Кіріспе

Американдық жиһаз дизайнері

Густав Стикли (9 наурыз 1858 – 15 сәуір 1942) – американдық жиһаз өндіруші, дизайн саласындағы жетекші, баспагер және американдық өнер және қолөнер қозғалысының басты тұлғасы. Стиклидің дизайн философиясы американдық шеберлік архитектурасына зор ықпал етті.

Ерте өмір

Гюстав Стикли 1858 жылдың 9 наурызында Висконсин штатының Осеола қаласында туды. Неміс эмигранттары Леопольд пен Барбара Шлагер Стёкелдің он бір баласының ең үлкені, тірі қалған ұлы Стикли шағын Орта Батыс фермасында өскен өмірдің қиындықтарын бастан өткерді. 1870 жылы әкесінің тас қалаушылық жұмысын жалғастыру және отбасын асырауға көмектесу үшін формальды білімінен бас тартты. 1876 жылдың басында Стиклидің анасы мен туған-туыстары Пенсильвания штатының Брандт қаласына көшіп кетті, онда Густав көңілдес ағасының кресло фабрикасында жұмыс істеді – бұл оның жиһаз өнеркәсібіндегі алғашқы ресми тәжірибесі болды.

Ерте мансап

1883 жылы ағалары Чарльз және Альбертпен бірге Густав Стикли Бразерс & Компаниясын құрды, сол жылы ол Эда Энн Симмонсқа үйленді. Бес жыл ішінде компания таратылды, ал Стиклидің амбициялары оны жиһаз саудасындағы сатушы Элгин Саймондспен серіктес болуға және Нью-Йорктің Бингемтон қаласында Стикли және Саймондс фирмасын құруға жетеледі. 1890 жылдары Стикли жаңа кәсіпорны мен Оберн мемлекеттік түрмесі арасындағы күш-жігерін бөліп отырды. Түрмеде ол ағасы Леопольдпен бірге жиһаз өндірісінің басшылары болып жұмыс істеді. 1898 жылы ол бизнес серіктесін қызметтен шеттетуге қол жеткізіп, Густав Стикли компаниясын құрды (1903 жылы ол атынан "e" әрпін алып тастады). 1900 жылдың жазында ол Генри Уилкинсонмен және, мүмкін, Ламонт А. Уорнермен (кейін оның алғашқы дизайнері) бірге жұмыс істеп, «Жаңа жиһаз» деп аталған тәжірибелік желіде өзінің алғашқы «Өнер және қолөнер» туындыларын жасады. 1901 жылы ол фирмасының атын United Crafts деп өзгертті, Сиракуз университетінің профессоры Ирен Сарджент жазған жаңа каталогты жариялады және орта тап тұтынушыларына аммиакпен түтінді, тік кесілген ақ еменнен, сондай-ақ каштан, махагон, шаған және басқа да ағаштардан жасалған прогрессивті жиһаз дизайндарын ұсына бастады.

Шебер

1901 жылдың қазан айында Стикли «The Craftsman» журналының бірінші санын жариялады, ол өнер және қолөнер философиясын, сондай-ақ үй шаруасындағы әйелдерге қызығушылық тудыратын өнімдер туралы мақалалар, шолулар мен жарнамалар арқылы оның зауытының өнімдерін насихаттаудың маңызды құралы болды. Бірінші екі санының маңызды мақалалары Стикли мен Сардженттің дизайн философиясына әсер еткен екі тұлға – Уильям Моррис пен Джон Раскинге арналды. «The Craftsman» журналының алғашқы үш санының көбісін Сарджент жазды, ол кейіннен әр санның маңызды мақаласын жазып, бас редактор болып жұмыс істеді және журналдың беттеуін жасады. Журналда либертариандық социалистердің мақалалары да жарияланды.

