Кіріспе

Ниас (, Ниас: Tanö Niha) – Индонезияның Суматра аралының батыс жағалауынан орналасқан арал. Ниас – бұл аралдың орталығы болып табылатын архипелагтың (Кепулауан Ниас) атауы, сонымен қатар оңтүстік-шығыстағы Бату аралдары мен батыстағы кішігірім Хинако аралдарын да қамтиды. Ниас аралының аумағы (оңтүстіктегі Бату аралдары мен ұсақ жағажай аралдарымен қоса) құрайды. Арал көбінесе теңіз деңгейінен шамамен биіктікке көтерілетін жазық жер. 2010 жылғы халық санауы бойынша аралда 756 338 адам (Бату аралдары мен ұсақ жағажай аралдары қосылғанда) тұрды; 2015 жылғы аралық санау бойынша бұл көрсеткіш 798 506-ға жетті, ал 2020 жылғы санау бойынша жалпы саны 880 550 адамды құрады. 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау 930 294 адамды көрсетті.

География және тарих

Ол Суматраның батыс жағалауына параллель аралдар тізбегінде орналасқан; Симеулеу солтүстік-батыста, ал Бату аралдары (Ниасқа қарасты болып басқарылады және этникалық құрамы ұқсас) оңтүстік-шығыста орналасқан. Бұл тізбек Сумба мен Тимордың таулы аралдарындағы Нуса-Тенгарада қайта пайда болады, және Сунда мұңғасының субдукциялық аймағы бойымен Оңтүстік Суматра алқабының алдыңғы бөлігін құрайды. Ниас тұсында мұхиттық тақта Сунда тақтасының астына жылдам, бір жылда (Милсом) көлбеу түрде еніп жатыр.

Тарих

Ниастың алғашқы тұрғындары австраломеланезиялықтар болған, олардың тарихы б.з.д. 10 000 жылға дейін жетеді. Кейіннен оларды Тайваньнан шыққан австронезиялық халықтар ығыстырды. Аралдың атауы арал тұрғындары өздерін атау үшін қолданатын "ниха" ("адам") деген сөзден шыққан. Жергілікті тілде (Ли Ниха) арал "Тано Ниха" (сөзбе-сөз – адамдардың жері) деп аталады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ниас аралы қысқа мерзімге Ниас еркін республикасы деп атаған, қашып кеткен неміс тұтқындары жариялаған, мойындалмаған нацистік мемлекет тарапынан басылып алынған.

2004 және 2005 жылғы цунами мен жер сілкіністері

2004 жылғы 26 желтоқсанда Үнді мұхитында болған жер сілкінісі аралдың солтүстігіне қарай бірнеше шақырым жерде орын алып, цунами тудырды. Цунами нәтижесінде 122 адам қаза тауып, жүздеген адам баспанасыз қалды. 2005 жылғы 28 наурызда аралға тағы да 2005 жылғы Ниас-Симелуэ жер сілкінісі соқты. Бастапқыда бұл 2004 жылғы жер сілкінісінің сілкінісі деп есептелген, бірақ қазір Индонезияда тіркелген екінші ең күшті жер сілкінісі және 1900 жылдан бері әлемде тіркелген ең күшті 10 жер сілкінісінің бірі деп саналады. Кем дегенде 800 адам қаза тапты, ал қаза болғандардың саны 2000-нан асып кетуі мүмкін. Жүздеген ғимараттар қирады, мыңдаған адам баспанасыз қалды. 2007 жылы, жер сілкінісінен кейін шамамен екі жыл өткен соң, Ниас аймағындағы лагерьлерде ондаған мыңдар тұрғын жер аударылған адамдар әлі де тұрып жатты. Цунами мен жер сілкінісі салдарынан Ниас жағалауының сыртқы түрі айтарлықтай өзгерді. Кейбір аймақтарда жағалау құрлыққа қарай жылжыды, ал басқа аймақтарда жаңадан жердің үлкен бөлігі пайда болды. Жердің 122 метрге дейін көтерілуі тіркелді. Жер сілкінісінен кейін көптеген халықаралық көмек ұйымдары қалпына келтіру және қайта құру жұмыстарына көмектесу үшін келді. "Оксфам", "Халықаралық көмек", "Балаларға үміт сыйлау", "Балаларды қорғау қоры", "Дүниежүзілік көзқарас", "Серф-Айд", "Халықаралық қауіпсіз бағдаршам" және "Халықаралық Каритас" сияқты халықаралық ҮЕҰ Ниаста өкілдік етеді. БҰҰ агенттіктерінің арасында Ачех және Ниас үшін БҰҰ қалпына келтіру координаторының кеңсесі (UNORC), БҰҰДБ, ЮНИСЕФ, БҰҰ-Хабитат, ДСҰ, ХҚҰ және ЮНИДО бар.

