Ха́мзат Бек (1789-1834) – Дағыстанның екінші имамы. Шариатты енгізу үшін күресіп, әдет заңдарына қарсы тұрды. Шеймілден бұрынғы көшбасшы, Авар ақсұлуы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дағыстанның екінші имамы (1789-1834)
Second imam of Dagestan (1789 1834)
Хамзат Бек (орысшасы - Хамза, немесе Гамзат; ; ; Lang ru; 1789 – 1834) – 1832-1834 жылдар аралығында Дағыстанның имамы. Ол Дағыстанда шариғат заңын енгізуді көздеген, алдыңғы басшысы Ғази Мұхаммед бастаған қозғалыстың екінші жетекшісі болды. Хамзат Бек жергілікті қауымдармен және әдет-ғұрып заңын (адат) ұстанатын билеушілермен, сондай-ақ орыс әскерімен күресті. Өзінің алдыңғысы Ғази Мұхаммедтен және ізбасары Шамильден айырмашылығы, Хамзат Бек авар ақсүйек отбасынан шыққан және Нақшбандия Халидия тариқатының мүшесі болған жоқ. Ол Ғази Мұхаммедтің қолбасшыларының бірі болды және 1832 жылғы қазанда шайқаста қаза тапқаннан кейін бірден имамның мұрагері деп жарияланды. 1834 жылдың басына қарай ол Авар үстіртінің көп бөлігін бағындырып, Авар хандығының астанасы Хунзақты жаулап алып, билеуші әулетін қырды. Осыдан кейін Хамзат Бек авар ханы атағын алған болуы мүмкін, дәстүрлі авар ақсүйектерінің билігін өзінің қозғалысының ислами билігімен біріктіруге тырысқан. 1834 жылғы қазанда оны Авар билеуші әулетінің туысы және Хаджи Мурадтың інісі Хаджи Усман өлтірді.
Hamzat Bek (also Hamza, or Gamzat from the Russian rendering; ; ; Lang ru; 1789 – 1834) was the imam of Dagestan between 1832 and 1834. He was the second leader of the movement begun by his predecessor Ghazi Muhammad for the implementation of sharia in Dagestan. He fought against local communities and rulers that followed customary law (adat) and against the Russian army. Unlike his predecessor Ghazi Muhammad and his successor Shamil, Hamzat Bek was the son of an Avar nobleman and was not a member of the Naqshbandiyya Khalidiyya Sufi order. He became one of Ghazi Muhammad's commanders and was immediately proclaimed the imam's successor after his death in battle in October 1832. By early 1834, he had subjugated most of the Avar plateau and captured Khunzakh, the capital of the Avar Khanate, killing its ruling family. After this, Hamzat Bek may have claimed the title of Avar khan, trying to combine the authority of the traditional Avar nobility with the Islamic authority of his movement. In October 1834, he was assassinated by Hajji Uthman, a relative of the Avar ruling family and the brother of Hajji Murad.
Ерте өмір
Хамзат Бек 1789 жылы Авар хандығының ірі Хуцал немесе Гоцал ауылында, ақсүйек әкесі мен қарапайым анасынан дүниеге келді. Бұл оны жанка тобының мүшесі етті. Оның әкесі Авар ханы Әли Сұлтан Ахмедқа жақын болған және батылдығы мен басқару қабілеті үшін Аварлар арасында құрметке ие болған. Ол жасөспірім кезінің бірнеше жылын Ханзақтағы хан резиденциясында өткізді, онда Әли Сұлтан Ахмедтің жесірі Паху Бике оның біліміне жол ашты. Хамзат Бек бірнеше Авар ғалымдарынан шафии ислам құқығы мен араб тілін үйренді. Жастық шағында ол арақ ішкен, бірақ Дағыстан діни реформаторы Гази Мұхаммедпен танысқаннан кейін бұл әдеттен бас тартты. Хамзат ізгі мұсылманға айналып, Дағыстанда шариғат (ислам заңы) орнату мақсатымен Гази Мұхаммедтің қозғалысына қосылды, себебі бұл аймақта дәстүрлі құқыққа (әдет заңы) кеңінен бағынылған. Алайда, ол Гази Мұхаммед пен үшінші имам Шамил мүше болған Нақшбандия Халидия суфилік орденіне ешқашан қосылмады.
