Кіріспе
1813 жылы 24 қазанда Ресей империясы мен Парсы (қазіргі Иран) арасында бейбітшілік шарты жасалды. Гюлистан келісім-шарты (Гюлистанский договор; عهدنامه گلستان деп те аталады) – Ресей империясы мен Қажар Ираны арасында 1813 жылы 24 қазанда Гюлистан ауылында (қазіргі Әзірбайжанның Горанбой ауданында) өткен бірінші толыққанды орыс-парсы соғысының (1804–1813) нәтижесінде қол қойылған бейбітшілік шарты. Бейбіт келіссөздер генерал Петр Котляревскийдің 1813 жылғы 1 қаңтарда Ланкаранды сәтті басып алуынан кейін басталды. Бұл Қажар Ираны мен Ресей империясы арасындағы келісімдердің алғашқысы (соңғысы – Ахал келісім-шарты) болды, ол Парсыны бұрын Иранның құрамына кірген аумақтарды беруге мәжбүр етті. Келісімге сәйкес, қазіргі Дагестан, Шығыс Грузия, Әзірбайжан Республикасының көп бөлігі және Солтүстік Армения Ираннан Ресей империясына өтті. Мәтінді британдық дипломат сэр Гор Оусли дайындады, ол делдал ретінде қызмет етіп, парсы сарайында зор ықпалға ие болды. Ресейден Николай Ртищев, ал Парсыдан Мирза Аболхасан хан Ильчи келісімге қол қойды. Келісімнің нәтижесінде Иранның Кавказ аймақтарының көп бөлігі Ресей империясына берілді. Бұл келісім сондай-ақ 19 ғасырдағы келесі соғыстың – орыс-парсы соғысының (1826–1828) басталуына тікелей себеп болды, онда ирандық әскерлер тағы да жеңіліске ұшырады. Түркменчай келісімінен кейін Қажар Ираны Кавказдың соңғы қалған аумақтарынан – қазіргі Армения мен Әзірбайжанның қалған бөлігінен айырылды. 1828 жылға қарай Иран екі келісім бойынша Транскавказия мен Солтүстік Кавказдағы барлық интегралды аумақтарын жоғалтты. Арас өзенінің солтүстігіндегі аумақ, оның ішінде қазіргі Грузия, Әзірбайжан, Армения және Солтүстік Кавказ Республикасы Дагестан 19 ғасырда Ресей басып алғанға дейін Иранның құрамында болды. Гюлистан келісімі мен 1828 жылғы Түркменчай келісімінің тікелей салдары ретінде бұрынғы Иран аумақтары шамамен 180 жыл бойы Ресей, кейін Кеңес үкіметінің бақылауында болды. Гюлистан мен Түркменчай келісімдерімен берілген аумақтың көп бөлігін құрайтын үш тәуелсіз мемлекет – Грузия, Әзірбайжан және Армения 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін тәуелсіздік алды.
The Treaty of Gulistan (also spelled Golestan: Гюлистанский договор; عهدنامه گلستان) was a peace treaty concluded between the Russian Empire and Qajar Iran on 24 October 1813 in the village of Gulistan (now in the Goranboy District of Azerbaijan) as a result of the first full scale Russo Persian War (1804 to 1813). The peace negotiations were precipitated by the successful storming of Lankaran by General Pyotr Kotlyarevsky on 1 January 1813. It was the first of a series of treaties (the last being the Akhal Treaty) signed between Qajar Iran and Imperial Russia that forced Persia to cede the territories that formerly were part of Iran. The treaty confirmed the ceding and inclusion of what is now Dagestan, eastern Georgia, most of the Republic of Azerbaijan and parts of northern Armenia from Iran into the Russian Empire. The text was prepared by the British diplomat Sir Gore Ouseley, who served as a mediator and wielded a significant degree of influence in the Persian court. It was signed by Nikolai Rtischev for Russia and Mirza Abolhassan Khan Ilchi for Persia. The result of the treaty was the transfer of the bulk of Iran's Caucasian territories to the Russian Empire. The treaty also directly contributed to the outbreak of the next war of the 19th century: the Russo Persian War (1826–1828), in which the Iranian forces were defeated once more. In the following Treaty of Turkmenchay, Qajar Iran lost possession of its last remaining Caucasian territories, comprising modern day Armenia and the remaining part of modern day Azerbaijan. By 1828, Iran had lost by both treaties all of those integral territories in Transcaucasia and the North Caucasus. The area north of the Aras River, including the territory of the contemporary nations of Georgia, Azerbaijan, Armenia and the North Caucasian Republic of Dagestan, were part of Iran until they were occupied by Russia during the 19th century. As a further direct result and consequence of the Treaty of Gulistan in combination with the 1828 Treaty of Turkmenchay, the formerly Iranian territories came under the Russian, and later the Soviet control for approximately 180 years, and Dagestan remains a constituent republic within the Russian Federation to this day. Comprising most of the territory ceded in Gulistan and Turkmenchay treaties, three separate nations would gain independence following the dissolution of the Soviet Union in 1991: Georgia, Azerbaijan, and Armenia.
