Іс-әрекетке бағытталған сөйлемдер

Кіріспе

Іс-әрекетке ықпал ету үшін қолданылатын сөйлемдер

Нормалар – іс-әрекетті сипаттау, түсіндіру және білдіруге арналған абстракциялық ұғымдарға қарағанда, іс-әрекетке әсер етуге бағытталған, маңызды практикалық ұғымдар (мәлімдемелер). Нормативтік сөйлемдер "қалай болу керек" түріндегі мәлімдемелер мен нақтылауларды білдіреді, ал "қалай бар" түріндегі мәлімдемелер мен нақтылауларды беретін сөйлемдерден ерекшеленеді. Көбінесе қолданылатын нормативтік сөйлемдерге бұйрықтар, рұқсаттар және тыйымдар жатады; ал нормативтік абстракциялық ұғымдарға – шыншылдық, негіздемелік және адалдық кіреді. Нормалар туралы кең таралған түсінік оларды іс-әрекет жасауға, сенуге және сезінуге себеп болатын нәрселер ретінде қарастырады.

Нормалардың түрлері

Бұйрықтар мен рұқсаттар нормаларды білдіреді. Мұндай нормативтік сөйлемдер әлемнің қалай екенін сипаттамайды, керісінше, әлемнің қалай болуы керек екенін көрсетеді. Императивті сөйлемдер нормаларды білдірудің ең нақты жолы болып табылады, бірақ декларативтік сөйлемдер де нормалар бола алады, мысалы заңдар немесе «қағидалар». Жалпы, сөз тіркесінің нормаға айналуы сөйлемнің нені білдіргісі келгеніне байланысты. Мысалы, «Барлық қарғалар қара» түріндегі сөйлемді сипаттама ретінде қарастыруға болады, онда ақ қарғаның мысалы оған қайшы келеді, немесе «Барлық қарғалар қара» норма ретінде түсіндірілуі мүмкін, бұл жағдайда ол принцип және анықтама болып табылады, сондықтан «ақ қарға» қарға емес. Міндеттемелерді (немесе борыштарды) және рұқсаттарды құруға бағытталған нормалар деонтикалық нормалар деп аталады (деонтикалық логиканы да қараңыз). Деонтикалық норма тұжырымы – бұл бұрынғы норма тұжырымының кеңейтілуі, онда тек императивтер, яғни борыштарды құруға бағытталған нормалар ғана кіретін. Рұқсаттардың да нормалар екенін түсіну этика мен құқық философиясындағы маңызды қадам болды. Деонтикалық нормалардан басқа көптеген басқа түрлері анықталды. Мысалы, кейбір конституцияларда ұлттық әнұран белгіленеді. Бұл нормалар тікелей ешқандай борыш немесе рұқсат тудырмайды. Олар «ұлттық символ» жасайды. Басқа нормалар ұлттардың өзін немесе ұлт ішіндегі саяси және әкімшілік аймақтарды құрайды. Мұндай нормалардың іс-әрекетке бағдарлануы бұйрық немесе рұқсат беру жағдайындағыдан гөрі айқын емес, бірақ мұндай нормаларды шығарудың маңыздылығын түсіну үшін маңызды: халық әндері «ұлттық әнұран» болғанда, бір және сол әнді орындаудың мәні өзгереді; сондай-ақ, жер учаскесі әкімшілік аймаққа айналғанда, бұл сол аумақта жүргізілетін көптеген іс-әрекеттер үшін құқықтық салдарларға