Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Имам Шамиль (الشيخ شامل; 26 маусым 1797 – 4 ақпан 1871) – 1800 жылдары Солтүстік Кавказ халқының Ресей империясына қарсы күресінің саяси, әскери және рухани жетекшісі, Кавказ имаматының үшінші имамы (1840–1859) және Нақшбанди тариқатының сүнни мұсылман шейхы.
Imam Shamil (الشيخ شامل; ; ; ; Имам Шамиль; 26 June 1797 – 4 February 1871) was the political, military, and spiritual leader of North Caucasian resistance to Imperial Russia in the 1800s, the third Imam of the Caucasian Imamate (1840–1859), and a Sunni Muslim shaykh of the Naqshbandi Sufis.
Отбасы және ерте өмірі
Имам Шамил 1797 жылы авар мұсылман отбасында дүниеге келген. Ол Гимри (қазіргі Дагестан, Ресей) деген кішкентай ауылда туған. Кейбір дереккөздерде оның әкесінен кумик тегі болғаны айтылады. Ол бастапқыда Әли деп аталды, бірақ жергілікті дәстүрге сәйкес, ауырып қалғанда оның есімі Шамуил (شمویل, Самуилге тең) болып өзгертілді. Бұл есім Кавказда Шамил деп айтылады, ал заманауи дереккөздер оны осы есіммен атады (арабша شامل Шамил немесе شمیل Шамиль), бірақ өзінің жазбаларында ол әрқашан Шамуил түрін қолданды. Оның әкесі Денгау жер иесі болған, бұл лауазым Шамил мен оның жақын досы Гази Мұхаммедке көптеген пәндерді, соның ішінде араб тілі мен логиканы оқуға мүмкіндік берді. Шамил Ресей империясы Осман империясы және Қажар Иранының жерлеріне кеңейіп жатқан кезде өсті (1804-1813 жылдардағы Ресей-Парсы соғысы және 1806-1812 жылдардағы Ресей-Түрік соғысын қараңыз). Көптеген кавказдық халықтар Ресей империясының мүдделеріне қарсы тұру үшін бірікті, бұл Кавказ соғысы (1817-1864) деп аталды. Кавказдық қарсылықтың бұрынғы көшбасшыларына Хаджи Дауд, Шейх Мансур және Гази Молла кірді. Шамил, Молланың бала кезінен танысы, оның шәкірті және кеңесшісі болды. Шамилдің бірнеше әйелі болған, соның ішінде Ресейде туған армян ұлтының өкілі Анна Ивановна Улуханова (немесе Улиханова; 1828-1877) болды. 1840 жылы шабуыл кезінде тұтқындалған ол алты жылдан кейін Шамилге үйленді. Ол жасөспірім кезінде ислам дінін қабылдап, Шуанет деген есімді алды. Шуанет Шамил тұтқындалып, Ресейге жер аударылғаннан кейін де оған адал болды. Шамил қайтыс болғаннан кейін (1871) ол Осман империясына көшіп барды, онда сұлтан оған зейнетақы тағайындады. Ол жасырынған, Ресей мен муридтер оның қайтыс болғанын есептеген. Аман-есен қалғаннан кейін, ол жасырынған жерінен шығып, екінші имам Хамзат Бек басқаратын муридтерге қосылды. Ол Ресейге қарсы 25 жыл бойы үздіксіз соғыс жүргізді және осы ғасырдың ең танымал партизан қолбасшыларының біріне айналды. 1834 жылы Хамзат Бек өлтірілгенде, Шамил оның орнына Кавказ қарсылығының басты басшысы және Кавказ имаматының үшінші имамы болды. Шамил өзінің харизмасының, дінге берілгендігінің және шариғат заңдарын әділ қолдануының арқасында көптеген талас-тартыс тудыратын кавказдық тайпаларды орыстарға қарсы күресуге біріктіруде тиімді болды. Бір орыс дерегі оны "үлкен тәжірибелі және шебер саясаткер" деп сипаттады. Ол Ресейдің аймаққа алкоголь әкелгені дәстүрлі құндылықтарды бұзады деп сенді. Шамил үлкен тұрақты орыс әскеріне қарсы ретсіз және партизандық тактиканы тиімді қолданды. 1845 жылы граф Михаил Воронцовтың басқаруымен 8000-10000 адамнан тұратын колонна имамат күштерін Чечня ормандарына дейін ертіп барды. Имамат күштері орыс колоннасын қоршап алып, жойды. Бұл Воронцовтың Чечняны имаматтан ажырату жоспарын бұзды. text=Шамил биыл үлкен белсенділік танытып отыр және ол мұны жасауға мәжбүр, өйткені біз ерте ме, кеш пе оның ықпалын жойып, шешендерді одан алып тастауымыз керек, оларсыз ол ештеңе болмайды.|авторы=Граф Михаил Воронцов.
