Кіріспе

Адамның өмір сүру табиғаты туралы болжамдар

«Бақша» гипотезасы технологялық тұрғыдан дамыған сыртқы өмірдің күтілетін мінез-құлқы мен болуы және олардың Жермен байланыс жасамау себептерін қарастырады. Бұл Ферми парадоксының көптеген теориялық түсіндірмелерінің бірі. Гипотезаға сәйкес, сыртқы өмір Жермен байланысқа түспеу арқылы табиғи эволюция мен әлеуметтік-мәдени дамуға мүмкіндік беруді және «бақшадағы» жануарларды бақылайтын адамдар сияқты, планетаралық ластанудан сақтануды көздейді. Гипотеза сыртқы өмірдің жоқтығын түсіндіруге тырысады, оның жалпыға бірдей ықтималдығына қарамастан және оның болуының логикалық күтілімдеріне сәйкес. МИТ-тің Haystack обсерваториясының бұрынғы ғалымы Джон Аллен Болл ұсынған «бақша» гипотезасының бір түрі – «зертхана» гипотезасы, онда адамзат эксперименттерге түсіп, Жер алып зертхана рөлінде көрінеді. Мысалы, сыртқы өмір адамзат белгілі бір технологиялық, саяси және/немесе этикалық деңгейге жеткеннен кейін байланыс жасауға келісуі мүмкін. Басқаша айтқанда, сыртқы өмір адамдар оларды байланысқа мәжбүрлегенше, мүмкін сыртқы өмір мекендейтін планетаға ғарыш кемесін жібергенше, байланыс жасамайды. Осы тұрғыда, байланысқа түсуден тартыншақтық қауіпті азайтуға бағытталған саналы шешім болуы мүмкін. Дамыған қашықтықтан сезіктеу технологияларына ие сыртқы қоғам, көршілермен тікелей байланыстың қосымша пайдасы болмай, өзіне қосымша тәуекел әкелетініне қорытынды жасауы мүмкін. «Зертхана» гипотезасында «бақшаны күзетушілер» адамзатты эксперименттерге ұшыратады, бұл гипотезаны Болл «қасіретті» және «қорқынышты» деп сипаттайды.

