Кіріспе
Аббас Мирза (عباس میرزا; 26 тамыз 1789 жыл – 25 қазан 1833 жыл) – Иранның қажарлық тәж мұрагері. Ол 1804–1813 жылдардағы орыс-парсы соғысы мен 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы, сондай-ақ 1821–1823 жылдардағы Осман-парсы соғысы кезіндегі әскери қолбасшы ретінде танымал болды. Ол Персияның қарулы күштері мен мемлекеттік органдарын жаңғыртуды бастаушылардың бірі ретінде де, әкесі Фатх Али Шахтан бұрын қайтыс болғандығы үшін де белгілі. Аббас – зиялы ханзада, әдебиетке құштарлығымен және қарапайым өмірімен көзге түсті. Аббас Мирза парсы әскерінің бас қолбасшысы болған кезде, Иран 1813 жылғы Гулистан шарты және 1828 жылғы Түркменчай шартына сәйкес, Кавказ аймағындағы барлық жерлерін – Оңтүстік Кавказды және Солтүстік Кавказдың (Дагестан) бір бөлігін Ресейге жоғалтты. Бұл 1804–1813 және 1826–1828 жылдарғы соғыстардың нәтижесінде болды.
Өмірбаян
Аббас Мирза 1789 жылғы 26 тамызда Мазандаранның Нава қаласында Фатх Али Шахтың кіші ұлы ретінде дүниеге келді, бірақ анасының патшалық тегіне байланысты әкесі оны мұрагер етіп белгіледі. Шамамен 1798 жылы, 10 жасында ол Персияның Әзірбайжан аймағының билеушісі (бегларбег) болып тағайындалды. Фатх Али Шахтың Грузияны және қазіргі Әзірбайжан Республикасының солтүстік бөліктерін қайтарып алуға бұйрық бергеннен кейін соғыстың бастапқы кезеңдері ұзақ жылдар бойы аумақтық тұрақсыздыққа толы соғысқа ұласты. Алайда, профессор Александр Микаберидзенің айтуынша, Аббас Мирза армияны орыстарға қарсы жалпы алғанда сәтсіз науқанға бастады, Гюмри, Калагири, Загам өзені (1805), Каракапет (1806), Карабаба (1808), Ганжа (1809), Мегхри, Арас өзені және Ахалкалакиде (1810) жеңіліске ұшырады. Ресейдің қару-жарағы мен әскерінің артуымен жағдай өзгере бастады. Ұзақ соғыс кезінде оңтүстік ресейлік дивизияларға басшылық еткен Котляревский Асландуз шайқасында (1812) сандық артықшылыққа ие парсы әскерін жеңіп, 1813 жылдың басында Ланкаранды шабуылдап алды. Ресейліктер Арас өзенінің қарсы жағалауында орналасқанда, оның екі британдық кеңесшісі, капитан Кристи мен лейтенант Поттингер оған дереу күзеттік бекеттерді орналастыруды кеңес берді, бірақ Мирза ескертулерді елемеді. Кристи және басқа британдық офицерлер үрейленген әскерді қайта жинауға тырысты; бірнеше күн бойы ресейліктер қарқынды шабуылдар жасады, бірақ ақырында Кристи қаза тапты, ал Мирза толық шегінуге бұйрық берді. Салғыластың салдарынан 10 мың парсы қаза болды, Мирза көпшіліктің күшіне қате сенді. Басшылықтың болмауына қарамастан, Ленкорандағы парсылар бірнеше апта бойы қарсы тұрды, бірақ орыстар бұзып кіргеннен кейін 4000 офицер мен сарбаздан тұратын гарнизонды талқандады. 1813 жылдың қазан айында, Аббас Мирза әлі де бас қолбасшы болып тұрғанда, Парсы Гулистан шартына келісуге мәжбүр болды, бұл Кавказдағы өз аумағының үлкен бөлігін, қазіргі Грузия, Дагестан және соңғы кезде Әзірбайжан Республикасы болып табылатын жерлерді қайтарып беруді көздейді. Шах алған жалғыз уәде Мирзаның патшалық тағына кедергісіз отыратыны туралы кепілдік болды. Парсының ауыр шығындары Британ империясының назарын аударды; бастапқы табыстардың кері қайтысынан кейін ресейліктер Кавказдан қырғи қабақ сыртқы қауіп-қатер тудырды. Оның әскерлерінің ауыр қаза табуы оған парсы әскерін еуропалық соғыс стилінде оқыту қажеттігін түсіндірді, сондықтан ол студенттерін әскери білім алу үшін Еуропаға жіберді. Еуропалық үлгідегі полктарды енгізу арқылы Аббас Мирза Иранның Ресейден басымдық алып, жоғалтқан аумақтарын қайтарып алуға мүмкіндік береді деп сенді. Сұлтан Селим III реформаларының ықпалымен Аббас Мирза Осман Низамының ирандық нұсқасын құруға және қажарлардың тайпалық және провинциялық күштерге тәуелділігін азайтуға кірісті. 1811 және 1815 жылдары екі топ Ұлыбританияға жіберілді, ал 1812 жылы Тәбризде еуропалық әскери нұсқаулықтарды көшіру үшін баспахана аяқталды. Тәбризде сондай-ақ оқ-дәрі зауыты мен оқ-дәрі қоймасы да болды. Оқу-жаттығулар британдық кеңесшілердің үнемі жаттығуларымен жалғасты, негізгі назар жаяу әскер мен артиллерияға аударылды. Жеңілістің себебі оның әскерінің шеберлігіне емес, көбінесе күшейтудің жетіспеушілігіне және санының басымдылығына байланысты болды. Қажар Иранының Солтүстік Кавказ және Оңтүстік Кавказдағы барлық аумақтарына тең келетін қайтарымсыз шығындар Аббас Мирзаға ауыр соққы болды және оның денсаулығы нашарлай бастады. Сондай-ақ, ол әскери реформаларды жүргізуге деген ынтасын жоғалтты. Ол соғыстағы батылдығымен және парсы әскерін жаңғыртудағы сәтсіз әрекеттерімен есімдеріне іңкәр болды. Ол соңғысында сәтті болмады, себебі сол дәуірде Иранда үкіметтің орталықтандырылмауы. Сонымен қатар, бірінші болып ирандық студенттерді батыс білімі алу үшін Еуропаға жіберген Аббас Мирза болды. Ол Ресеймен соғыста ұзақ мерзімде табысқа жете алмады, өйткені ол алған аумағынан гөрі көбірек аумақты жоғалтты.
Танымал мәдениетте
Табриз тұманды: Аббас Мирзаның өмірінен ирандық тарихи драма.