Әкімшілік

Ниас – Солтүстік Суматра провинциясының бөлігі болып табылатын Суматра аралдарының ең ірісі. Бұл архипелаг 131 аралдан тұрады, олардың ішінде Ниас аралы ең үлкені. 2010 жылғы халық санауы бойынша осы аймақта 756 762 адам тұрды, оның ішінде Оно Ниха (аралының жергілікті тұрғындары), малай, батак және қытай халқы; 2020 жылғы санақ бойынша халық саны 880 550-ге жетті, ал 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау 930 294 адамды көрсетті. 2003 жылға дейін Ниас – Солтүстік Суматра провинциясының бір бөлігі болған және бүкіл аралды қамтыған бір әкімшілік ауданы (кабупатен) болды. 2003 жылдың 25 ақпанында ол екі ауданға бөлінді: Ниас ауданы (аралының солтүстік жартысын қамтиды) және Оңтүстік Ниас ауданы (Ниас Селатан), соңғысы Бату аралдарын да қамтиды. Кейін, 2008 жылдың 20 қазанында арал тағы да бөлінді, бұрынғы Ниас ауданының бөліктерінен Ниас Барат (Батыс Ниас) және Ниас Утара (Солтүстік Ниас) екі жаңа ауданы құрылды, ал Гунунгситоли қаласы төрт ауданға тәуелсіз автономды қала ретінде бекітілді. Гунунгситоли бүкіл аралдың іскерлік орталығы болып қала береді. Телук Далам – Ниас Селатан ауданының орталығы, Лёту – Ниас Утара ауданының, Лахоми – Ниас Барат ауданының, ал Гидо – Ниас ауданының орталығы. Солтүстік Суматра облыстық мәжілісінің барлық партиялары Ниас провинциясын құруға келісті (Ниас, Ниас Селатан, Ниас Утара және Ниас Барат аудандары мен Гунунгситоли қаласынан тұрады). Ол 2011 жылдың 2 мамырында өткен аймақтық пленарлық отырыста мақұлданды, бірақ орталық үкіметтен әлі мақұлдама күтілуде, ол әлі қосымша провинциялар үшін жоспарды қабылдаған жоқ. Осылайша, жаңа провинция 2003 жылы бөлінгенге дейін Ниас ауданымен бірдей аумақты қамтиды. Ниас аралынан басқа, провинцияға Ниас пен Сиберут арасында орналасқан Оңтүстік Бату аралдары (Пулау Пулау Бату) кіреді; Бату аралдары Оңтүстік Ниас ауданында жеті әкімшілік округті құрайды. Код Wilayah Қала немесе Ауданның атауы Аумағы (км²) 2010 жылғы халық санауы 2020 жылғы халық санауы 2023 жылдың ортасы бойынша халық саны Орталығы HDI2022 12.78 Гунунгситоли қаласы Гунунгситоли 0.702 12.04 Ниас ауданы Гидо 0.639 12.14 Оңтүстік Ниас ауданы (Ниас Селатан) Телук Далам 0.631 12.24 Солтүстік Ниас ауданы (Ниас Утара) Лёту 0.637 12.25 Батыс Ниас ауданы (Ниас Барат) Лахоми 0.629 Барлығы # Оңтүстік Ниас ауданы Бату аралдарын қамтиды.

Мәдениет

Ниас аралдар тізбегі ежелгі заманнан бері басқа мәдениеттермен, басқа аралдармен және тіпті Азия құрлығымен сауда жасап келеді. Кейбір тарихшылар мен археологтар жергілікті мәдениетті бүгінде сақталған мегалиттік мәдениеттердің санатындағы бірі деп санайды. Бұл көзқарасқа қатысты пікірталас қызу болғанымен, Ниас аралдарының географиялық оқшаулығы бірегей мәдениеттің қалыптасуына себеп болғаны сөзсіз. Ниас аралдары алуан түрлі фестивальдары мен мерекелерімен әйгілі. Ең танымал шаралар – туристер үшін үнемі көрсетілетін Соғыс билері және екі метрлік тас мұнаралардан секіріп өтетін жас жігіттердің ерлік сынағы – Тас секіру. Бұрын тас мұнараның үсті тік және өткір бамбукпен қапталған. Көбінесе әйелдер орындайтын Ниас музыкасы әлемдік деңгейде әсем әуенімен танымал. Гунунгситолиде Ниас аралдарының жалғыз мұражайы – Ниас мұра қоры (Музей Пусака Ниас) орналасқан, онда Ниас мәдени мұрасына қатысты 6000-нан астам экспонат сақталған. 2004 жылғы жер сілкінісі мен цунамиге дейін мұражай жаңа ғимарат салған және қоймасын, көрмелерін жақсартқан. Мұражай аумағы мен коллекцияларына зиян келгенімен, мұражай қызметкерлері осы ауыр оқиғадан қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуде.