Imam Shamil was born in 1797 into an Avar Muslim family. He was born in the small village (aul) of Gimry (present day Dagestan, Russia). Some sources stating that he had a paternal Kumyk lineage. He was originally named Ali, but following local tradition, his name was changed to Shamuyil (شمویل, equivalent to Samuel) when he became ill. This name is pronounced Shamil in the Caucasus, and contemporary sources called him by this name (either شامل Shāmil or شمیل Shamīl in Arabic), although in his writings he always used the form Shamuyil. His father, Dengau, was a landlord, and this position allowed Shamil and his close friend Ghazi Muhammad to study many subjects, including Arabic and logic. Shamil grew up at a time when the Russian Empire was expanding into the territories of the Ottoman Empire and Qajar Iran (see Russo Persian War (1804–1813) and Russo Turkish War (1806–1812)). Many Caucasian peoples united in resistance to Russian imperial aspirations in what became known as the Caucasian War (1817 1864). Earlier leaders of Caucasian resistance included Hadji Dawud, Sheikh Mansur and Ghazi Mollah. Shamil, a childhood friend of the Mollah, would become his disciple and counsellor. Shamil had multiple wives, including one of Armenian ethnicity born in Russia named Anna Ivanovna Ulukhanova (or Ulykhanova; 1828 1877). Captured in a raid in 1840, she married Shamil six years later. She converted to Islam as a teenager and adopted the name Shuanet. Shuanet remained loyal to Shamil even after his capture and exile to Russia. After the death of Shamil (1871) she moved to the Ottoman Empire, where the sultan assigned her a pension. He went into hiding and both Russia and Murids assumed him dead. Once recovered, he emerged from hiding and rejoined the Murids, led by the second Imam, Hamzat Bek. He would wage unremitting warfare on the Russians for the next quarter century and become one of the legendary guerrilla commanders of the century. When Hamzat Bek was killed in 1834, Shamil took his place as the prime leader of the Caucasian resistance and the third Imam of the Caucasian Imamate. Shamil was effective at uniting the many, quarrelsome Caucasian tribes to fight against the Russians, by the force of his charisma, piety and fairness in applying Sharia law. One Russian source commented on him as "a man of great tact and a subtle politician." He believed the Russian introduction of alcohol in the area corrupted traditional values. Against the large regular Russian military, Shamil made effective use of irregular and guerrilla tactics. In 1845, an 8000 10000 strong column under the command of Count Mikhail Vorontsov followed the Imamate's forces into the forests of Chechnya. The Imamate's forces surround the Russian column, destroying it. This destroyed Vorontsov's attempt to cut away Chechnya from the Imamate which was his plan. text=Shamil is showing great activity this year and he is forced to do this, since we are taking measures that must sooner or later destroy his influence and tear away the Chechens from him, without which he will be nothing.|author=Count Mikhail Vorontsov
Оның әскери көшбасшы ретіндегі беделі 1841 жылы орыстардан дезертир болған Хаджи Мурад қосылғаннан кейін арта түсті, ол Шамилдің басқаруындағы аумақты қысқа мерзімде үш есеге арттырды. Хаджи Мурад, Лев Толстойдың 1904 жылғы атақты повесінің тақырыбы болған, он жылдан кейін Шамилдің имам ретінде мұрагері болып тағайындалмағанына көңілі қалғандықтан Шамилге қарсы шықты. Шамилдің үлкен ұлы осы лауазымға тағайындалды, ал құпия кеңесте Шамил өзінің лейтенантын опасыздыққа айыптап, өлім жазасына кесті, бұл туралы хабар алған Хаджи Мурад орыстарға қайтадан қосылды. Шамил Ұлыбритания, Франция немесе Осман империясы Ресейді Кавказдан қуып шығуға көмектеседі деп үміттенсе де, бұл ешқашан болған жоқ. Крым соғысынан кейін Ресей имаматқа қарсы күш-жігерін екі есе арттырды. Сәттілікке жеткен орыс күштері имаматтың аумағын қатты қысқартты және 1859 жылдың қыркүйегінде Шамил басылды. Негізгі майдан жабылғанымен, Шығыс Кавказдағы қақтығыс тағы бірнеше жылға созылды.
