Кіріспе

"Соңғы иілуі. Шерлок Холмстың соғыс қызметі", кейін "Соңғы сауығы: Шерлок Холмстың эпилогы" деп аталды, сэр Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс туралы жазған 56 әңгімесінің бірі. Алғаш рет 1917 жылдың қыркүйегінде "The Strand Magazine" журналында жарияланып, келесі айда "His Last Bow: Some Reminiscences of Sherlock Holmes" деп аталатын сегіз әңгімеден тұратын жинақтың соңғы бөлігі ретінде топтастырылды. Әдетте доктор Уотсон кейіпкерінің баянымен бірінші жақта берілетін бұл әңгіме үшінші жақта баяндалады, және ол детективтік жұмбақ емес, шпиондық оқиға. Соғысқа дейінгі кезеңде британ және неміс тыңшыларын бейнелеуі, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жарық көргені және патриоттық тақырыптарының болуы себепті, бұл әңгіме британдық оқырмандардың рухын көтеруге бағытталған үгіт құралы ретінде қарастырылады.

Қысқаша мазмұны

Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында неміс агенті фон Борк төрт жыл бойы жинаған құпия ақпараттарын алып, Англиядан кетуге дайындалуда. Оның әйелі мен үйі Харвичтен Нидерландтағы Флашингке кетіп қалған, тек ол және оның қарт ағылшын үй шаруашылығын жүргізушісі ғана қалды. Фон Борктің әріптесі, Германия елшілігінің неміс дипломаты барон фон Херлинг, оның маңызды британдық әскери құпияларды алғанын бағалап, Фон Боркқа Берлинде қаһарман ретінде қарсы алатынын айтады. Фон Борк ирланд-американдық хабаршысы Алтамонтпен соңғы мәмілені күтіп отырғанын айтады, ол жақын арада құнды көмбемен – теңіз сигналдарымен келеді. Фон Херлинг Алтамонт келгенге дейін кетеді. Фон Борктің үй шаруашылығын жүргізушісі шамды сөндіріп, зейнетке шықты. Алтамонт Фон Боркқа бір бума көрсетіп береді. Алтамонт Фон Борктің сейфін сынап бағалайды, бірақ Фон Борк оның құрылысы мен екі комбинациялық құлыптың оны бұзу мүмкін емес ететінін мақтан тұтады. Ол Алтамонтқа комбинацияның «1914 жылғы тамыз» екенін айтады. Алтамонт бірнеше неміс хабаршыларының түрмеге қамалғанын айта келіп, Фон Боркқа сенімсіздікпен қарап, төлем алғанға дейін теңіз кодтарын беруден бас тартады. Фон Борк Алтамонттың барлық ақпаратты тексермейінше төлемеймін дейді. Алтамонт оған буманы ұсынады. Фон Борк оның ішінде «Бал арасы шаруашылығының практикалық нұсқаулығы» атты кітап бар екенін көреді, бұл ол күткеннен мүлдем өзгеше. Одан да күтпегені – Алтамонттың бір сәттен кейін оның бетіне хлороформға малынған мата ұстауы. Алтамонт – Шерлок Холмс, ал оны әкелген шалғайдағы жүргізуші – доктор Уотсон. Олар қазірде өркендеу кезеңдерін өткенімен, бірнеше тыңшыларды ұстады (Холмс шын мәнінде «Алтамонт» айтқан тұтқынға алынған агенттерге жауапты) және немістерге сенімсіз ақпарат берді. Холмс детективтік жұмыстан зейнетке шығып, күндерін елді мекенде ара шаруашылығымен өткізді, бірақ Сыртқы істер министрі мен премьер-министр оған келгеннен кейін қайта жұмысқа кірісті. Холмс осы іспен екі жыл айналысты, ол оны Чикагоға, Буффалоға және Ирландияға алып барды, онда ол ашулы ирланд-американдық рөлін ойнауды үйренді, тіпті құпия қоғамның мүшесі ретінде танылды. Ол британдық құпиялардың немістерге қалай жеткенін анықтады, содан кейін оларды ұстауға кірісті. Үй шаруашылығын жүргізуші Холмс агенттерінің бірі болды: оның сөндірген шамы Холмс пен Уотсонға қауіпсіздік қамтамасыз етілгенін хабарлады. Холмс пен Уотсон Фон Боркты және дәлелдерді Скотланд-Ярдқа жеткізеді. Алдағы соғысқа қатысты Холмс: «Шығыстан жел соғып тұр, Уотсон», – дейді. Уотсон сөздердің мағынасын қате түсініп: «Мен олай ойламаймын, Холмс. Ауа өте жылы», – дейді, Холмс оған жауап береді:

Жариялану тарихы

"His Last Bow" алғаш рет Ұлыбританияда The Strand Magazine журналында 1917 жылдың қыркүйегінде, ал АҚШ-та Collier's журналында сол айда жарияланды. Бұл әңгіме Strand журналында Альфред Гилберттің (Шафтесбери ескерткіш су добының мүсіншісі ретінде әйгілі) салған үш суретімен және Collier's журналында Фредерик Дорр Стилдің салған бес суретімен жарық көрді. Ол "Соңғы иілу" әңгімелер жинағына енді.