Hamzat Bek was born in 1789 in the large village of Hutsal or Gotsatl in the Avar Khanate to a noble father and a commoner mother. This made him a member of the janka class. His father was close to the Avar khan Ali Sultan Ahmad and was a respected figure among the Avars for his bravery and administrative skills. He spent a few years of his adolescence at the khan's residence in Khunzakh, where Ali Sultan Ahmad's widow Pakhu Bike arranged for his education. Hamzat Bek received an education in Shafi'i Islamic law and Arabic under a number of Avar learned men. In his youth, he drank alcohol, but he stopped when he met the Dagestani religious reformer Ghazi Muhammad. Hamzat became a pious Muslim and joined Ghazi Muhammad's movement to impose sharia (Islamic law) in Dagestan, where customary law (adat) was widely followed instead. However, he never joined the Naqshbandiyya Khalidiyya Sufi order, of which Ghazi Muhammad and the third imam Shamil were members.
Ғази Мұхаммедтің тұсында
1829 жылдың соңы – 1830 жылдың басында Ғази Мұхаммед Дағыстанның имамы (діни және саяси көшбасшысы) деп жарияланды және ол ресейліктерге қарсы қасиетті соғыстың (жиһад немесе ғазауат) басталғанын мәлімдеді. Хамзат Бек 1826 жылы бұрын ресейліктерге қарсы күреске қатысқан, және ол Ғази Мұхаммедті жиһад жариялауға ықпал етуі мүмкін. Ол Ғази Мұхаммедтің негізгі қолбасшыларының бірі болды және 1830 жылы орыстар Жар Балақанды (Дағыстанның оңтүстігінде, қазіргі Әзірбайжан аумағында) басып алғаннан кейін оларға қарсы контршабуылдардың бірін басқарды. 1830 жылдың күзінде Хамзат Кахетиядағы Алазани аңғарындағы грузин елді мекендеріне шабуыл жасады. 1831 жылдың басында ол Ғази Мұхаммедпен бірлесіп, аймақтағы мұсылмандарды ресейліктерге қарсы күресті жалғастыруға шақыратын бірлескен мәлімдеме жасады. Алайда 1831 жылдың маусымында Хамзат Бек орыстармен келіссөздер жүргізді, бірақ тұтқынға алынып, Тифлис қаласына жіберілді. Ол өзінің босатылуын қамтамасыз ету үшін ұлын кепіл ретінде берді. Ұлының тұтқындықтан қайтыс болғанын білген соң, ол қайтадан Ғази Мұхаммедке қосылды. Хамзат Бек 1832 жылдың шілде айының басында шайқаста жараланды, бірақ сол жылдың шілде-тамыз айларында Жар Балақанға жорыққа қатысты. Ол Гимри шайқасы басталғанда өз ауылында болды. Ол Ғази Мұхаммедтің әскеріне көмекке асықты, бірақ уақытында жетпеді. Ғази Мұхаммед 1832 жылдың 29 қазанында Гимри шайқасында қаза тапты.
In late 1829–early 1830, Ghazi Muhammad was proclaimed imam (religious and political leader) of Dagestan and he declared the beginning of a holy war (jihad or ghazawat) against the Russians. Hamzat Bek had participated in fighting against the Russians earlier in 1826, and he may have helped convince Ghazi Muhammad to declare jihad. He became one of Ghazi Muhammad's main commanders and led one of the counterattacks against the Russians after they conquered Jar Balakan (south of Dagestan, in modern day Azerbaijan) in 1830. In the autumn of 1830, Hamzat raided Georgian settlements in the Alazani valley in Kakheti. In early 1831, he made a joint declaration with Ghazi Muhammad exhorting the Muslims of the region to continue the fight against the Russians. However, in June 1831, Hamzat Bek negotiated with the Russians, but was taken prisoner and sent to Tiflis. He gave his son as a hostage to secure his own release. He rejoined Ghazi Muhammad after learning that his son had died in captivity. Hamzat Bek was wounded in battle in early July 1832, but he went on to campaign in Jar Balakan in July–August that year. He was in his home village at the start of the Battle of Gimry. He rushed to assist Ghazi Muhammad's forces, but he did not arrive in time. Ghazi Muhammad was killed at the Battle of Gimry on 29 October 1832.
