Кіріспе

Артур Конан Дойлдың 1904 жылғы "Үш студенттің оқиғасы" атты қысқа әңгімесі, сэр Артур Конан Дойл жазған 56 Шерлок Холмс әңгімесінің бірі және "Шерлок Холмс қайтып келді" (1905) жинағына енген 13 әңгімеден бірі. Алғаш рет ол 1904 жылғы маусымда Ұлыбританиядағы "The Strand Magazine" журналында, ал 1904 жылғы 24 қыркүйекте АҚШ-тағы "Collier's" журналында жарияланды.

Сюжет

Шерлок Холмс пен доктор Уотсон университет қалашығында болып, онда Сент-Люк колледжінің оқытушысы, Хилтон Сомс атты мырза, оларға қызықты мәселемен жүгінеді. Сомс өзі өткізбек болған емтиханның баспа нұсқаларын қарап жатқанда, бір сағатқа кабинетінен шығып кеткен. Қайтып келгенде, оның қызметшісі Баннистер бөлмеге кіргенін, бірақ кілтті есікте қалдырып кеткенін, ал біреу емтихан қағаздарын аралап, олардың ішінара көшірілгенін көрсететін іздер қалдырғанын анықтады. Баннистер қатты мазасыздыққа түсіп, креслоға құлап, қағаздарға қол тигізбегенін мойындайды. Сомс кеңсесінен тағы да бірнеше іздер тапты: қарындаш қиыршықтары, сынған қарындаш ұшы, үстелінің бетіндегі жаңа сызақ және құммен араласқан қара балшықтың кішкентай кесегі. Сомс алдаған адамды тапқысы келеді және оның емтиханға қатысуына жол бермеуді қалайды, себебі бұл стипендия үшін маңызды емтихан. Емтиханға түсетін үш студент оның үстінде, бір ғимаратта тұрады. Біріншісі, Гилкрист, жеңіл атлетикамен айналысады – кедергілерден секіруші және ұзын секіруші, сондай-ақ еңбекқор (әкесінен өзгеше, ол ат жарыстарында байлығын ысырап еткен); екіншісі, Даулат Рас, тыныш және жүйелі адам ретінде сипатталады; үшіншісі – Майлс Макларен, талантты, бірақ жаман әдеттері бар және құмар ойындарға құмар. Холмс кеңсеге көңіл бөледі. Алдаған адам қағаздарды біреуін біреуімен терезеге алып барып, Сомс қайтып келе жатқанын көру үшін көшірген болуы керек, бірақ Сомс әдеттегідей қайтып келмейді. Жақын жердегі есік Сомс жатын бөлмесіне апарады. Оны тексергеннен кейін Холмс ұқсас, құммен араласқан балшықтың кесегін табады. Ол Сомсқа, алдаған адам оның жақындағанын естіген соң, жатын бөлмесінде жасырынып отырғанын айтып, оны таң қалдырады. Сомс Баннистерді сұраққа тартып жатқанда, ол сол жерде, перде артында жасырынып тұрды. Ертесіне таңертең Холмс пен Уотсон Сомс кеңсесіне қайта оралады. Холмс Баннистерді ақпаратты жасырғаны үшін айыптайды. Баннистер ешнәрсеге мойындамайды және Сомс кеңсесінде ол болған кезде ешкім болмағанын мәлімдейді. Бірақ Холмс Гилкристі шақырып, өзінің қорытындыларын жариялайды. Алдаған адам емтиханның баспа нұсқаларының бар екенін білген болуы керек. Бұл тек Гилкрист болуы мүмкін, себебі баспа нұсқаларының қайда екені құпия сақталған, ал Гилкрист Сомс терезесінен оның үстелін көруге жеткілікті бойлы жалғыз адам еді. Холмс осы кесектерді ұзын секіру алаңында табылған арнайы балшық ретінде анықтады, бұл Гилкристің кінәлі екенін көрсетеді. Гилкрист Баннистердің сатқындығына наразылық білдіріп, кінәсін мойындайды. Шындығында, Баннистер Гилкристің жасырын әрекеттерін жапқан. Ол бұл әрекетке мәжбүр болды, өйткені бұрын Гилкристің әкесінің үй қызметшісі болған. Содан кейін Холмс қалған іздерді түсіндіреді. Үстелдегі сызақ Гилкристтің асығысқанда ұстаған тікенді аяқ киімдерінен пайда болған, ал балшық кесектер оның аяқ киімдерінен түскен. Баннистер Гилкристің қолғаптарын жасыру үшін креслоға құлап түсті, оларды креслода қалдырғанын көрген. Гилкрист Баннистерді өзінің қателігінен пайда табуға көндіргені үшін мақтайды және Сомсқа емтиханға қатыспауды, оның орнына Родезия полициясында жұмыс істеу туралы ұсынысты қабылдауды сұраған хатты ұсынады.

Жариялану тарихы

"Үш студенттің оқиғасы" 1904 жылдың маусым айында Ұлыбританияда "The Strand Magazine" журналында, ал АҚШ-та 1904 жылдың 24 қыркүйегінде "Collier's" журналында жарияланды. Бұл әңгіме "The Strand" журналында Сидни Пейджет салған жеті иллюстрациямен, ал "Collier's" журналында Фредерик Дорр Стил салған тоғыз иллюстрациямен жарық көрді. Ол "Шерлок Холмс қайтып келді" әңгімелер жинағына енді.

Фильм

1923 жылы әңгіме бойынша бейімделген үнсіз, қысқа фильм "Столл" фильмдер сериясының бөлігі ретінде шықты, онда Шерлок Холмс рөлін Эйл Норвуд, Уотсон рөлін Хьюберт Уиллис, Хилтон Сомс рөлін Уильям Лэгг, ал Баннистер рөлін А. Хардинг Стьерман сомдады.

Радио

Эдит Мейзердің драмалық бейімдеуімен "Үш студенттің оқиғасы" 1931 жылғы 2 қарашада американдық радиосериал "Шерлок Холмс оқиғалары" аясында эфирға шықты, онда Ричард Гордон Шерлок Холмс рөлін, ал Ли Ловелл доктор Уотсон рөлін сомдады. Мейзер осы оқиғаны "Шерлок Холмстың жаңа оқиғалары" американдық радиосериалының бір бөлігі ретінде де бейімдеді, онда Базил Ратбоун Холмс, ал Найджел Брюс Ватсон рөлінде болды, бұл эпизод 1940 жылғы 24 қарашада эфирға шықты. Феликс Фелтон осы оқиғаны 1952–1969 жылдардағы радиосериалдың бір бөлігі ретінде BBC Home Service үшін радиоқою ретінде бейімдеді, онда Карлтон Хоббс Холмс, ал Норман Шелли Ватсон рөлінде ойнады, ал Фелтон Хилтон Соймс рөлін сомдады. Қою 1957 жылғы қарашада эфирге шықты. "Үш студент" 1993 жылы BBC Radio 4 үшін Денис Хоторн (сонымен бірге Хилтон Сомс рөлін ойнаған) 1989–1998 жылдардағы радиосериалдың бөлігі ретінде бейімдеді, онда Клайв Меррисон Холмс, ал Майкл Уильямс Ватсон рөлінде, ал Десмонд Ллевелин Баннистер рөлінде болды. Оқиға американдық радиошоуы Imagination Theatre-дағы "Шерлок Холмс классикалық оқиғалары" сериясының екінші эпизоды ретінде бейімделді, онда Джон Патрик Лоури Холмс, ал Лоуренс Альберт Ватсон рөлін сомдады. Эпизод 2006 жылы эфирға шықты.