Мұра

Бұл оқиға серияның соңғы хронологиялық бөлімі болып табылады. «Шерлок Холмс істер жинағы», оқиғадан бұрынғы оқиғаларды қамтиды, кейін жарияланды. Холмс туралы патриоттық сөздер кеңінен цитаталанды және кейіннен Базил Ратбоунның «Шерлок Холмс және Террор дауысы» (1942) фильмінің соңғы сахнасында қолданылды, бұл фильм «Соңғы садағына» еркін негізделген, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өтеді. Осы оқиғаға дейін және одан кейін болған оқиғалар Барри Робертстің «Шерлок Холмс және теміржол маньягы» (1994) кітабында сипатталған. Николас Майердің 1993 жылғы «Канарды оқытушы» романының соңы «Соңғы садағымен» байланысты, онда Эдвард Грей мен Х.Х. Асквит Холмске зейнеткерліктен шығып, фон Борк есімді адамды тергеуді сұрайды. Кей Ван Эштің «Бейкер көшесінен он жыл бұрын» романы Холмстың фон Боркты жасырын іздеу кезінде өтеді; ол Холмс өзінің қарсы тыңшылық міндеттемесі мен Фу Манчу ұрлап кеткен деп саналатын сэр Денис Найланд Смитті іздеу арасында уақытын қалай бөліп жатқанын айтады. Осылайша, Ван Эш Конан Дойл мен Сакс Ромер жасаған әлемдерді біріктіреді. Роберт Райанның 2015 жылғы «Қатілдік зерттеу» романы, оның «Доктор Уотсон» детективтік сериясының үшінші кітабы, оқиғаны жалғастырады, онда фон Борк доктор Уотсонды мазалайды, ол қазір Германияда соғыс тұтқынында, және оны Шерлок Холмсқа айырбастауға арандатап, өшігін алуға тырысады. Питер Браун: «Нақты барлау жұмысы туралы білімі немесе тәжірибесі бар кез келген адам «Соңғы садағында» Шерлок Холмс не істеп жатқанына қорқынышпен таңданып қарады. Сабырлы және қажырлы еңбекпен ол немістердің сенімін жеңіп алды және соғыс аяқталғанша оларға жалған ақпарат беруге мүмкіндік алды, бірақ Холмс ешқандай себепсіз өзінің жасырын киімдерін ашып, барлығын жойды. Неге, құдайға шүкір? Неге? Мен сол бөлмеге жетіп, Холмсқа айқайласам ғой: «Тоқта! Не істеп жатырсың? Сендер ақылдарыңнан айырылды ма?» Өкінішке орай, бұл оқиға өзінің зор қатесімен мәңгілікке сақталуы керек. Конан Дойл көптеген тақырыптарды жақсы білген, бірақ барлау жұмысы олардың қатарында болмаған. 1916 жылы Англияда ол осы мәселе бойынша пайдалы кеңес алатын бірнеше адамдар болды».

Кино және теледидар

1923 жылы Stoll Pictures компаниясы Шерлок Холмс фильмдер сериясының бөлігі ретінде әңгімеге негізделген үнсіз қысқа фильм шығарды. Эилл Норвуд Шерлок Холмс рөлін, ал Хьюберт Уиллис доктор Уотсон рөлін сомдады. 1942 жылғы американдық "Шерлок Холмс және үркіліс дауысы" фильмі Базил Ратбоунның қатысуымен түсіріліп, бұл әңгімеге негізделгендікпен ерекшеленеді. "Соңғы құрмет көрсету" 1986 жылғы кеңестік "ХХ ғасыр жақындап келеді" фильмінің сюжеттік желісінің бір бөлігі ретінде бейімделді, бұл "Шерлок Холмс және доктор Уотсонның оқиғалары" фильмдер сериясының соңғы туындысы болды. "Шерлок Холмс 22 ғасырда" атты анимациялық телесериалдың бір эпизоды осы әңгімеге негізделген. "Құпия қақпа" деп аталатын эпизод 2001 жылы көрсетілді.

Радио

"His Last Bow" Эдит Мейзердің "Шерлок Холмс оқиғалары" американдық радио сериясының бір эпизоды ретінде қойылды. Эпизод 1932 жылдың 12 қазанында эфирге шықты, онда Ричард Гордон Шерлок Холмс рөлін, ал Ли Ловелл доктор Уотсон рөлін сомдады. Бұл әңгіме 1969 жылы Майкл Хардвик тарапынан BBC радиосы үшін бейімделді, Карлтон Хоббс Холмс және Норман Шелли Ватсон рөлінде ойнаған 1952–1969 жылдардағы радио сериясының бөлігі ретінде. "His Last Bow" 1994 жылы Берт Кулес тарапынан BBC Radio 4 үшін қойылды, Клайв Меррисон Холмс және Майкл Уильямс Ватсон рөлінде ойнаған 1989–1998 жылдардағы радио сериясының бөлігі ретінде. Онда Норман Родуэй Стемфорд рөлінде, Майкл Кокрейн капитан Келл рөлінде, ал Престон Локвуд Х.Х. Асквит рөлінде ойнады. 2015 жылы бұл әңгіме американдық радиошоу Imagination Theatre-дың "Шерлок Холмс классикалық оқиғалары" сериясының бір эпизоды ретінде бейімделді, онда Джон Патрик Лоури Холмс рөлін, ал Лоуренс Альберт Ватсон рөлін сомдады.