Кіріспе

Непал императоры Амшуверма немесе Амшу Верма – шамамен 605-621 жылдары Непалдың патшасы болған. Алғаш феодалдық билеуші болған ол, 598 жыл шамасында Личхави әулетінің Шивадева I билік құрған кезінде Махасаманта (премьер-министр деңгейіндегі) лауазымына көтерілді. 604 жылға қарай Шивадева тек қана номиналды билеушіге айналды. Ол 621 жылы қайтыс болды деп есептеледі және оның орнын Шивадева I-нің ұлы Удайдева басты.

Непал тіліндегі өмір

Амшуверма шаива дәуірінде болғандықтан Пашупати Бхаттарак атағын алды. Санскрит тіліндегі Бхаттарака сөзі шаивизмдегі діни ордендердің басшыларын білдіреді. Ол Сивадева патшайымының бауырласының ұлы болған деп есептеледі. Личхави дәуірінің білімді, батыл және көреген билеушісі, сонымен қатар өнер, сәулет және әдебиетті жақсы көрген. Ол Гималайдың оңтүстігіндегі жетінші ғасырдағы ең заманауи сарай ретінде танымал болған Кайлашкут Бхаван сарайын салды. Шамамен 640 жылы тағайындалған қытай елшісі Ван Хуэн Че, Қытайдың Тан жылнамасында оның сұлулығын көрнекті түрде сипаттады. Ачарья Кирти Тулку Лобсанг Тензин, Songstän Gampo 632 жылы Непалдың патшасы "Ангсу Варма" немесе Амшуварма (тибет: Васер Гоча) қызы Бхрукути Девиге үйленгенін айтады. Дегенмен, кейбір тибет аңыздарында Непал патшасы Го Ча (Силвен Леви оны тибеттің атының тура мағынасынан "Удаяварман" деп атады) Брибтумн немесе Бхрукути атты қызы болған делінеді. Егер осы пікір қабылданса, онда Нарендрадева мен Бхрукути Деви аға-іні болған. Удайдев Тибетке жер аударылып, оның қызы Бхрукути Тибет императоры Цронг Цанг Гомпоға үйленген деп есептеледі. Бұл оқиға Непал мен Тибет арасындағы сауда жолдарын ашты. Непалдағы ертедегі тарихшылардың кейбіреуі, Тан жылнамаларында Бхрукутидің әкесінің атын көрсету үшін қолданылған пиктографиялық белгі Амшу (санскритте күннің шығыс сәулелері деген мағынаны білдіреді, сол кезде Непалда қолданылған тіл) дегенге қате түсіндірген, ал Удая (күннің тууы) да сол символдармен жазылған. Бхрукути Амшуверманың қызы бола алмайды, себебі ол Тибет императорына үйленуге тым ересектеу болар еді. Бхрукути Удайдевтің қызы болды және ол шамамен 640 жылы Тибет әскерін Непалға жіберіп, ағасы Нарендрадевті Непалдың патшасы етіп қайта орнатты. Бхрукути буддизмді Тибетке таратуда маңызды рөл атқарды және кейіннен Махаяна буддизміндегі шакти статусына ие болды. VII ғасырда Үндістанды зерттеген қытайлық буддалық монах Сюаньцзян Амушварманы көптеген қабілеттері бар адам ретінде сипаттады. Амшуверма састраларды зерттеуге берілген талантты тұлға ретінде мойындалды. Бір жазуда ол анишинишичанекशास्त्रार्थविमर्शв дита садदर्शन тая धर्माधिकार स्थितिकाावोत्सव मनतिश्यम् मन्यमानो және अनन्य नरपति सुकरा पुगयाधिकार स्थिति निबन्धно नीयमान समाधानो деп аталады, бұл Амшуверманың күні-түні білім іздеу және пікірталас арқылы санасын тазартып, қоғамдағы әділдік пен ізгілік ережелерін орнатуға мүмкіндік бергенін көрсетеді, бұл оның ең бағалы нәрсесі болды және оның санасы осы ережелерді қалыптастыруға және әділдікті сақтауға қол жеткізгендіктен тыныш болды. Оның билігінде Бібхубарма Раджбанси немесе раджаның ұрпағы Буддаға құлшылық етіп, жеті құбырдан тұратын су құбырын салып, олардың бірінің оң жағына: "Амшуверманың мейірімімен, Бибхубарма осы су құбырын әкесінің құрметіне салды" деп жазды.

Қажылық

Көбінесе Амшуверма патшалық қасиеттер мен ізгіліктерге ие болған деп есептеледі. Ол әділ, бейтарап және қабілетті басшы болды. Ол саяси көзқарастан алыс, халыққа адал қызмет еткен адам еді. Кейбір жазбаларда Шива-дева патша Амшуверманың әлемге әйгілі болғаны және оның батыл мінезімен жауларын жеңгені айтылады. Тағы бір жазбаларда оның ұлы тұлғасы, даңқының нұрымен қараңғылықты сейілтіп, жарық сыйлағаны баяндалған. Өзі білімді және құрметті ғалым Хуэн Цан оны үлкен жетістіктерге және зор даңққа ие адам деп сипаттайды. Амшуверма санскрит тілінде грамматика туралы кітап жазған. Наланда университетінің ғалымы, көрнекті грамматик Чандраверма оның қолдауында болды. Ол шайуа дінін ұстанса да, басқа діндерге төзімділікпен қарады. Саяси көзқарасы мен бейтараптығы тұрғысынан оны замандас ұлы билеушілермен тең қоюға болады. Халықтың экономикалық жағдайын жақсарту үшін ол елдегі сауда-саттықты дамытуға ерекше мән берді. Непал Үндістан, Тибет және Қытаймен сауда байланыстарында болды, сондай-ақ Үндістанның Қытаймен және керісінше сауда жасауының маңызды арнасы болды. Амшуверма өнеркәсіпті дамытуға және ауыл шаруашылығының өркендеуіне бірдей көңіл бөлді. Ол егістіктерді суару үшін каналдар жасап, халыққа көмектесуге тырысты. Ол су салығы, жер салығы, қорғаныс салығы және сән-салтанат салығын жинап, түскен қаражатты елді дамытуға жұмсады, жеке ләззаты мен исін қамтамасыз етуге емес.

Өлім

Амшуверма 621 жылы қайтыс болған деп саналады, ал оның орнына Удайдева келді.