Кіріспе

Тарихи зерттеу түрі. Просопография – жеке өмірбаяндары толыққанды анықталмаған адамдар тобының ортақ ерекшеліктерін зерттеу болып табылады. Зерттеу нысандары олардың өмірін ұжымдық түрде, сондай-ақ көп салалы мансаптық талдау арқылы зерттеледі. Бұл ғылым тарихтың көмекші ғылымдарының бірі саналады.

Тарих

Британдық тарихшы Лоуренс Стоун (1919–1999) 1971 жылы жариялаған түсіндірме мақаласында бұл терминге кеңінен назар аударды, бірақ неміс ғалымдары 1897 жылы «Prosopographia Imperii Romani» еңбегін жариялағанда оны бұрыннан-ақ қолданған болатын.

Шолу

Прозопографиялық зерттеудің мақсаты – ұжымдық биографияны зерттеу арқылы қарым-қатынастар мен қызметтердің үлгілерін анықтау; ол нақты белгіленген топқа жататын тұлғалар туралы статистикалық тұрғыдан маңызды биографиялық деректерді жинап, талдайды. Бұл әдіс көне заманғы көптеген қоғамдарды зерттеу үшін қолданылады. Прозопографиялық зерттеудің мәні өзгеріп дамыды. 1971 жылғы мақаласында Лоуренс Стоун, негізінен белгілі әлеуметтік элиталармен айналысқан, олардың көпшілігі бұрыннан тарихи тұлғалар болған «ескі» прозопографиялық форманы талқылады. Олардың шежірелері жақсы зерттелген, әлеуметтік байланыстар мен туыстық қатынастарды анықтауға болады, бұл «билік элитасының» прозопографиясын құруға мүмкіндік берді. Стоун мысал ретінде Чарльз А. Бард пен сэр Льюис Намиердің еңбектерін келтірді. Бардтың «Америка Құрама Штаттары Конституциясының экономикалық интерпретациясы» (1913) АҚШ Конституциясының формасы мен мазмұнын Құрылтайшы әкелердің әлеуметтік тегі мен экономикалық мүдделері тұрғысынан түсіндіруді ұсынды. Намиер 18 ғасырдағы Ұлыбританияның Парламентінің «Георг III билікке келген кездегі саяси құрылымы» атты аса ықпалды зерттеуін жариялады және Стоун «Namier Inc» деп атаған тарихшылар тобына шабыт берді. Стоун бұл ескі прозопографияны 1971 жылы пайда болған жаңа сандық прозопографиямен салыстырды, ол көбінесе «қарапайым халықты» қоса алғанда, әлдеқайда кең ауқымды топтарға қызығушылық танытты. Бұл еңбектің мысалы, кейінірек жарияланған Эммануэль Ле Рой Ладуридің микротарихи зерттеуі «Монтайлу» (1975) болды, ол 1294 жылдан 1324 жылға дейін катарлардың соңғы беделі болған шағын окситандық ауылдағы туыстық байланыстар, діни ағымдар, күнделікті және маусымдық әдет-ғұрыптардың суретін жасады. Стоун бұл жаңа прозопографияның әлеуметтік ғылымдар тарихының өсуімен бірге басымдыққа ие болатынын болжады. Прозопография және оған байланысты әлеуметтік ғылымдар мен сандық тарихтың басқа да түрлері 1980-ші жылдарда төмендеу кезеңін бастан өткерді. 1990-шы жылдары, есептеу техникасының, әсіресе деректер базасы бағдарламалық құралдарының дамуына байланысты, прозопография қайта жанданды. «Жаңа прозопография» содан бері тарихи зерттеулердегі маңызды тәсіл ретінде орнықты.

Прозопографиялық зерттеулер деректері

Прозопографиялық зерттеу үшін белгілі бір көлемдегі деректер қажет. Деректерді жинау – прозопография құрудың негізі болып табылады және қазіргі зерттеулерде бұл көбінесе электрондық деректер базасы түрінде жүзеге асырылады. Алайда, деректерді жинау – зерттеудің өзіндік мақсаты емес, керісінше, мақсат – деректерді талдау арқылы үлгілер мен байланыстарды анықтау. Мағыналы нәтижелерге қол жеткізу үшін топқа бірыңғай критерийлер жиынтығы қолданылуы тиіс. Кез келген тарихи зерттеу сияқты, зерттелетін адамдардың өмірінің контекстін түсіну де маңызды. Прозопограф Кэтрин Китс Роханның айтуынша, "прозопография – көптеген адамдар туралы деректердің жиынтығын талдау арқылы олардың арасындағы байланыстардың түрлерін және олардың сол заманғы "әлеуметтік, саяси, құқықтық, экономикалық, интеллектуалдық" институттардағы қызметін түсінуге мүмкіндік береді". Осы тұрғыдан алғанда, прозопография биографиямен де, генеалогиямен де байланысты, бірақ олардан ерекшеленеді. Биография мен прозопографияның арасында байланыс бар, және прозопография жеке адамдардың өмірінің егжей-тегжейлі аспектілеріне қызығушылық танытады, бірақ прозопография – биографиялардың көпше түрі ғана емес. Прозопография – кез келген өмірбаян жинағы емес. Зерттеу нысандарының өмірінде байланыстар мен қарым-қатынастарды анықтауға жететіндей ортақ белгілер болуы керек. Отбасы тарихшылары қолданатын генеалогияның мақсаты – туыстық байланыстарды қайта құру, сондықтан мұқият жүргізілген генеалогиялық зерттеулер прозопографияның негізін құрауы мүмкін.