Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Кавказ тәуелсіздік көшбасшысы (1818–1852)
Лео Толстойдың романы
North Caucasian independence leader (1818–1852)
the novel by Leo Tolstoy
Хаджи Мурат (Хаджи Мурат, ; 1818 – 5 мамыр 1852 [ескі стиль бойынша 23 сәуір 1852]) – Дагестан және Чечня халықтарының 1811–1864 жылдардағы Ресей империясына қосылуына қарсы күресі кезіндегі маңызды Солтүстік Кавказ авар көшбасшысы болды.
Hadji Murad (Хаджи Мурат, ; 1818 – 5 May 1852 [O. S. 23 April 1852]) was an important North Caucasian Avar leader during the resistance of the peoples of Dagestan and Chechnya in 1811–1864 against the incorporation of the region into the Russian Empire.
Жастық шақ
Хаджи Мурад - Солтүстік Кавказда өмір сүрген авар қолбасшысы. Ол Ханзақтың ханы Пакку Беккенің ұлы Омардың сүт бауыры болды. Лев Толстойдың айтуынша, Мурадтың анасы Патимат бастапқыда Омарға бала күту үшін өз баласынан айырылуға мәжбүр болған. Оның қарсылығы өліміне дейін жетіп, көкірекке пышақталғанмен де аман қалды және соңында өз ұлын емшектен шығара алды.
Hadji Murad was an Avar commander who lived in the North Caucasus. He was foster brother to Omar, son of Pakkou Bekkhe, the Khanum of Khunzakh. According to the legend relayed by Leo Tolstoy, Murad's mother Patimat was originally to have been forced to give up her baby to become wet nurse for Omar. Her refusal nearly led to her murder but though stabbed in the breast she survived and indeed was finally able to wean her own son.
Ресеймен одақ
Хаджи Мурад 1834 жылы жұма намазы кезінде Хамзат Бектің өлтірілуіне қатысты. Бұл Гамзаттың Хунзах ханшайымы мен оның ұлдарын өлтіргеніне кек қайтару үшін жасалды. Мұраттың інісі Осман Хамзат Бектың муридтерімен болған шайқаста қаза тапты. Хаджи Мурад Солтүстік Кавказдағы муридтердің қаупі деп есептеген нәрсеге қарсы тұру мақсатымен ресейліктердің императорлық мүдделерін біраз уақыт қолдады. Оның қарсыласы Ахмет хан Ресейдің Мурадқа деген сенімін күйретуге тырысты, содан кейін оны тұтқындауға бұйрық берді, осы тапсырманы Ахмет хан орындауға тиіс болды. Хаджи Мурад тар жолдың тіктегінен құлап қашуға үлкерді. Ресейліктер оның қаза тапқанын ойлады. Бірақ қар құлауын жұмсартты және ол қыс бойы жасырынып жүрді. Ресейліктердің сенімсіздігіне байланысты, ол имам Шамильге қосылып, одан наиб шеніне ие болды. Көптеген тайпалар Хаджи Мурадты қолдап, ресейліктерден жаңылды.
Hadji Murad was involved in the murder of Hamzat Bek during a Friday prayer in 1834, in revenge for Gamzat's murdering of the Khanum of Khunzakh and her sons. Murad's brother, Osman, was slain in the fight with Hamzat Bek's Murids. Hadji Murad supported the Russians in their imperial ambitions for a while, to counter what he saw as the threat of Muridism in the North Caucasus. His rival, Akhmet Khan, set about undermining Russian confidence in Murad, until they ordered his arrest, which was to be carried out by Akhmet Khan. Hadji Murad contrived to escape, by flinging himself over the ledge of a narrow mountain pass. The Russians gave him up for dead. The snow, however, had broken his fall and he lay in hiding for the winter. Because of the Russians' bad faith, he decided to throw his lot in with Imam Shamil, who bestowed upon him the rank of naib. Many tribes followed Hadji Murad, defecting from the Russians.
Шамилдің қол астындағы қызметі және игерілуі
Оның ерліктері мен қызыл киімі орыстардың арасында оны "қызыл шайтан" деп атауына себеп болды. Темирхан Шурадағы орыс штаб-пәтеріне жасаған сәтсіз шабуылдан кейін, ол ауруханадағы барлық орыстарды өлтіріп, олардан шашлық жасап, орыс әскерлері білмей жеп қойсын деп қалдырды деген қауесет тарады. Бұл рас емес болғанымен, орыстардың арасында кеңінен таралды және Хаджи Мурадтың абыройын түсірді.
His exploits and red dress earned him the nickname of 'the red devil' from the Russians. After an ineffectual raid on Russian headquarters at Temirkhan Shura, a rumour spread that he had slaughtered all the Russians in the hospital and cut them up into shashliks, which he left behind for the Russian troops to eat unawares. Though false, this rumour gained much credence among the Russians and vilified Hadji Murad's reputation.