Жиһаз дизайны

Стиклидің жаңа жиһаздары оның қарапайымдық, құрылыста адалдық және материалдарға шынайылық қағидаларын бейнеледі. Ағаш өрнегін жасырмау үшін ағаш беттеріне сақтықпен бояу жағылып, түстермен өңделді. Құрылымдық сапаны көрсету үшін жиектелген қосылыстар ашық қалдырылды. Зәрлі металл фурнитура, жылтыраған темір немесе патиналанған мыс, Стиклидің Нью-Йорк штатындағы Иствуд зауытында (қазір Сиракуз қаласының бір бөлігі) қолмен және заманауи ағаш өңдеу машиналарын пайдалана отырып жасалған жиһаздың қолмен жасалған ерекшелігін күшейтті. Боялған былғары, канвас, терри мата және басқа да тігін материалдары дизайнды толықтырды. Осы қағидалар – қарапайымдық, адалдық, шынайылық – оның тауарлық белгісінде фламанд тіліндегі «Als Ik Kan» фразасы мен жиектелген циркуль суреті арқылы көрініс тапты. Бұл фраза көбінесе «қолымнан келгенше» деп аударылады. Оның фирмасының жұмысы, қолөнерді және өнеркәсіптік дәуірге дейінгі заманды еске түсірумен қатар, функционалдық қарапайымдығымен протомодернистік еді, бірақ Стикли бұл терминді шатастыратындықтан ұнатпады. 1903 жылы ол фирмасының атын тағы да «Шеберлер шеберханасы» деп өзгертті және өнімдерін – жиһаз, тоқыма, шамдар және металл бұйымдарын – «Шеберлер» өнімдері ретінде насихаттауға белсенді күш жұмсады. АҚШ-тың 100-ден астам саудагері «Шеберлер шеберханасын» өкілдік етті. 1902 жылы Стиклидің металл бөлімін басқаруға болашақта әлемге танымал боларлық мүсінші Джером Коннор шақырылды. Архитектор Э.Г.В. Дитрих 1903 жылғы ақпан және сәуір айларында жарық көрген «Шебер» журналында өзінің дизайны мен «Коттедж сапасы» атты мақаласын жариялады. 1903 жылғы мамыр айында журнал Дитрих пен Стиклидің бірлесіп жасаған алғашқы «Шебер үйін» жариялады. Мақалада Дитрихтің үй дизайны мен суреттері, соның ішінде сыртқы көрінісі, қабаттар жоспары және Стикли жиһаздарын көрсететін егжей-тегжейлі интерьер суреттері келтірілді. 1903 жылғы мамыр айында Стикли Рочестер архитекторы Харви Эллисті жұмысқа алды. Эллис бірнеше айдан кейін, 1904 жылғы қаңтарда қайтыс болса да, «Шебер» журналының дизайнына, архитектуралық ұсыныстарына және Стикли өндірген жиһазға тез және күшті әсер етті, Стиклидің жұмысы мен ағылшын және Глазго дизайнерлері арасындағы байланысты нығайтты. Осы жылы Стиклидің жиһаздары массивті, монументалды формалардан жеңілдетілген формаларға, аркалармен, конус тәрізді аяқтармен және жаңа эксперименталды желідегі инкрустациямен әшекейленген формаларға өтті. Бір жыл ішінде инкрустация дизайндары арнайы тапсырыстардан басқа өндірістен толығымен алынып тасталды, бірақ жалпы, үлкен емес формаларға басымдық сақталады. Осы жаңа бағытқа сәйкес Стикли сонымен қатар ауыр емен дизайндарын толықтыру үшін қайыңнан жасалған жиһаз ұсынысын бастады. 1903 жылдың соңында өзінің «Шебер үйі» тұжырымын дамыту мақсатында ол «Шебер үй салушылар клубын» құрды, оның мүшелеріне «Шебер» журналынан архитектуралық жоспарларды ұсынды. Үйлер американдық жұртшылыққа таныс бірнеше үлгілерде ұсынылды – шаруа үйі, қалалық үй, коттедж және бунгало. Табиғи материалдар мен жұмсақ түстер басым болды, ал интерьерде әдетте қарапайым қалыптар, боялған ағаш және кіріктірілген шкафтар мен отбасылық ошақтар сияқты ерекше ерекшеліктер болды. Бұл үйлер прогрессивті стиль тұрғысынан инновациялық болмаса да, дизайндар ашық қабаттар жоспарларына, функциялардың экономикасына және қабырғалар, шатырлар мен беттік өңдеуге арналған жаңа материалдарды пайдалануға қатысты қазіргі тәсілдерді көрсетті.