Қорытындылар

Жоопар гипотезасы, біріншіден, өмірдің болуы мен эволюциялануы үшін жағдайлар болғанда, ол болатынын, екіншіден, өмірдің болуы мүмкін көптеген орындар бар екенін және көптеген ғарыштық мәдениеттердің қалыптасқанын болжайды. Жоопар гипотезасының негізгі себебі – ертерек контактінің ғаламның өзі қабылдайтын жолдардың әртүрлілігін "ақылсыздықпен" азайтуы мүмкін. Бұл идеялар, егер көптеген ғарыштық өркениеттердің арасында Жер сияқты даму сатысындағы өркениеттерге қатысты оқшаулануды талап ететін әмбебап мәдени немесе құқықтық саясат болса, орындырақ көрінеді. Егер гегемониялық билік болмаса, тәуелсіз принциптері бар кездейсоқ өркениеттер байланысқа түсер еді. Бұл анық ережелері бар тығыз ғаламның болуын ықтимал етеді. Бірақ, егер көптеген ғарыштық мәдениеттер болса, бұл теория мотивацияның біртектілігі тұрғысынан күңкіреуі мүмкін, себебі адамдар анықтай алатын ауқымдағы императивке қарсы әрекет ету үшін бір ғарыштық өркениеттің немесе кез келген өркениеттің ішіндегі шағын топтың жеткілікті болар еді, ал гегемонияны бұзу ықтималдығы өркениеттер санымен артады. Дегенмен, бұл идея барлық өркениеттер контактіге қатысты ұқсас мәдени стандарттар мен құндылықтарды дамытса, көбінесе Жердегі конвергентті эволюция сияқты, көптеген жағдайларда тәуелсіз түрде көзге ие болуы немесе барлық өркениеттер олардың арасындағы бірінші өркениет сияқты ерекше өркениеттің үлгісін қабылдауы мүмкін болса, орындырақ болады. Бұл гипотезада әмбебап этикалық біртектілік мәселесі шешіледі, себебі жоғары деңгейдегі өркениеттің қалыптасуы көптеген проблемаларды жеңуді талап етеді, мысалы, өзін-өзі жою, соғыс, халық санының артуы, ластану және тапшылық. Бұл проблемаларды шеше білу өркениетті жауапты және дана мінез-құлыққа бағыттай алады, әйтпесе олар жоғалып кетеді (Ферми парадоксының басқа шешімдерін қамтиды). Жоопар гипотезасында, адамзат белгілі бір деңгейдегі өркениетке және жетілуге (жауапкершілік пен даналыққа) жеткенше контакті мүмкін емес, әйтпесе ол әлеуетті қауіпке айналады. Адамзат зоопарк гипотезасын сынап көруге қабілетті болуы мүмкін, Галактикадағы технологиялық ғарышкерлердің жасырындыру жолдарын жою арқылы, шамамен келесі жарты ғасыр ішінде. Яғни, олар біздің анықтауға жасаған ең жақсы әрекеттерімізді толығымен жоққа шығаруға қабілетті болуы мүмкін. Жоопар гипотезасы Ферми парадоксына гегемониялық билік тұжырымын қолдануға сүйенеді. Тіпті егер алғашқы гегемониялық, араласпаушы ұлы өркениет (бірінші өркениет) ұзақ уақыттан бері жоғалып кетсе де, олардың бастапқы мұрасы дәстүр ретінде сақталуы мүмкін немесе араласпаушы гегемониялық мақсатқа арналған жасанды өмір формасы (жасанды жоғары интеллект) өлім қаупінсіз сақталуы мүмкін. Осылайша, гегемониялық билік міндетті түрде бірінші өркениет болуы керек емес, ол өзінің араласпаушы доктринасын және галактиканың үлкен бөлігін бақылауды бірінші болып таратуы керек. Егер бір ғана өркениет алыс өткенде гегемонияға ие болса, ол кез келген келесі өркениеттерге араласпауды қолдайтын, тонаушы отарлауға қарсы табудың үзілмейтін тізбесін құра алады. Мұндай жағдайда мотивацияның біртектілігі туралы бұрын айтылған тұжырым күмәнді болып қалар еді. Негізгі мәселе – галактикалық өркениеттің Жерге барлық қасақана немесе қасақана емес байланыстарды қалай тоқтатуы. Дегенмен, егер ең көне өркениет әлі де Көкжолдағы болса, мысалы, келесі ең көне өркениетке қарағанда 100 миллион жылға артықшылыққа ие болса, олар өздерінің ықпалына түсетін әрбір өркениеттің пайда болуын бақылауға, қадағалауға, әсер етуге немесе оқшаулауға қабілетті болуы мүмкін. Бұл біздің планетамыздағы өркениетімізде күнделікті болатын жағдайға ұқсас, яғни осы планетада дүниеге келген әр адам біздің дүниеге келгенімізге дейін қалыптасқан отбасылық байланыстар, әдет-ғұрыптар, дәстүрлер мен заңдар жүйесіне кіреді және біз оларға көп немесе ешқандай бақылау жасай алмаймыз.

METI (жерден тыс ақыл-ойға хабарлау)

Зоопарк гипотезасын еңсеру – 2015 жылы сыртқы цивилизациялармен байланыс құру үшін құрылған METI ұйымының мақсаттарының бірі, сыртқы цивилизацияларды іздеудің белсенді нысаны (SETI). Стивен Уэбб және басқалар үшін, адамдар мен адамзаттың цивилизациялық саясатын ескере келе, мұндай тыйым миллиондаған жылдар бойы, немесе кем дегенде адамзат өмірінің кезеңінде бірде-бір рет бұзылмауы мүмкін емес сияқты көрінеді. Басқалар зоопарк гипотезасының, оның планетарий нұсқасымен бірге, жорамалдаушы екенін және теологиялық теорияларға жақын тұратынын айтады. Диссиденттік (ретсіз) топтар туралы аргументке қарсы бір пікір – ғарыштан тыс жасанды суперақылдылықтар кеңістікті, тіпті биологиялық ақылдылықтар орналасқан кеңістікті де басып алады; сонымен қатар, жеке жасанды суперақылдылықтар біріктірілген суперақылдылықтар желісіне ұмтылады деп есептеледі, осылайша ретсіз мінез-құлықтың алдын алады.

Көркем әдебиеттердегі кейіпкері

Жануарлар бағы гипотезасы ғылыми фантастикада кең таралған тақырып.