Ресейге аттану
1851 жылы ол имам Шамилдің ұлы Хази Мохаммедті мұрагер деп жариялағанда, олардың арасында алауыздық туды. Шамил мен оның наибтері құпия кеңесте Хаджи Мурадты өлтіруге келісті. Бір белгілі емес наиб оны ескерткендіктен, ол уақытында қашып құтылды, бірақ оның отбасы тұтқынға алынды. Хаджи Мурад орыстарға бағынды, олар оны құрметтеді, бірақ оған толық сенім артпады. Ол Шамилге шабуыл жасап, отбасын босату үшін адамдар мен қару-жарақ беруді көп рет сұрады, бірақ нақты жауап алмады. Оған Тбилисиден Ноукха (қазіргі Шаки, Әзербайжан) қаласына казактардың сүйемелдеуімен баруға рұқсат берілді. Хаджи Мурад қашуды жоспарлады және 1852 жылдың 24 сәуірінде (ескі стиль бойынша) таңғы серуендерінің бірінде оны іске асырды. Казақ күзетшілеріне шабуыл жасалып, олар өлтірілді, бірақ полковник Карганов басқарған қала гарнизоны Хаджи Мурадты ұстап алды. Орыстарға көптеген тайпа өкілдері, соның ішінде Ахмет ханның ұлы қосылды, және Хаджи Мурад одан кейін болған шайқаста қаза тапты. Ахмет ханның жас ұлы оның басын кесіп, Тбилисиге жіберді, онда оны бальзамдап, императорға жолдады. Толстой Мурадтың қазасын Беларжикке жақын жерде (вероятно, Шакиден Қахқа дейінгі жолдағы Биринчи Билячик қаласы) деп көрсетеді, бірақ еске алу тақтасы Шаки-Закатала тас жолының 76 шақырымынан оңтүстікке қарай орналасқан. Хаджи Мурадтың кесілген басы Санкт-Петербургтегі Кунсткамераға сақтауға жіберілді. 2017 жылы оның ұрпақтары мен Дағыстан активістері Санкт-Петербургтен оның бас сүйегін алып, қазіргі Әзербайжанның Қах ауданында жерленген қалдықтарымен қосу туралы петиция жасады. Ресей үкіметі бұл өтінішті қарастыру үшін ведомствоаралық комиссия құрды.
In 1851, a feud broke out between him and Imam Shamil, when Shamil proclaimed his son, Khazi Mohammed, as his successor. In a secret meeting, Shamil and his naibs decided that Hadji Murad should be killed. An unknown naib warned him and he managed to escape in time, but his family were held captive. Hadji Murad surrendered to the Russians, who lionised but mistrusted him. He repeatedly asked to be given men and guns to attack Shamil and rescue his family, but received no firm reply. He was allowed to move from Tbilisi to the small Muslim town of Noukkha (now Shaki, Azerbaijan) accompanied by a Cossack escort. Hadji Murad planned an escape, which he carried out on April 24 (Old style calendar), 1852, during one of his morning rides. The Cossack guards were ambushed and killed but the town's garrison, led by Colonel Karganov, tracked Hadji Murad down. The Russians were joined by many tribesmen, including Akhmet Khan's son, and Hadji Murad was killed in the ensuing fight. The young son of Akhmet Khan cut off the head and sent it to Tbilisi, where it was embalmed and then sent to the Emperor. Tolstoy places Murad's death near Belarjik (probably referring to the latterday town of Birinci Biləcik on the Shaki to Qakh road), but a commemorative grave marker is farther south near km76 on the Shaki Zaqatala road. Hadji Murad's severed head was finally sent to be kept at the Kunstkamera in St. Petersburg. In 2017, his descendants and activists in Dagestan petitioned to retrieve his skull from St. Petersburg and reunite it with the rest of his remains believed to be buried in modern Azerbaijan's Qakh District. The Russian government set up an interagency commission to consider the request.
Көркем шығармаларда
Лев Толстойдың өлімінен кейін жарық көрген "Хаджи Мурад" повесі (1912) – Мурадтың Ресей империясымен күресінің ішінара көркемделіп жазылған баяны. Оның бейнесі авар жазушысы Расул Гамзатовтың "Менің Дагестаным" романында да бейнеленген. "Agi Murad il diavolo bianco" (1959) – ағылшын тілінде "Ақ жауынгер" деп аударылатын – Мурадтың Ресей империясымен күресін баяндайтын итальяндық фильм. Мұрат рөлін бұрынғы "Мистер Әлем" титулының иегері, бодибилдер Стив Ривз сомдады.
Leo Tolstoy's posthumously published novella Hadji Murad (1912) is a partially fictionalized account of Murad's struggle with the Russian Empire. His image also appears in My Dagestan, a novel of the Avar writer Rasul Gamzatov. Agi Murad il diavolo bianco (1959) – in English, The White Warrior – is an Italian movie account of Murad's struggle with the Russian Empire. Murad is played by former 'Mr Universe', bodybuilder Steve Reeves.