Имам болып сайлану және билік ету
Ғази Мұхаммедтің қайтысынан кейін Хамзат Бек Дағыстан ғалымдары мен беделді тұлғалары тарапынан имам деп жарияланды. Бұл қадамды Ғази Мұхаммедтің джихадына қолдау көрсеткен Нақшбанди шейхы Мұхаммед әл-Ярағи бастамасымен жасады (алайда Майкл Кемпер Хамзат Бектың «өзін жаңа имам деп жариялағанын» айтады). Кейбір деректерге сәйкес, жаңа имамды таңдауда Хамзат Бек пен Шамилдің арасынан шешім қабылдау жоспарланған, бірақ Хамзат Бек таңдалды, себебі Шамил әлі де Гимри шайқасында алған жарақатынан сақадалып жатқан еді, ал Хамзат, бай жанка болғандықтан, қолдаушыларын жеңу үшін көбірек мүмкіндіктерге ие болды. Ғази Мұхаммедтің көптеген ізбасарлары оның қайтысынан аз уақыт бұрын немесе кейін қозғалыстан шығып кетті, ал жергілікті элитаның көбісі бастапқыда Хамзат Бектың билігін қабылдамады. Бастапқыда оның билігі Хустал, Ашильта, Гимри, Тилик және Мохохтан аспады. Ол қауымдарды имаматтың бақылауына қайтару үшін күш қолданды. 1832 жылдың жазында ол Кахетияға тағы бір шабуыл жасап, орыстармен ынтымақтасқан Орталық Дағыстанның авар және даргиндық қауымдастықтарына жазалау шабуылдарын ұйымдастырды. Бірақ ол орыстармен келіссөздер жүргізуге тырысты. Ол Темірхан Шурасында келіссөздерге шақырылды, бірақ бұрынғы тұтқындықтан кейін орыстарға сенімсіздікпен қарады және хаттарды жіберуді жөн көрді. Осы хаттардың бірінде ол Ресеймен бейбіт келісімге келуге дайын екенін, бірақ олар шариғат заңдарын орындауға араласпауы керек екенін ұсынды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол Тарқидегі кумык княздығының билеушісі – шамхалға делдалдық ету үшін жүгінді. Хамзат Бек шамхалдың өзі орыстарды имамға шабуыл жасауға ынталандырғанын білмеді. Бұл келіссөздер де нәтижесіз аяқталды және Хамзат Бек тұсында өткен соңғы келіссөздер болды. 1833 жылдың қазан айында Хамзат Бек Гергебил ауылын өзінің билігін мойындауға мәжбүр етті, шамхалдың, Мехтули ханының және Гергебилге көмекке келген Акуша конфедерациясының күштерін жеңді. Өзінің бұрынғы және кейінгі ізбасарларына қарағанда, ол негізінен «еркін» қауымдарға және сирек ақсүйектерге сүйенді, ал Хамзат Бек жеке байланыстары бар Авар хандығының патшалық отбасының қолдауын алуға баса назар аударды. Авар хандығының іс жүзіндегі билеушісі Пакху Бике кейде Хамзат Бектың шариғатты орындау туралы шақыруларын қабылдады, бірақ ол хандықтың тәуелсіздігін сақтау үшін Ресейдің көмегін де қалады. Сонымен қатар, ол Ресей тарапынан Хамзат Бекқа қарсы шығуға итермеленді. 1834 жылдың наурыз айында Пакху Бике Хамзат Бекты өлтіруді ұйымдастыруға тырысты. 1834 жылдың басында Хамзат Бек Авар хандығы төңірегіндегі Авар конфедерацияларының көп бөлігін бақылады, оның ішінде Койсубу, Гумбет, Анди және Андалал кірді. 1834 жылдың жазында ол Хунзахты екі апта бойы қоршап алды. Пакху Бике келісімге қол жеткізу үшін Хамзат Бекке екі ұлын кепіл ретінде берді. Кейіннен Пакху Бикенің тағы бір ұлы Хамзат Бекпен келіссөздер жүргізу үшін келді, бірақ сөйтіп ұрыс шығып, Пакху Бикенің ұлдары Нусал мен Умма және олардың серіктері, имамның ағасы және оның бірнеше ізбасарлары қаза тапты. Содан кейін Хамзат Бек Хунзахқа шабуыл жасап, Пакху Бике мен Авар патшалық отбасының барлық әйелдерін, Пакху Бикенің жүкті келіншесінен басқа, өлтіруге бұйрық берді. Осыдан кейін Хамзат Бек дәстүрлі дворяндық билікті өзінің қозғалысының исламдық билігімен біріктіруге тырысып, Авар ханы атағын алған болуы мүмкін. Хамзат Бек Чеченстандағы маңызды басшы Хаж Ташоны одақтас ретінде тартты, бұл орыстарды алаңдатты. Қыркүйек айының басында Хамзат Бек науқанды қайта бастап, Акуша конфедерациясындағы Цудахарды басып алуға сәттіліксіз тырысты. Хамзат Бекты әлі де қауіпті жау деп есептеген орыстар имамға қарсы жаңа операцияларды жоспарлады. Осыған дейін, 1834 жылы Хунзах жұма мешітінің алдында Хамзат Бек Хаджи Усманнан қаза тапты, ол Авар билеуші отбасының туысы және Хаджи Мурадтың (Лев Толстойдың танымал повесінің кейіпкері) ағасы болды. Бұл қастандық Авар билеуші отбасының жойылуына кек қайтару мақсатымен жасалды, өйткені Усман мен Хаджи Мурад ханның «сүт бауырлары» болған. Усман Хамзат Бекты өлтіргеннен кейін дереу қаза тапты. Хамзат Бектың орнын Шамил иеленді. Оның қабірі Хунзах қаласында орналасқан.