Шеберлер шаруашылықтары

Стикли 1905 жылы штаб-пәтерін Нью-Йорк қаласына көшірді. 1907 жылға қарай, ол Нью-Джерси штатының Моррис-Плейнс қаласында (қазіргі Парсипани) ұлдарға арналған пансиондық мектеп ашу үшін жер сатып ала бастады. "Крестман фермасы" көкөніс бақтары, жеміс бақтары, сүт сиырлары және тауықтармен жабдықталу жоспарланған. Негізгі үй жерден табылған каштан ағашы мен тастан салынған. Ол "Өнерпаз" журналында былай деп жазды:

«Жылқы үйі идеясымен салынған үйдің қарапайымдылығында өзіндік сұлулық элементтері бар. Біріншіден, ұзын сызықтары мен берік қисықтары бар ағаштардың өзінің табиғи сұлулығы. Содан кейін, гипс пен әшекейлермен жасырылмаған, бірақ анық көрінетін құрылымдық ерекшеліктердің ашық тартымдылығы бар, бұл тартымдылық жапондық сәулетте де байқалады. Ағаш қабырғаның тыныш, ырғақты монотониясы адамды орманның усақ-түйек бұрышындағы тыныштыққа толы күйге енгізеді». Craftsman Farms-тағы негізгі үй бастапқыда студенттерге арналған клуб ретінде жоспарланған, бірақ мектепке қызығушылықтың болмауы Стиклиді отбасымен бірге онда тұруға итермеледі. Жоспарланған мектеп ешқашан іске аспады. 1913 жылға қарай, талғамдардың өзгеруі және Манхэттендегі он екі қабатты Craftsman Building ғимаратын салуға байланысты қаржылық қиындықтар оған әсер ете бастады. 1915 жылы ол банкротқа ұшырап, 1916 жылдың желтоқсанында "Өнерпаз" журналын шығаруды тоқтатты және 1917 жылы Craftsman Farms-ты сатты.

Мұра

Густав Стикли 1942 жылғы 21 сәуірде қайтыс болды. Ол Нью-Йорк штатының Сиракуза қаласындағы Оуквуд зиратында жерленген. Соңғы онжылдықтарда Стикли және оның туындылары қайтадан кеңінен танылды. Әсіресе, 1900-1904 жылдар аралығында жасалған оның ерте жиһаздары коллекционерлерге ерекше қызығушылық тудырады. 1988 жылы Барбра Стрейзанд Сиракузадағы Густав Стикли үйінен Стиклидің сервантын 363 000 долларға сатып алды. Associated Press агенттігі жариялаған мақалада «Стрейзандтың 1903 жылғы сервантқа телефон арқылы берген ұсынысы Стиклидің бұйымдары және американдық өнер және қолөнер қозғалысының бір данасы үшін жаңа рекордты орнатты» делінген. 1999 жылы аукционда Стрейзанд сол сервантты сол кездегі аты-жөні белгісіз сатып алушыға 540 000 долларға сатты; кейіннен ол сервант «Екі қызыл раушан» қорының коллекциясында пайда болды. CBS News телеарнасының хабарламасында «жеңімпаз ұсыныс өнер және қолөнер қозғалысынан шыққан жиһаз үшін аукциондық рекордты жаңартты» делінді. Style 1900 (2013 жылғы қаңтардан бастап шығарылмайды) және American Bungalow сияқты журналдар өнер және қолөнер қозғалысына қызығушылық танытқан адамдарға арналған. Даллас өнер мұражайы ұйымдастырған «Густав Стикли және американдық өнер және қолөнер қозғалысы» атты ірі көрме 2010 жылғы 15 қыркүйекте Ньюарк мұражайында ашылды. Көрме 2011 жылғы 18 ақпанда Даллас өнер мұражайында, ал 2011 жылғы 18 маусымда Сан-Диего өнер мұражайында ашылды және 2011 жылғы 11 қыркүйекте жабылды. Густавтың бауырлары Леопольд Стикли (Ли), Альберт Стикли, Чарльз Стикли және Джон Джордж Стикли де өнер және қолөнер жиһаздарын жасады. Альберт Стикли мен Джон Джордж Стикли 1891 жылы Гранд-Рапидсте «Стикли бауырлары жиһаз компаниясын» құрды. Гранд-Рапидс компаниясы 1950 жылдары өндірісті тоқтатты. Стикли отбасы енді компанияны иеленбесе де, L. & J. G. Stickley компаниясының ізбасары Нью-Йорк штатының Манлиус қаласында жұмысын жалғастыруда, оның ішінде Гюстав Стиклидің көптеген түпнұсқа өнер және қолөнер дизайндарын қоса алғанда, әртүрлі стильдегі жиһаз шығаруда. Компания L & J. G. зауытының алғашқы ғимаратында орналасқан мұражайды да иеленеді. Мұражайда Стикли бауырларының туындылары көрсетілген және ол қазіргі зауыттың жанында орналасқан.