конвент тұтқындаған Максимилиан Робеспьерді босатуға тырысты. Ол келесі күні Робеспьер, Сен-Жюст және Кутонмен бірге 22 Прайриал заңының ережелері бойынша өлім жазасына кесілді, сот барысында оның жеке басын ғана растады.

Алғашқы жылдар

Франсуа Ханрио қазіргі Париждің батыс маңындағы Нантер қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Францияның бұрынғы қазынашысының қызметшілері (бағбандары) болды және Бургундиядағы Сормериден шыққан. 1779 мен 1783 жылдар аралығында ол Лафайеттің басшылығымен Америкада әскерде болған деген болжам бар, бірақ оны растайтын құжаттар жоқ. Кез келген нақты мамандығы болмаған Ханрио түрлі жұмыстар атқарды. Ол алғашқы жұмысын прокуратурада, көбінесе кеңсе жұмысын орындады, бірақ адалсыздық салдарынан лауазымынан айырылды. 1789 жылы ол Париждің октройінде салық жұмысына орналасты. Оның ондағы қызметі де сәтті болмады; ол 1789 жылғы 12 шілдеде түнде өзінің бекетінен кеткені үшін жұмыстан шығарылды, сол кезде танымал Жак Некер қызметтен босатылып, ашуланған париждіктер Ферме генеральдің қабырғасына тиесілі ғимаратты өртеп жіберуге тырысты. Ханрио тұтқындалып, Бисетер түрмесіне қамалды және келесі жылы Жан-Поль Мараттың көмегімен босатылды. Кешке қала әкімшілігінде бірнеше бөлімнің комиссарлары (Билло Варенн, Шомет, Хеберт, Ханрио, Флеуриот Леско, Паше, Бурдон) жиналды. Ертесі күні Ұлттық гвардия, федерация және Париждің революциялық бөлімдерінен келген адамдар Туильри сарайына шабуыл жасады. Корделье клубының мүшесі ретінде ол аристократияға салық салуды жақтады, оларға "бір қолында есептесу қағазы, екіншісінде тапанша" ұсынды. Осы көзқарасының арқасында ол жергілікті сан-кулоттардың адал қолдауын алды және олар оны 2 қыркүйекте өз бөлімінің Ұлттық гвардия батальонының капитаны етіп тағайындады. Ол қыркүйектегі қырғынға қатысқан жойды, өйткені оның бөліміндегі Сен-Пелажи түрмесіне ешкім бармады. Келесі күні кешке ол өзінің батальонымен бірге Бисетерде болды. Кассиньяк айтуынша, оның әскері қазаға қатысқан.