1930 жылдар

1937 ж. Олаф Степлдонның 1937 жылғы "Жұлдыз жасаушы" романында Симбионттар өздерінің болуын "утопияға дейінгі" примитивтерден мұқият жасырып, "олардың ой-санатын тәуелсіздігінен айырмасын" деп алаңдайды. Олар мұндай әлемдер утопиялық деңгейдегі ғарыш саяхатшыларына жеткен кезде ғана байланысқа түсіп, жас утопияны бірдей деңгейге көтереді.

1950 жылдар

1951: Артур Кларктың "Сентинель" (алғаш рет 1951 жылы жарық көрген) және оның кейінгі романға бейімделуі 2001: Ғарыш саяхаты (1968) адамзат айда оны тапқанда белгілі бір сигналды (маяк) қосатын құрылғыны көрсетеді. 1953: Артур Кларктың 1953 жылы жарық көрген "Балалық шақтың соңы" романында, шетелдік мәдениеттер мыңдаған (немесе миллиондаған) жылдар бойы Жердің эволюциясын және адамзат тарихын бақылап, тіркеп келді. Кітаптың басында, адамзат ғарышқа ұшуға дайын тұрғанда, олар өздерінің бар екенін жария етеді де, қарулану жарысын, отаршылдықты, нәсілдік бөлінуді және Ұлыттар арасындағы суық соғысты жылдам аяқтайды.

1960 жылдар

Жұлдызды жолда Федерацияның (адамдарды қоса) қатаң Бірінші директива саясаты бар, ол Федерация кездесетін, технологиялық жағынан аз дамыған мәдениеттерге араласпауды талап етеді. Осы саясаттың негізгі шарты – жарық жылдамдығынан асып түсетін жылдамдықпен тәуелсіз түрде қозғалатын технологияны дамыту. Сериал канонында вулкандықтар адамдар алғаш рет варп-ұшу жасағанға дейін олармен тек бақылау арқылы қарым-қатынас жасады, содан кейін бірінші байланыс жасады, бұл практика адамзаттың осы шекті деңгейге жеткенінен бұрын пайда болғандығын көрсетеді. Сонымен қатар, "The Chase (TNG)" эпизодында көптеген әлемдерге тараған саналы түрлердің ДНК-сында жасырылған, ерте заманғы (немесе алғашқы) өркениеттен келген хабар табылады, оны толыққанды ашу тек жеткілікті деңгейде дамыған түрлер ғана қабілетті. Аркадий мен Борис Стругацкийдің "Құдай болу қиын" романында, оқиғасы орын алатын (аты аталмаған) ортағасырлық планета Жердің дамыған өркениетімен қорғалады, ал Жерден келген бақылаушыларға араласуға және тікелей байланыс жасауға тыйым салынады. Романның маңызды тақырыптарының бірі – осындай ұстаным бақылаушылар алдында тудыратын этикалық дилемма.

1980 жылдар

1986 ж. Орсон Скотт Кардтың "Өлілер үшін сөйлеуші" атты еңбегінде ғарыш өмірін зерттейтін адам ксенобиологтары мен ксенологтары, биологтар мен антропологтарға, жергілікті түрлерге, Пекениноларға, кез келген технология мен ақпаратты беруге тыйым салынады. Ксенобиологтардың бірі шетелдік рәсімде қаза тапқанда, оларға бұл туралы айтуға тыйым салынады. Бұл қайта-қайта орын алады, бірақ "Эндер ойынының" басты кейіпкері Эндер Виггин Пекениноларға адамдардың осы рәсімге қатыса алмайтынын түсіндіреді, өйткені ол оларды өлтіреді. Бұл зоопарк гипотезасының нақты мысалы емес, себебі адамзат байланысқа түседі, бірақ оған өте ұқсас, және адамдар Пекенинолардың технология туралы білмеуін қалайды. 1987 ж. Джулиан Мейдің 1987 жылғы "Интервенция" романында Галактикалық ортаның бес ғарыш тектес ұлты Жерді бақылауда ұстайды, бірақ адамдар паранормальді бейбітшілік дұғасы арқылы ақыл-ой және этикалық жағынан жетілгенін көрсеткенше араласпайды. 1989 ж. Иэн М. Бэнкстің "Өнердің жай-күйі" романы мәдениеттің Жерге жасырын сапар шегіп, оны байланыссыз қалдыруды шешкенін көрсетеді, оның дамуын бақылау тобы ретінде бақылап, басқа өркениеттерді манипуляциялаудың ең дұрысы екендігін растау үшін (зертханалық гипотеза). Бэнкстің басқа да еңбектерінде мәдениет (немесе мәдениетке баламалы) философиялық немесе сыртқы саясат мақсаттары үшін, жасырын және ашық түрде, төмен дамыған өркениеттерді, соның ішінде өнеркәсіптік емес өркениеттерді де (мысалы, "Инверсиялар") жиі манипуляциялайды. 1989 ж. Билл Уоттерсонның 1989 жылғы 8 қарашадағы "Кальвин мен Хоббс" комиксінде Кальвиннің "Кейде менің ойымша, ғаламның басқа жерінде ақылды өмірдің бар екендігінің ең сенімді белгісі – олардың бізбен байланысуға тырыспауы" деген сөзінде алғашқы байланысқа (немесе кем дегенде алғашқы байланыстың дұрыстығына) қатысты этикалық шек болуы мүмкін екендігі туралы ой айтылады.