Ниас тұрғындарының жетісінің алтауы протестант дінін ұстанады, ал қалғандары мұсылмандар (көбінесе Индонезияның басқа аймақтарынан келген иммигранттар) мен католиктер арасында шамамен тең бөлінген. Дегенмен, христиандық немесе мұсылмандық діндерге адалу көбінесе символдық сипатта болады; Ниас аралдары бүгінгі күнге дейін өзінің иелікті мәдениеті мен дәстүрлерін рухани өркендеудің басты түрі ретінде сақтап келеді. Ниас халқы Омо Хада үйлерін алып темір ағаш бағаналарға және биік шатырларға орналастырады. Бұл үйлер бұрынғы тайпалық соғыстарда шабуылға төтеп беруге мүмкіндік берген, сонымен қатар иілгіш құрылысы жер сілкінісіне төзімділігін дәлелдеген. Ниас аралдары бірегей адам мәдениетіне ғана емес, Солтүстік Суматраның басқа аймақтарынан ерекшеленетін эндемикалық жануарлар мен өсімдіктерге де мекен.

Көлік

Ниасқа жету үшін Джакартадан Гунунгистолиге апта сайын кеме жүреді; Сиболгадан Гунунгистолиге, Телук Даламға немесе Лахеваға күн сайын паромдар жүреді; Азия қаржы дағдарысы Индонезияға соққы берместен бұрын Меданнан Гунунгистолиге күнделікті рейс болды. Дағдарыстан кейін бұл рейс азайды. Алайда 1998 жылғы реформадан кейін аралға және арал ішіндегі көлік қатынастары нашарлап кетті. Ішкі жол жүйесі өте нашар жағдайда. Сыртқы әуе және паром байланыстары сенімсіз. Аралда екі паром терминалы (Гунунгистоли мен Телук Далам) және әуежай (Гунгистолидің жанында Бинака) бар, олар негізінен Сиболга мен Меданнан қызмет көрсетеді. Бірақ жергілікті паром компаниялары жиі банкротқа ұшырайды (немесе олардың қайықтары батып кетеді), сондықтан кез келген уақытта тек бір терминал ғана жұмыс істеуі мүмкін. 2005 жылғы жер сілкінісінен кейін, қайта құру және қалпына келтіру жұмыстарына байланысты көлік қатынасы жақсарды. Wings Air және Manunggal Air әуе компаниялары Гунунгистолиге ұшады. Ұлттық әуе тасымалдаушысы Garuda Indonesia 2018 жылдың 15 қарашасынан бастап Джакартадан Солтүстік Суматрадағы Ниасқа жаңа қызмет көрсетуді жоспарлаған. Бұл тікелей рейс жолаушыларға аймақтың астанасы Гунунгистолиге баруға мүмкіндік береді. 96 жолаушыға арналған CRJ Bombardier 1000 Next Gen ұшағымен маршрут аптасына үш рет – сейсенбі, бейсенбі және сенбі күндері орындалады.

Серфинг

Ниас – әлемдік деңгейде танымал серфинг орыны. Серфинг үшін ең белгілі аймақ – оңтүстік жағалаудағы Телук Далам қаласына жақын орналасқан Сораке шығанағы. Лагундри және Сораке жағалауларымен қоршалған бұл шығанақта сол және оң жаққа бұрылатын толқындар бар. Серфингшілер толқындар күтіп тұрғанда, көбінесе төменде жүзіп жүрген теңіз тасбақаларын көреді. Жақын орналасқан Хинако аралдарындағы Әсу және Бавада екі тұрақты, әлемдік деңгейдегі тамаша толқындар бар. Көптеген көпшілікке әйгілі емес, бірақ сапалы серфинг орындары, аз адам болатын жерлер, шығармашыл саяхатшыларды күтіп тұр. Ниас 1960 жылдардағы танымал хиппи жолының бір бөлігі болды, осы жолмен серфингшілер көптеп Балиге саяхаттады. Бұл жерде бұрын бірнеше халықаралық серфинг жарыстары өткізілген, әсіресе 1998 жылғы Индонезия реформалық қозғалысына дейін. Ниас серфингінің бай тарихына қарамастан, Ниастағы халықаралық серфинг, әсіресе 2004 жылдың желтоқсаны мен 2005 жылдың қаңтарында болған жер сілкіністерінен кейін аяусыздау болды (бірақ бұл жер сілкіністеріне ғана байланысты емес). Дегенмен, жағдай біртіндеп жақсарып келеді.