His fortunes as a military leader rose after he was joined by Hadji Murad, who defected from the Russians in 1841 and tripled by his fighting the area under Shamil's control within a short time. Hadji Murad, who was to become the subject of a famous novella by Leo Tolstoy (1904), turned against Shamil a decade later, apparently disappointed by his failure to be anointed Shamil's successor as imam. Shamil's elder son was given that nomination, and in a secret council, Shamil had his lieutenant accused of treason and sentenced to death, on which Hadji Murad, on learning of the judgement, redefected to the Russians. Although Shamil hoped that Britain, France, or the Ottoman Empire would come to his aid to drive Russia from the Caucasus, this never happened. After the Crimean War, Russia redoubled its efforts against the Imamate. Now successful, Russian forces severely reduced the Imamate's territory, and by September 1859, Shamil surrendered. Though the main theater closed, conflict in the eastern Caucasus would continue for several more years.
Соңғы жылдар
Тұтқындалғаннан кейін Шамил Санкт-Петербургке патша Александр II-ге жіберілді. Содан кейін ол Мәскеудің жанындағы шағын қала Калугаға жер аударылды. Бірнеше жыл Калугада болғаннан кейін ол билікке климатқа шағымданды және 1868 жылдың желтоқсанында Шамил Киевке, империяның оңтүстік-батысындағы сауда орталығына көшуге рұқсат алды. Киевте оған Александровская көшесінде сарай берілді. Императорлық билік Киевтің басшысына Шамилді "қатаң, бірақ аса қиындық тудырмайтын бақылауда" ұстауға бұйрық берді және қалаға жер аударылғандардың қажеттіліктері үшін маңызды сома қаражат бөлді. Шамилге қаладағыдай, сән-салтанатты ұнады, бұл Киевтен жіберген хаттары арқылы расталған. 1859 жылы Шамил өзінің бір ұлына былай деп жазды: "Жоғары Әмірші, Абсолюттік Билеушінің құдіретімен мен сенімсіздердің қолына түстім. Ұлы император мені кілемдері мен барлық қажетті заттары бар биік, кең үйге орналастырды". 1869 жылы оған қасиетті Мекке қаласына хаж жасауға рұқсат берілді. Ол алдымен Киевтен Одессаға, содан кейін Стамбулға сапар шекті, онда оны Осман сұлтаны Абдулазиз қарсы алды. Ол қысқа уақытқа Императорлық Топкапы сарайында қонақ болды және Стамбулдан сұлтан оған арнап дайындаған кемемен кетіп қалды. Меккеде, қажылық сапарында ол Абделькадер әл-Джезаиримен кездесіп, әңгімелесті. Меккеге жасаған қажылығын аяқтағаннан кейін, ол 1871 жылы қалаға сапармен келген кезде Мединада қайтыс болды және Мединадағы тарихи Жаннатуль Бақи зиратына жерленді, онда ислам тарихынан көптеген көрнекті тұлғалар жатыр. Оның екі үлкен ұлы (Джамалуддин (Шамилдің ұлы) және Мухамед Шефи) Меккеге бару үшін Ресейде қалуға мәжбүр болды, ал екі кіші ұлы (Гази Мухаммад (Шамилдің ұлы) және Мухамед Камил) түрік армиясында қызмет етті. Олардың қызы Пейтмат Шамил кейіннен өзінің және балаларының қауіпсіздігі үшін Ресей империясынан қашқан имам Шейх Мансур Федоровқа үйленді. Ол 11 баланың әкесі болды, олардың бірі Джон Федоров болды, ол Австралияның Квинсленд штатындағы Чилдерске көшіп келгеннен кейін атын Джон Федероффқа өзгертті, онда ол қант құмысын өсірумен айналысатын империя құрды. Имам Шамилдің немересі Саид Шамил 1917 жылы құрылған және 1920 жылға дейін болған Солтүстік Кавказдың Таулы Республикасының негісқалаушыларының бірі болды, содан кейін ол Кеңес Ресейімен басылып алынды. 1924 жылы ол Германияда "Кавказ тәуелсіздігі комитетін" құрды.