After the death of Ghazi Muhammad, Hamzat Bek was proclaimed imam by the Dagestani ulama and notables. This was done at the initiative of Muhammad al Yaraghi, a Naqshbandi sheikh who supported Ghazi Muhammad's jihad (alternatively, Michael Kemper writes that Hamzat Bek "had himself proclaimed the new imām"). According to some sources, the choice for a new imam was between Hamzat Bek and Shamil, but Hamzat Bek was chosen since Shamil was still recovering from wounds received at the Battle of Gimry and Hamzat, as a wealthy janka, had more means to win over supporters. Many of Ghazi Muhammad's followers had abandoned the movement shortly before or after his death, and few local elites initially accepted Hamzat Bek's authority. At first, his rule did not extend beyond Hustal, Ashilta, Gimrah, Tiliq and Mohokh. He used force to bring the communities back under the control of the imamate. In the summer of 1832, he made another incursion into Kakheti and conducted punitive attacks on Avar and Dargin communities in central Dagestan that had cooperated with the Russians. However, he also tried to negotiate with the Russians. He was invited to negotiations at Temir Khan Shura, but he was distrustful of the Russians since his earlier imprisonment and preferred to send letters. In one of these letters, he proposed peace with Russia as long as they would not interfere with the enforcement of sharia. When this was unsuccessful, he turned to the shamkhal—the ruler of a Kumyk principality based in Tarki—to mediate. Hamzat Bek did not know that the shamkhal himself had been urging the Russians to attack the imam. These negotiations failed as well and were the last to occur under Hamzat Bek. In October 1833, Hamzat Bek forced the village of Gergebil to accept his rule, defeating the forces of the shamkhal, the khan of Mehtuli and the confederation of Aqusha which had come to Gergebil's aid. Unlike his predecessor and successor, who relied mainly on the uzden ("free") communities and rarely on the nobility, Hamzat Bek focused on gaining the support of the royal family of the Avar Khanate, with which he had personal connections. The Avar Khanate's de facto ruler Pakhu Bike had sometimes accepted Hamzat Bek's calls to enforce sharia, but she also wanted Russian assistance to preserve the khanate's independence. Additionally, she was pushed by the Russians to oppose Hamzat Bek. In March 1834, Pakhu Bike secretly attempted to organize Hamzat Bek's murder. By early 1834, Hamzat Bek controlled most of the Avar confederacies around the Avar Khanate, including Koisubu, Gumbet, Andi, and Andalal. In the summer of 1834, he besieged Khunzakh for two weeks. Pakhu Bike gave two of her sons to Hamzat Bek as hostages to secure an agreement. On , another son of Pakhu Bike came to negotiate with Hamzat Bek, but a fight unintentionally broke out, causing the deaths of Pakhu Bike's sons Nusal and Umma and their men and the imam's brother and some of his followers. Ḥamzat Bek then stormed Khunzakh and ordered the killing of Pakhu Bike and all of the women of the Avar royal family, except for Pakhu Bike's pregnant daughter in law. After this, Hamzat Bek may have claimed the title of Avar khan, trying to combine the authority of the traditional nobility with the Islamic authority of his movement. Hamzat Bek gained as an ally Hajj Tasho, an important leader in Chechnya, which alarmed the Russians. In early September, Hamzat Bek resumed campaigning and unsuccessfully tried to take Tsudakhar in the Aqusha confederation. Still viewing Hamzat Bek as a dangerous enemy, the Russians planned new operations against the imam. Before this could occur, Hamzat Bek was assassinated on 1834 in front of the Khunzakh Friday mosque by Hajji Uthman, a relative of the Avar ruling family and the brother of Hajji Murad (the subject of Leo Tolstoy's famous novella). The assassination was an act of revenge for the destruction of the Avar ruling family, as Uthman and Hajji Murad had been "milk brothers" of the khan. Uthman was killed immediately after assassinating Hamzat Bek. Hamzat Bek was succeeded as imam by Shamil. His grave is located in Khunzakh.