Жирондистердің құлдырауы

1793 жылдың көктемі Парижде зор саяси шиеленіс кезеңі болды, себебі Коммунадағы радикалды дауыстар мен Конвенттегі Монтаньярлар биліктегі Жирондист фракциясына ашық жаулық танытты. Биліктің сәуір айында Жан-Поль Маратты тұтқындау туралы шешімі жағдайды шиеленістірді және Ханрионың маңызды рөл атқарған Жирондистердің құлдырауына себеп болды. 1793 жылғы 30 мамыр кешкісінде Коммуна Ханрионы Париж Ұлттық гвардиясының "Бас қолбасшысы" лауазымына уақытша тағайындады, себебі Сантер Вендеде соғысып жатты. Оған әскерін Ұлттық сарайға қарай аттандыруды тапсырды. Бұл әрекеттің мақсаты Конвентті Он екі комиссияны таратуға және 22 таңдалған Жирондисті тұтқындауға мәжбүрлеу болды. Галереядағылар "Вендеге!" деп ұран салды. 30-31 мамыр түнінде қала қақпалары жабылып, сағат 3-те (Нотр-Дам шіркеуінде) дабыл соғылды. Ханрио Конвенттің рұқсатынсыз Пон-Нёфке пушка атуға бұйрық берді, бұл ескерту белгісі болды. Верньо Ханрионы тұтқындауды ұсынды. (Робеспьер Верньоға шабуыл жасап, Он екі комиссияны айыптады.) 1 маусым күні кешке "Инсурекциондық комитет" 27 Жирондисті, соның ішінде Жан-Мари Роланды, Лебрун Тонду мен Клавьерді тұтқындауға, Жирондист газеттерін тыйым салуға және олардың редакторларын тұтқындауға бұйрық берді. Сонымен қатар, ол Франсуа Ханриоға Конвентті "құрметті қарулы күштермен" қоршауға бұйрық берді. Конвент (шамамен 100 депутат) ерлерге дағдарыс күндері қару алып жүруге рұқсат беруді және оларға әр күн үшін ақы төлеуді шешті. Сондай-ақ, ол соңғы төрт күнде жұмысын тоқтатқан жұмысшыларға өтемақы төлеуді уәде етті. Ол айыпталған депутаттарға қатысты кез келген шешімді үш күнге кейінге қалдырды. 1 маусымда Коммуна күні бойы жиналып, "үлкен қозғалысты" дайындаумен айналысты. Кешке қарай ғимаратты қоршап, тұтқындауға мәжбүрлеу үшін 40 мың адам жиналды. Ханрионың бірінші міндеті - Арсенал, Плейс-Рояль және Пон-Нёф сияқты маңызды орындарды басып алу болды. Содан кейін кедергілер жабылып, күдіктілер тұтқындалды. Түн ортасында Коммуна ерлерге демалып, үйлеріне қайтуды бұйырды. Келесі күні таңертең Конвент Ханрионы шақырды, ол оларға барлық әскерлерінің дайын екенін және орналасқан жерлерін айтты. Ханрио Ұлттық гвардияға қалалық әкімшіліктен Ұлттық сарайға қарай шеру жүргізуге бұйрық берді. 2 маусымның кешкісін қарулы азаматтардың үлкен күші; кейбір деректер бойынша 80 000, ал Дантон 30 000 адам деді, 63 артиллериялық құралмен Конвентті қоршады. Айыпталушы Жирондистер сарайды театрлық шерумен айналып өтті. Барлық жағынан штык пен найзаға тап болған олар жиналыс залына оралып, жағдайға мойын бұйырды. Жиырма екі Жирондисті бірінен соң бірі тұтқындады. Соңында олар 31 депутатты түрмеге қамауға алмауды, тек үй қамауына алуды шешті. 1793 жылғы 2 маусымда сағат 11:00-де әйелдер Конвент алдында жиналды. Содан кейін Ханрионың әскерлері Конвент отырысында болған кезде мыңдаған қарулы еріктілер, зеңбіректер мен найзалармен қоршады, ал санкюлотты солдаттардың көпшілігі ғимаратқа кіріп, отырыстарды бұзды. Конвенттің төрағасы Геральт де Сешельс Ханриодан әскерін алып кетуін өтінді, бірақ ол бас тартты. Осы қысымның нәтижесінде Конвент 22 Жирондист депутатын тұтқындауға дауыс берді, бұл фракцияны биліктен ығыстырды. Марат пен Кутон Ханрионы "Отанды құтқарушы" деп есептеді. (Жерар Вальтер керісінше, Ханрионың басқаруындағы әскерлердің үлкен тәртіптілігіне баса назар аударады. Тарихшы осылайша санкюлот командиріне Жирондист депутаттарының шеттетілуі мен тұтқындалуы кезінде қантөгістен сақтау еңбегін жатқызады.) 11 маусымда Ханрио өзінің қолбасшылық лауазымынан кетіп, тәртіп орнатылғанын мәлімдеді. 29 маусымда ол өзінің бөлімінде қайта сайланды. 1 шілдеде ол Коммунамен сайланды және екі күннен кейін Жан Бушотт тарапынан Париждің қарулы күштерінің тұрақты қолбасшысы болып тағайындалды. 11 қыркүйекте Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің өкілеттігі бір айға ұзартылды; Робеспьер 2 маусымдағы көтеріліске жетекшілік еткені үшін Якобин клубында Ханрионы қолдады. 19 қыркүйекте Конвент оның Париж Ұлттық гвардиясының (130 000 адамнан тұратын) Бас қолбасшысы болып тағайындалуын мақұлдады. Брут, Марат және Руссоның бюстері қойылды. Ол "Театр Республики" және "Комикалық опера" театрларында орын жалдады. 8 желтоқсанда ол халыққа қарсы қару қолданбайтынын, оның орнына ақыл-ойды қолданатынын мәлімдеді.