Бағалау
Тіпті бүгін де Иран оны және Түрікменчай шартын ең ұятты шарттардың бірі деп санайды. Ирандықтар осы шартты Фатх Али Шаһтың тарихтан белгілі ең тиімсіз билеушілердің бірі саналуының басты себебі деп есептейді. Әзірбайжан ғалымдарының айтуынша, шартқа қол қойылған Қарабах хандығы 1795 жылдан бастап тәуелсіз сыртқы саясат жүргізіп келген. Осы кезде "Қарабах уәлісі Ыбырайым Халил хан тәуелсіздігіне қауіп төнуін сезіп, Аға Мұхаммед хан Қажардың Әзірбайжанды, содан кейін Қарабахты, Ереванды және Грузияны бағындыру ниеті туралы Сұлтан Селим III-ке ескерткен. Сол жылы Ереван хакимі Мұхаммед хан да Селим III-ге хат жолдап, оны Аға Мұхаммедтің "агрессиясы" туралы хабардар етіп, Османдық қорғауды сұраған". Ресей империясының тарихшылары Ресейдің Кавказды өзіне қосып алуы жергілікті халықты Иран мен Осман империясының үздіксіз шабуылдарынан қорғады және Кавказдың христиан елдері мұсылмандық қысымнан босатылды, бұл аймақтағы бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етті деп мәлімдеді. Шартына қол қою үшін Фатх Али Шаһтың Ұлыбританиямен жасасқан келісімі маңызды болды. Ресей-Парсы соғысындағы жеңілістен кейін, шах орыстардың тағы бір шабуылының болатынын түсінді. Ұлыбритания мұндай соғыста парсылардың жеңіске жете алмайтынын сезіп, Парсының әлсіздігін пайдаланып, аймақтағы сыртқы саясатын күшейтті. Британдықтармен жаңа дипломатиялық байланыстарды пайдаланып, Парсы 1812 жылы қорғаныс одағы туралы шарт жасасты, онда Ұлыбритания "Ресейдің одан әрі басып кіруіне қарсы қорғаныс одағын ұсынады" деп уәде берді. Оның шарттарында негізінен Парсы британдық әскерлер орналасқан Үндістанға кіретін кез келген еуропалық армиядан қорғаныш көрсететіні және керісінше, Ұлыбритания болашақтағы кез келген орыс шабуылына қарсы әскери және қаржылық көмек көрсететіні айтылды.
Салдары
Гулистан шарты парсы әскерінің қарусыздандырылатыны немесе қайта құрылатыны сияқты маңызды мәселелерге жауап бермеді. Екі тарапқа да Персияның болашақта аумақтарды қайтарып алуға тырысуы мүмкін екені анық болды, себебі парсы сарайы басып алынған аймақтарды заңды түрде Иранның еншісі деп есептеді және Ресейдің кавказ халқына жасаған қатыгездігіне қарсы болды. Соғыс қаржы және адам күші тұрғысынан қымбатқа келді, сондықтан Гулистан шарты Ресей мен Персия арасында он жылдан астам уақытқа (1813–1826) салыстырмалы бейбітшілік орнатуға әкелді, негізінен саудаға қатысты шарттарға байланысты: екі үкімет те одан үлкен әлеует көріп отырды. Сауданы мүмкіндігінше ұзақ сақтау үшін Персияда да, Ресейде де тұрақты дипломатиялық миссиялар құрылды. Дегенмен, екі елдің үкіметтері шартының шарттары бұрыс түсіндірілуге орын беретінін, әсіресе әскери шаралар туралы ештеңе жазылмағанын түсінді, бұл Персияның Грузия немесе Кавказ аймақтарын қайтарып алуға тырыспауына мүмкіндік берді, сонымен қатар болашақта тағы бір соғыс болуының ықтималдығын ашық қалдырды. Ықтимал, Иран шаһы да, Ресей императоры да Гулистан шартын соңғы нүкте деп санамады. Профессор Тимоти К. Даулингтің пікірінше:
Профессор Уильям Бэйн Фишер (және т.б.) айтуынша:
Персияның Ресейге қарсы соғыстағы жеңілісі және одан кейінгі Гулистан мен Түркменчай шарттарының тағы бір салдары – Әзірбайжан және Талыш халқының Ирандағы туыстарынан бөлініп кетуі болды. Арас өзенінің солтүстігіндегі аймақ, оның ішінде қазіргі Грузия, Әзірбайжан, Армения және Солтүстік Кавказ Республикасы Дағыстанның аумақтары 19 ғасырда Ресей басып алғанға дейін Иранның бір бөлігі болды, осылайша олар басқа мәселелерге көңіл бөлді. Шартына қол қойылғаннан кейін Персия өз әскерін қайта құруға асықты, себебі Фатх Али шаһ жоғалтқан жерлерді қайтаруға толыққанды берілді. Сондықтан Фатх Али шаһтың 1823 жылы, келесі орыс-парсы соғысынан үш жыл бұрын, әскери қолбасшысы Аббас Мирзаға әскерлерді даярлауға бұйрық беруі таңқаларлық емес. Сонымен қатар парсы дінбасылары Ресейге қарсы джихад тоқтамағанын жариялады. 1826 жылы Персия Ұлыбританияның қолдауымен Ресейден тартып алынған аумақтарды қайта басып алды. Екінші соғыс екі жылға созылды, нәтижесінде Персия 35 000 әскерін, ал Ресей 8 000 әскерін жоғалтты. Персияның жеңілісі Түркменчай шартымен аяқталды, оның салдарынан қазіргі Армения мен Әзірбайжанның қалған бөліктері де жоғалды.