әкеледі; және осы іс-әрекетке қатысты салдарлар болмаса, нормалар маңызсыз болар еді. Мұндай конституциялық нормалардың (деонтикалық немесе реттеуші нормаларға қарағанда) іс-әрекетке бағдарлаған түрі жаңа, бұрын болмаған іс-әрекеттер немесе қызметтерді тудыратын әлеуметтік институттарды құрайды (стандартты мысал – «некеде болу» мүмкін емес іс-әрекет болып табылмайтын неке институты; тағы бірі – ойынды құрайтын ережелер: футбол нормалары болмаса, тікелей еркін соққы орындау сияқты іс-әрекет болмас еді). Кез келген конвенция норманы құра алады, бірақ екеуінің арасындағы байланыс шешілмеген. (Құқықтық) нормалар туралы маңызды талқылау бар, олар біреуге басқа нормаларды құруға билік береді. Олар билікті беру нормалары немесе құзыреттілік нормалары деп аталады. Кейбір авторлар олар әлі де деонтикалық нормалар деп санайды, ал басқалары олардың институционалдық фактілермен тығыз байланысы бар деп санайды (қараңыз Raz 1975, Ruiter 1993). Тілдік келісімдер, мысалы, ағылшын тіліндегі «мысық» сөзінің мысықты білдіруі немесе португал тіліндегі «gato» сөзінің мысықты білдіруі, бұл ең маңызды нормалардың бірі. Ойынның барлығы нормаларға байланысты. Көптеген ойындардың негізгі нормасы – кім жеңіп, кім жеңіледі. Басқа ойындарда бұл ұпай жинауға арналған норма. Нормаларды белгілі бір топтың әлеуметтік өмірін реттейтін ережелер деп анықтауға болады. Мұндай жағдайда нормаларды жүзеге асыруға көмектесетін нақты және жасырын заңдар болуы мүмкін. Мысалы, нақты заңдар сыйлық пен жазаны әкеледі, мысалы, алдап алу. Мәдениеттегі ырымдарға метрода баспалдақтарды бұғаттау, пойзда макияж жасау, тіпті қалада баяу жүру жатады. Нормаларды инъюнктивтік әлеуметтік нормалар немесе сипаттамалық әлеуметтік нормалар деп сипаттауға болады. Инъюнктивтік әлеуметтік нормалар – бұл адамдар тобының ой-пікірлерінің психикалық бейнесі бойынша келісілген нормалар. Мысалы, ата-анаңа мейірімді болу немесе жүкті әйелге автобуста орын беру. Бұлардың барлығы кейбір адамдардың не істеу керек деп ойлайтынын көрсетеді. Дескриптивтік әлеуметтік нормалар, екінші жағынан, адамдар тобының шын мәнінде не ойлағаны немесе сезінгенінің ақыл-ой бейнелері бойынша келісілген нормалар. Бұған көпшілік арасында ішімдік ішуді мысалға келтіруге болады. Біз бұлай болмауы керектігін білсек те, санамыздың тереңінде бұлай болатынын білеміз. Басқа мысалға тіпті жолды бұзып жүру де кіреді. Бұл жерде не болмауға тиіс екендігі туралы нақты заңдар бар екені көрінеді, бірақ ол әлі де бар. Қоғамда өзара қарым-қатынас нормалары көп: есікті бетке ұстау, аяқты есікке созу және т.б. Адамдардың…