Террорлық биліктің соңы

1794 жылдың көктемінде Робеспьер мен комитеттердің бір жағынан, Париж коммунасы мен сан-кулоттардың екінші жағынан арасындағы шиеленіс күшейді. 6 наурызда Ханрио 1200 адаммен Конвент алдына келді. Бұл 13 наурызда Хеберт, Моморо, Винсент, Ронсин және олардың серіктестерін тұтқындауға әкеп соқты. Хебертист болған Ханрионы Робеспьер қорғады. 27 наурызда революциялық армия таратылды, оның артиллерия бөлімдері Ханрионың бақылауына көшті. Ол Хеберт пен оның серіктестерінің радикалды идеяларын қолдағанмен, Ханрио Робеспьерге адал болды. 2 сәуірде 1794 жылы Дантонды тергеудің бірінші күнінде оған Революциялық трибуналдың президенті мен прокурорын тұтқындамау туралы ескертілді. Ханрио Парижді артиллериялық қаруларынан айырған Лазар Карноға қарсы шықты. Ханрио етханалар мен нан пісіру орындарының алдындағы кезектердің көтеріліске ұласпауын қадағалады. 5 маусымда Франсуа Ханрио Париждегі нан сататын әр нан пісірушінің (тақырыптама) картасы жоқ адамдарға немесе басқа бөлімдерден келгендерге нан сатуын тоқтатуды бұйырды. 27 шілдеде 1794 жылы Конвент мүшелерінің тобы Робеспьер мен оның одақтастарының құлауын ұйымдастырды, бұл оқиға Термидорлық реакция деп аталды. Төңкеріс бастаушысы – Лоран Леконтр, оған Барер, Фрерон, Баррас, Таллиен, Тюрио, Куртуа, Ровер, Гарнье де Л’Обе және Гюфрой көмектесті. Олардың әрқайсысы төңкерісте өз рөлін ойнауға дайындалды. Олар Ханрионы, оның көмекшілерін де лагерь, Лавалет пен Буланжерді, прокурор Дюманы, Дуплей отбасын және баспагер Шарль Леопольд Николасты алдымен тұтқындау керек деп шешті, сонда Робеспьер әскери немесе басқа да тиімді қолдаусыз қалады. Дюма түскі сағат 12-де тұтқындалды және сағат 4-те Сен-Пелажи түрмесіне жеткізілді; сондай-ақ Дуплей отбасының мүшелері тұтқындалды. Ханрио ат үстінде Робеспьерді өлтіруге тырысатынын ескертіп, 2400 Ұлттық гвардияшыны қалалық әкімдіктің алдына жинады. Париж коммунасы тұтқындау туралы естігенде, Робеспьер мен оның одақтастарын босату және Конвентті бақылауға алу үшін күштерді жұмылдыра бастады. Қала әкімі Флюрио Леско Париж түрмелеріне Конвент жіберген тұтқындарды қабылдамауды бұйырды, ал Ханрио Конвентті жабу үшін әскери дайындықтарды қолға алды. Бертран Баррердің айтуынша, Ханрио кейбір депутаттар оны заңнан тыс деп санау мүмкін деп қорқытқаннан кейін қалалық әкімдікке қашып кеткен. Конвент тоғызға дейін жиналмады. Конвент бес депутатты (оларға қоса қолдау көрсеткен мүшелерді) заңсыз деп жариялады. Мұны естіген көтерілісшілер мен олардың қолбасшысы үрейге келіп, коммунаға қашып кетті. Париждегі жанкештілер бұл хабарды естігенде тәртіп бұзыла бастады, олар бөлініп кетті. Кешке Робеспьер, Ханрио және басқа босатылған тұтқындар қазір олардың штаб-пәтері болған Виль қонақ үйінде жиналды. Конвент оларды заңсыз деп жариялап, тірі де, өлі де ұстауға бұйрық берді және оларды басу үшін Баррас басшылығындағы өз әскерлеріне бұйрық берді. Ханрио өз адамдарына бүкіл алаңды шамдармен жарықтандыруды бұйырды. Бір сағат ішінде коммунаның әскерлері алаңнан тыныш шығып кетті. Таңғы сағат екіде Баррас басқарған Конвент әскерлері келді. Робеспьер және басқалары тұтқындалды. Ханрио бүйір терезеден құлап, сол күні көрші аулада есінен танып қалған күйінде табылды. Ханрио Робеспьер мен оның бауырымен бірге гильотинаға әкелінді және 28 шілдеде 1794 жылы Робеспьерден бұрын өлім жазасына кесілді. Мерда Ханрионың айтуынша, ол үшінші қабатқа қарай жасырын баспалдақ арқылы қашып құтылуға тырысқан. Ол сол жердегі бір пәтерде тұрыпты. Көпшілік деректерге қарағанда, Ханрионы апатқа кінәлі деп айыптағаннан кейін Коффинхал терезеден лақтырып жіберген. Қалай болғанда да, Ханрио кішкентай аулаға, шыны үйіндісіне құлап түсті. Ол 12 сағаттан кейін табылған және консьержерге әкелінген ағынға енуге жеткілікті күшті болды. 10 Термидордың (28 шілдеде, декади, демалыс және мереке күні) түстен кейін Революциялық трибунал Робеспьерді және 21 "Робеспьершіні" (шамамен 13 көтерілісші Коммунаның мүшесі) 22 Прайриалдың заңдары бойынша өлім жазасына кесті, тек олардың жеке басын сот барысында растады. Түстен кейін сотталғандарды үш арбамен Революция алаңына алып барып, өлім жазасын орындады. Ханрио революция кезінде болған түрлі оқиғалардың 47-ге жуық суретіне ие болды, "магнифик" ағаштан жасалған жазу үстелі және Пьер Александр Дюпэроу мен Рене Луи де Жирардин (1780-1782) шығарған Жан Жак Руссоның толық шығармалары.