Мұрасы мен беделі
Хамзат Бектің беделі оның билігі кезінде де, одан кейін де аварлық билеуші отбасының қырғынымен дақталды. Дегенмен, Кавказ соғысының куәгері Хаджжи Али Хамзат Бекті "білімді және дана, ал Дагестанда оның батырлығымен теңесе алатын адам болған жоқ" деп сипаттайды. Моше Гаммер Хамзат Бек туралы мәліметтер дагестандық және орыс дереккөздерінде тиісінше бағаланбағанын айтады, себебі ол басқа екі имамның "көлеңкесінде" қалған. Гаммер Гәзи Мұхаммедтің қайтысынан кейін Хамзат Бектің жедел билікке келуінің джихад қозғалысын сақтаудағы маңыздылығын ерекше атап көрсетеді. Ол сондай-ақ Хамзат Бектің Авар хандығын жойғанының маңыздылығын, оның арқасында имаматтың бүкіл орталық Дагестанға бақылауын кеңейтуіне және орыстармен соғыс болуына себепкер болғанын айтады. Гаммер Хамзат Бектың имаматты мемлекеттік құрылым ретінде әкімшілік жүйесін құрушы болғанын, ал одан кейін Шамил оны одан әрі дамытқанын ұсынады. Мысалы, Хамзат Бек өзінің бақылауындағы әр аймаққа өз өкілдерін (на'ибтер) тұрақты түрде тағайындаса, Гәзи Мұхаммед тек қажет болған жағдайларда ғана тағайындаған. Хамзат Бектің асыл тегі мен ақсүйектерге сүйенгендігіне байланысты Майкл Кемпер оның билігін "харизматикалық лидерлер Гәзи Мұхаммед пен Шамилдің арасындағы қысқаша "аристократиялық" кезең" деп сипаттайды, олар "бос" авар қауымдарының мүддесін қорғады және тек белгілі жағдайларда ғана ақсүйектерге сенді.
Both during and after his reign, Hamzat Bek's reputation was tarnished by the massacre of the Avar ruling family. However, Hajji Ali, an eyewitness to the Caucasian War, describes Hamzat Bek as "learned and wise, and no one in Daghestan could rival his gallantry." Moshe Gammer argues that Hamzat Bek's importance has been overlooked in both Dagestani and Russian sources, partly because he is "overshadowed" by the other two imams. Gammer stresses the significance of Hamzat Bek's swift succession after Ghazi Muhammad's death in preserving the jihad movement. He also notes the importance of Hamzat Bek's destruction of the Avar khanate, which allowed the imamate to spread its control over all of central Dagestan and made war with the Russians unavoidable. Gammer also suggests that Hamzat Bek was the originator of the administrative structures of the imamate as a state, which were later developed more under Shamil. For example, Hamzat Bek regularly appointed his deputies (na'ibs) to each region under his control, whereas Ghazi Muhammad only appointed deputies as needed. Because of Hamzat Bek's noble origins and reliance on the nobility, Michael Kemper characterizes his reign as "a brief 'aristocratic' interlude between the charismatic leaders Ghāzī Muḥammad and Shāmil who stood for the interests of the 'free' Avar communities and relied on noblemen only in certain cases."