Orders and permissions express norms. Such norm sentences do not describe how the world is, they rather prescribe how the world should be. Imperative sentences are the most obvious way to express norms, but declarative sentences also may be norms, as is the case with laws or 'principles'. Generally, whether an expression is a norm depends on what the sentence intends to assert. For instance, a sentence of the form "All Ravens are Black" could on one account be taken as descriptive, in which case an instance of a white raven would contradict it, or alternatively "All Ravens are Black" could be interpreted as a norm, in which case it stands as a principle and definition, so 'a white raven' would then not be a raven. Those norms purporting to create obligations (or duties) and permissions are called deontic norms (see also deontic logic). The concept of deontic norm is already an extension of a previous concept of norm, which would only include imperatives, that is, norms purporting to create duties. The understanding that permissions are norms in the same way was an important step in ethics and philosophy of law. In addition to deontic norms, many other varieties have been identified. For instance, some constitutions establish the national anthem. These norms do not directly create any duty or permission. They create a "national symbol". Other norms create nations themselves or political and administrative regions within a nation. The action orientation of such norms is less obvious than in the case of a command or permission, but is essential for understanding the relevance of issuing such norms: When a folk song becomes a "national anthem" the meaning of singing one and the same song changes; likewise, when a piece of land becomes an administrative region, this has legal consequences for many activities taking place on that territory; and without these consequences concerning action, the norms would be irrelevant. A more obviously action oriented variety of such constitutive norms (as opposed to deontic or regulatory norms) establishes social institutions which give rise to new, previously nonexistent types of actions or activities (a standard example is the institution of marriage without which "getting married" would not be a feasible action; another is the rules constituting a game: without the norms of soccer, there would not exist such an action as executing an indirect free kick). Any convention can create a norm, although the relation between both is not settled. There is a significant discussion about (legal) norms that give someone the power to create other norms. They are called power conferring norms or norms of competence. Some authors argue that they are still deontic norms, while others argue for a close connection between them and institutional facts (see Raz 1975, Ruiter 1993). Linguistic conventions, for example, the convention in English that "cat" means cat or the convention in Portuguese that "gato" means cat, are among the most important norms. Games completely depend on norms. The fundamental norm of many games is the norm establishing who wins and loses. In other games, it is the norm establishing how to score points. Norms can be defined as rules that regulate one's social life within a particular group. Within such, there can be explicit and implicit laws that help enforce norms. For example, explicit laws bring reward and punishment, such as cheating. Implicit cultural conventions include blocking the top of the stairs on a subway, doing your makeup on the train, or even walking slowly in the city. Norms can be described as injunctive social norms or descriptive social norms. Injunctive social norms are norms agreed upon mental representation of what a group of people think. An example of such can include being kind to your parents, or giving up the seat for a pregnant lady on the bus. These all showcase what some people feel should be done. Descriptive social norms on the other hand are norms agreed upon mental representations of what a group of people actually think or feel. An example of such can include drinking in public. Although we know it should not take place, on the back of our mind we know it happens. Another example can even include jaywalking. This shows that there are actual laws of what shouldn’t occur, yet it still does. In society, there are many norms of reciprocity: door in the face, foot in the door, etc. One of the most common uses by people is door in the face. As human beings, we want to be liked by others and feel wanted. It is simply just human nature. This strategy uses reciprocating concessions to influence one's behavior. This norm of reciprocity includes asking someone for something big, which we know the likelihood of the answer will be no. You would then ask them for something smaller and they would be more likely to say yes. For example, if I ask a group of people for 100$, they are not likely to give it to me. However, if I turn around again and ask for 5$, they are more likely to give it to me. Many psychologists have done experiments to show the power of social learning and the influence it has on social norms to behavior. In 1961, Bandura studied to see if social behaviors can be gained from observation and imitation. 36 boys and 36 girls studied at the Stanford University Nursing School. Before the experiment was done, researchers wanted to see how aggressive they were on average on a scale of 1 to 5. Then, the overall 72 students were assigned to one of three groups. One group was assigned with the control group no model, one group was assigned with an aggressive role model, and the other group was assigned with a non aggressive role model. They then viewed a female model and a male model of each. The children were then placed independently into the room and were given aggressive/non aggressive toys. The non aggressive toys included a tea set, crayons, and three bears. The aggressive toys included a peg board, a dart gun, and a 3 foot bobo doll. The child was in the room for twenty minutes and was observed through a one way mirror. Observations were made every 5 seconds during the duration of 20 minutes. The researchers had found that children who had seen the aggressive model had aggressive responses compared to people that were in the non aggression or control group. The boys were also more likely to imitate the behavior of the same sex models rather than the girls showing more violent behavior. The girls also acted more violently to the male models. These findings relate to norms as they show the influence of social norms on behavior. The young children were more likely to observe and copy the norms and be influenced by the behavior of others, especially those they may see as “older” or a “role model.”