2000 жылдар

2000: Роберт Дж. Сойердің "Құдайды есептеу" (2000) ғылыми-фантастикалық романында дамыған ғарыш цивилизациясынан келген ғалым Холлус өзінің үкіметі басты директива бойынша жұмыс істеп жатқанын жоққа шығарады. 2003: "Саут Парк" телесериалының жетінші маусымының "Жою" атты тұсаукесер эпизодында, шетелдіктер Жермен байланыс жасаудан бас тартады, себебі планета реалити-шоудың тақырыбы және оқиға орны болып табылады. Көптеген "жануарлар бағы" гипотезаларында байланыс органикалық әлеуметтік-экономикалық, мәдени және технологиялық дамуға мүмкіндік беру үшін бастаылмайды, ал осы эпизодтағы шетелдіктер тек ойын-сауық мақсатында байланыс жасаудан бас тартады. Анығында, шетелдіктер бүкіл Жерді "Труман шоуындағы" басты кейіпкер сияқты қарастырады, шоудың тұтастығын сақтау үшін. 2008: "Spore" атты бейне ойынында, онда фиктивті галактикадағы түрлердің эволюциясы мен өмірі ұсқындырылады, "Ғарыш кезеңіндегі" ақылды түрлер өз планеталарын біріктірмеген және әлі ғарышқа ұшуды дамыта алмаған бұрынғы кезеңдердегі түрлермен байланыс жасай алмайды. Дегенмен, оларға өз азаматтарын/мүшелерін алып кетуге, олардың жерлерінде егіндік шеңберлер жасауға және өздерінің планеталарына технологиялық эволюциясын жеделдететін "монолит" деп аталатын құралды орналастыруға рұқсат беріледі.

2010 жылдар

2012: Star Citizen ғылыми-фантастикалық видео ойынында «жануарлар бағы» гипотезасы туралы қысқаша мәлімет беріледі және ол «Әділ мүмкіндік заңы» деп аталады. Құжатта, егер бір планетада интеллект дамытуға қабілетті тіршілік формалары табылып, ол планетада адамдарға терраформация жасау, кен шығару және қоныстанғанға тыйым салынады. Ойынның дамуы жалғасып жатқанда, «Әділ мүмкіндік заңымен» қорғалған планеталары бар бірнеше планеталық жүйелерді енгізу жоспарлануда. 2016: Stellaris видео ойынында ойыншылар жұлдызаралық империяны басқарады, ол технологиялық тұрғыдан нашар дамыған, ғарышқа ұша алмайтын өркениеттермен кездесе алады. Ойыншының таңдауына және империяның құрылысына байланысты, олар мұндай «жарық жылдамдығынан бұрынғы» планеталарды «жануарлар бағы» гипотезасына ұқсас тәсілмен, пассивті бақылау, технологиялық білім беру, жасырын ену және идеологиялық әсер ету миссияларын қамтитын ғылыми станциялар арқылы бақылай алады. Ойыншылар сондай-ақ ғылыми зерттеу жобаларын пайдаланып, санаға жеткізілуі мүмкін «санасыз» түрлерді таба алады.