Түркіменчай шарты: Қажар Ираны мен Ресей империясы арасындағы келісім

Кіріспе

Қажар Ираны мен Ресей империясы арасындағы келісім 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысын аяқтады.

Түркіменчай шарты (عهدنامه ترکمانچای; Туркманчайский договор) – Қажар Ираны мен Ресей империясы арасындағы келісім, ол орыс-парсы соғысын (1826–1828) аяқтады. Бұл Қажар Ираны мен Ресей империясы арасында жасалған келісімдердің екіншісі (біріншісі – 1813 жылғы Гулистан шарты, ал соңғысы – 1881 жылғы Ахал шарты) болды. Шарты 1828 жылдың 21 ақпанында (1243 жылдың 5 шаабаны) Торқаманчайда (Тәбриз бен Тегеран арасындағы ауыл) қол қойылды. Бұл Парсының Оңтүстік Кавказдағы бірнеше аймақтарды Ресейге беруіне әкелді: Ериван хандығы, Нахшыван хандығы және Талыш хандығының қалған бөлігі. Ресей мен Парсы арасындағы шекара Арас өзенімен белгіленді. Бұл аумақтар қазір Армения, Әзірбайжан Республикасының оңтүстігі, Нахшыван және Ығдыр провинциясы (қазіргі Түркияның бір бөлігі) болып табылады. Шарты Парсы үшін мұрагер ханзада Аббас Мирза мен Шах Фатх Алидің канцлері Алла Яр Хан Асаф әл-Даула, ал Ресей үшін генерал Иван Паскевич қол қойды. 1813 жылғы Гулистан шарты сияқты, бұл шарт та Ресейдің әскери жеңісінен кейін Парсыға таңылды. Паскевич шартқа қол қойылмаса, Тегеранды бес күн ішінде басып алумен қорқытты. Осы шарттан кейін, сондай-ақ Гулистан шартынан кейін Ресей Кавказ аумақтарын Қажар Иранынан жаулап алды; қазіргі Дагестан, Шығыс Грузия, Әзірбайжан және Армения, олардың барлығы ғасырлар бойы оның тұжырымдамасының бір бөлігі болды. Арас өзенінің солтүстігіндегі аймақтар, мысалы қазіргі Грузия, Әзірбайжан, Армения және Солтүстік Кавказ Республикасы Дагестанның аумақтары, 19 ғасырда Ресей басып алғанға дейін Иранның аймағы болды. Екі шарттан кейін бұрынғы Иран аумақтары шамамен 180 жыл бойы Ресей, кейіннен Кеңес Одағының бақылауына түсті, онда Дагестан осы күнге дейін Ресей Федерациясының құрамында республика болып қала береді. Гюлистан және Түркіменчай шарттарында берілген аумақтың көп бөлігін құрайтын үш жеке мемлекет 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін тәуелсіздікке ие болды: атап айтқанда, Грузия, Әзірбайжан және Армения.

The Treaty of Turkmenchay (عهدنامه ترکمانچای; Туркманчайский договор) was an agreement between Qajar Iran and the Russian Empire, which concluded the Russo Persian War (1826–1828). It was second of the series of treaties (the first was the 1813 Treaty of Gulistan and the last, the 1881 Treaty of Akhal) signed between Qajar Iran and Imperial Russia that forced Persia to cede or recognize Russian influence over the territories that formerly were part of Iran. The treaty was signed on 21 February 1828 (5 Sha'ban 1243) in Torkamanchay (a village between Tabriz and Tehran). It made Persia cede the control of several areas in the South Caucasus to Russia: the Erivan Khanate, the Nakhchivan Khanate and the remainder of the Talysh Khanate. The boundary between Russia and Persia was set at the Aras River. These territories are now Armenia, the south of the Republic of Azerbaijan, Nakhchivan and Iğdır Province (now part of Turkey). The treaty was signed for Persia by the Crown Prince Abbas Mirza and Allah Yar Khan Asaf al Daula, chancellor to Shah Fath Ali, and for Russia by General Ivan Paskievich. Similarly to the 1813 Treaty of Gulistan, the treaty was imposed on Persia following a Russian military victory. Paskievich threatened to occupy Tehran in five days unless the treaty was signed. Following this treaty, as well as the Treaty of Gulistan, Russia completed its conquest of the Caucasian territories from Qajar Iran; what is now Dagestan, eastern Georgia, Azerbaijan, and Armenia, all of which had formed part of its very concept for centuries. The areas north of the Aras River, such as the territory of the contemporary nations of Georgia, Azerbaijan, Armenia and the North Caucasian Republic of Dagestan, were Iranian until they were occupied by Russia during the 19th century. Following the two treaties, the formerly Iranian territories came under Russian, and later Soviet control for approximately 180 years, where Dagestan remains a constituent republic within the Russian Federation to this day. Comprising most of the territory ceded in the Gulistan and Turkmenchay treaties, three separate nations would gain independence following the dissolution of the Soviet Union in 1991: namely Georgia, Azerbaijan and Armenia.

Салдары

Профессор Александр Микаберидзенің айтуынша:

Иранның Кембридж тарихы бойынша: Таулы аймақтағы билеушілер Арас өзенінен тыс жерлерде үстемдік құру мүмкіндігіне ие болмаған жағдайда да, көршілес хандықтар Иранның тәуелділіктері саналды. Әрине, Әзірбайжан провинциясына ең жақын орналасқан хандықтар Иран үстемдігін қайта орнатуға жиірек тырысты: Ереван хандығы. 1813 жылғы Гулистан шартымен байланысты, кейбір авторлар екі Иран аумақтық үлестіруінің нәтижесінде Әзірбайжан және Талыш халықтары Ирандағы туыстарынан бөлініп қалғанын айтты. Екі шарттан кейін бұрынғы Иран территориялары шамамен 180 жыл бойы Ресей, кейін Кеңес Одағының бақылауына өтті, ал Дагестан бүгінгі күнге дейін Ресей Федерациясының құрамындағы республика болып табылады. Гулистан және Түркменчай шарттары бойынша берілген аумақтың көп бөлігін құрайтын үш тәуелсіз мемлекет 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін тәуелсіздік алды: Грузия, Әзірбайжан және Армения.

Армениялықтарды елге қайтару

Түрікменшай келісімінің 15-ші тармағы бойынша, Әзірбайжан провинциясындағы армяндарға Арыс өзенінің солтүстігіндегі Ресей бақылауындағы жерлерге көшіп кетуге рұқсат берілді. Ресейдің Иранды және Осман империясын басып алғаннан кейінгі 1828–1831 жылдар аралығында 45 мың армян Ираннан, ал 100 мың армян Осман империясынан Ресей Армениясына қоныс аударды. 1829 жылдың қазан айынан бастап 7 668 отбасы Ресей Армениясына көшіп келді; нәтижесінде, 90 000–100 000 адамды құрайтын 14 047 отбасы қоныс аударды. Ресей елшісінің қанына қан жұқтырғаны үшін кешірім тілеген Иран шахы, Ресей патшасына ең бағалы зергерлік бұйымын – Шах алмасын сыйға берді.