Негізгі сипаттамалары

Нормалардың маңызды бір ерекшелігі – олар ұйғарымдардан өзгеше, сипаттамалық тұрғыдан дұрыс немесе бұрыс болмайды, себебі нормалар ешбір нәрсені сипаттауды мақсат етпейді, ал бір нәрсені белгілеуге, құруға немесе өзгертуге бағытталған. Деонтологтар оларды «бұйрықшалық тұрғыдан дұрыс» немесе бұрыс деп атайды. Сипаттамалық мәлімдеменің шындығы шындыққа сәйкестігімен негізделсе, кейбір философтар, Аристотельден бастап, бұйрықшалық мәлімдеменің (прескриптивті) шындығы дұрыс тілекке сәйкестігімен негізделгенін айтады. Басқа философтар нормалардың түпкілікті түрде шын немесе жалған емес, тек сәтті немесе сәтсіз (жарамды немесе жарамсыз) екенін санайды, себебі олардың ұйғарымдық мазмұны орындалады немесе орындалмайды (Джон Сёрлдің сөйлеу актісін де қараңыз). Норма мен нормативтік ұйғарымдардың арасында маңызды айырмашылық бар, бірақ олар көбінесе бірдей сөйлемдермен білдіріледі. «Сен шығуға болады» деген сөз мұғалім оқушының біріне айтқанда әдетте норманы білдіреді, ал оны оқушының бір сыныптасы айтқанда нормативтік ұсынысты білдіреді. Кейбір этикалық теориялар нормативтік ұйғарымдардың болуын жоққа шығарады, бірақ оларды когнитивизм қабылдайды. Сондай-ақ, сөйлемдік нормалар туралы ойлауға болады; мәлімдемелер мен сұрақтар сөйлемдік нормаларды білдіреді (олар ұсынылған немесе сұралған сөйлемді белгілейді). Нормалардың тағы бір ерекшелігі – олар ешқашан тек табиғи қасиеттерге немесе нысандарға қатысты болмайды. Нормалар әрқашан жасанды, конвенциялық, институционалды немесе «дүниеден тыс» элементтерді қамтиды. Бұл Юмның «қажеттіліктен бұйрықты тудыру мүмкін емес» деген тұжырымымен және Г.Э. Мурдың «жақсы» мен «жаман» ұғымдарын табиғи ұғымдар арқылы талдауға тырысқанда натуралистік қателікке тап болатыны туралы мәлімдемесімен байланысты болуы мүмкін. Эстетикада эстетикалық емес қасиеттен эстетикалық қасиетті тудыру мүмкін емес деген пікір де айтылған. Дегенмен, табиғи емес қасиеттердің қабылдануы қазіргі философияда қызу талқылауда. Кейбір авторлар олардың бар екенін жоққа шығарады, ал кейбіреулері оларды табиғи қасиеттерге дейін тоғытуға тырысады, онда біріншісі оларға тәуелді болады. Басқа ойшылдар (Адлер, 1986) нормалардың «рецепт нысанынан туындайтын» әрекеттің қатаң ішкі көзі ретінде табиғи болуы мүмкін деп санайды. Керісінше, табиғи бұйрықтардың бар екенін растаушылар нормалар белгіленген нысанның табиғи қажеттілігіне сәйкес келеді дейді. Бірақ маңыздысы – сипаттамалық мәлімдемелердің шындық деп есептелуі шындықтың табиғатына сәйкес келетін белгілі бір өзіндік сипаттамалық шындықтарға байланысты болғандай (мысалы, бір нәрсе бір уақытта және бір жағдайда болуы мүмкін емес), бұйрықшалық шындық еріктің табиғатына өзінен-өзі түсінікті бұйрықшалық шындықтарға негізделгендігі арқылы сәйкес келуі мүмкін (мысалы, адам өзі үшін шынымен жақсы және басқа ештеңе емес нәрсені тілеуі керек). Соңғы зерттеулерде нормативизмнің этика мен құқық философиясы ғана емес, бірнеше философиялық пәндерде маңызды рөл атқаратыны көрсетілген (Dancy, 2000).

One major characteristic of norms is that, unlike propositions, they are not descriptively true or false, since norms do not purport to describe anything, but to prescribe, create or change something. Deontologists would denote them to be "prescriptively true" or false. Whereas the truth of a descriptive statement is purportedly based on its correspondence to reality, some philosophers, beginning with Aristotle, assert that the (prescriptive) truth of a prescriptive statement is based on its correspondence to right desire. Other philosophers maintain that norms are ultimately neither true or false, but only successful or unsuccessful (valid or invalid), as their propositional content obtains or not (see also John Searle and speech act). There is an important difference between norms and normative propositions, although they are often expressed by identical sentences. "You may go out" usually expresses a norm if it is uttered by the teacher to one of the students, but it usually expresses a normative proposition if it is uttered to one of the students by one of his or her classmates. Some ethical theories reject that there can be normative propositions, but these are accepted by cognitivism. One can also think of propositional norms; assertions and questions arguably express propositional norms (they set a proposition as asserted or questioned). Another purported feature of norms, it is often argued, is that they never regard only natural properties or entities. Norms always bring something artificial, conventional, institutional or "unworldly". This might be related to Hume's assertion that it is not possible to derive ought from is and to G. E. Moore's claim that there is a naturalistic fallacy when one tries to analyse "good" and "bad" in terms of a natural concept. In aesthetics, it has also been argued that it is impossible to derive an aesthetical predicate from a non aesthetical one. The acceptability of non natural properties, however, is strongly debated in present day philosophy. Some authors deny their existence, some others try to reduce them to natural ones, on which the former supervene. Other thinkers (Adler, 1986) assert that norms can be natural in a different sense than that of "corresponding to something proceeding from the object of the prescription as a strictly internal source of action". Rather, those who assert the existence of natural prescriptions say norms can suit a natural need on the part of the prescribed entity. More to the point, however, is the putting forward of the notion that just as descriptive statements being considered true are conditioned upon certain self evident descriptive truths suiting the nature of reality (such as: it is impossible for the same thing to be and not be at the same time and in the same manner), a prescriptive truth can suit the nature of the will through the authority of it being based upon self evident prescriptive truths (such as: one ought to desire what is really good for one and nothing else). Recent works maintain that normativity has an important role in several different philosophical subjects, not only in ethics and philosophy of law (see Dancy, 2000).