After his capture, Shamil was sent to Saint Petersburg to meet the Tsar Alexander II. Afterwards, he was exiled to Kaluga, then a small town near Moscow. After several years in Kaluga he complained to the authorities about the climate and in December 1868 Shamil received permission to move to Kyiv a commercial center of the Empire's southwest. In Kyiv he was afforded a mansion in Aleksandrovskaya Street. The Imperial authorities ordered the Kyiv superintendent to keep Shamil under "strict but not overly burdensome surveillance" and allotted the city a significant sum for the needs of the exile. Shamil seemed to have liked his luxurious detainment, as well as the city; this is confirmed by the letters he sent from Kyiv. In 1859 Shamil wrote to one of his sons: "By the will of the Almighty, the Absolute Governor, I have fallen into the hands of unbelievers the Great Emperor has settled me here in a tall spacious house with carpets and all the necessities". In 1869 he was given permission to perform the Hajj to the holy city of Mecca. He traveled first from Kyiv to Odesa and then sailed to Istanbul, where he was greeted by Ottoman Sultan Abdulaziz. He became a guest at the Imperial Topkapı Palace for a short while and left Istanbul on a ship reserved for him by the Sultan. In Mecca, during the pilgrimage, he met and conversed with Abdelkader El Djezairi. After completing his pilgrimage to Mecca, he died in Medina in 1871 while visiting the city, and was buried in the Jannatul Baqi, a historical graveyard in Medina where many prominent personalities from Islamic history are interred. Two elder sons, (Джамалуддин (сын Шамиля) and Muhammed Şefi), whom he had to leave in Russia in order to get permission to visit Mecca, became officers in the Russian army, while two younger sons, (Гази Мухаммад (сын Шамиля) and Muhammed Kamil), served in the Turkish army whilst their daughter Peet'mat Shamil went on to marry Sheikh Mansur Fedorov, an Imam who later absconded from the Russian Empire out of fear for himself and his children's life. He fathered 11 children, one being John Fedorov who changed his name to John Federoff after migrating to Childers in Queensland, Australia where he established a sugar cane farming empire. Said Shamil, a grandson of Imam Shamil, became one of the founders of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus, which was founded in 1917 and survived until 1920, when it was conquered by Soviet Russia. Forced to leave the region, in 1924 he established the "Committee of Independence of the Caucasus" in Germany.
Ресей тарихнамасы
Ресей Чечня мен Дагестанды бірнеше қанды жаулаулар арқылы бағындырғанмен, ресейліктер Шамилге зор құрметпен қарады. Ресей императоры Александр II оның қарсыласуын ашық түрде бағалағандықтан, Шамил өмірінің кейінгі кезеңінде Ресей билігінің рұқсатымен қажылыққа баруға мүмкіндік алды. Шамилдің өмірі мен оның қалдырған мұрасы Ресей билігіне мойын бұйрмағанына қарамастан, Ресей билігі мен ғалымдары тарапынан зерттеліп келеді. Реформалық идеяларды қолдайтын энтомолог оның құрметіне ірі жылдам көбелекке есімін берді.
While Russia had managed to conquer Chechnya and Dagestan in a series of bloody conquest, Russians had developed a great respect for Shamil. Tsar Alexander II of Russia had openly admired his resistance, thus in the later part of his life, Shamil was permitted for Hajj by the Russian authorities. Shamil's career and legacy continue to be studied by Russian authorities and academics despite his defiance to Russian power. An entomologist with reformist ideas named a large swift moth after him.
Музыкалық композиция
1958 жылы өткен жиынға Любавички ребеі Шамил есімді ұлы тайпа басшысы туралы әңгіме айтты. Шамил қудалаушы орыс әскеріне қарсы көтеріліс жасады. Ол жалған бейбіт келісімге алданып, тұтқындалып, жер аударылды. Сүргінде ол өзінің өркендеуі мен құлдырауы, сондай-ақ еркіндікке деген құштарлығын білдіретін, сөзсіз, терең сезімге толы ән жазды. Бұл әнді бір хасид естігендей болды, бірақ ребе оны аталған жиында оқығанша әуені белгісіз қалды. Хабад қозғалысы бұл әнді қабылдады (әдетте олар өз әндерін жасайды), себебі олар оның шумақтарының терең мағынасын жанның табиғатына теңеді – жан, өлім-жұртқа, материалдық әлемге түсіп, денеде тұтқындалады, бірақ бір күні жаратушысына оралатынын сезінеді. Француз үкіметі 1974 жылы әннің әуенін өзгертті.
At a gathering in 1958, the Lubavitcher Rebbe told a story about a great tribal leader named Shamil, who was rebelling against the persecuting Russian forces. Lured by a false peace treaty, he was captured and exiled. During his exile, he composed a heartfelt, wordless song emoting his rise, downfall and yearning for freedom. The song was seemingly heard by a passing Hasid, the melody remained obscure until the Rebbe taught it at the above mentioned gathering. The song uncharacteristically was adopted by the Chabad movement (who usually compose their own melodies), as they take the deeper meaning of its stanzas as an analogy for the soul, which descends to a world of mortality and physicality, trapped in a body, knowing that it will one day return to its maker. The French government altered the tune shortly later, in 1974.)