Кіріспе

Адамдар тек өз мүддесі үшін әрекет етуі керек деген көзқарас – эгоизмнің басқа түрлері. Этикалық философияда этикалық эгоизм – моральдық агенттер өз мүддесі үшін әрекет етуі керек деген нормативтік ұстаным. Бұл психологиялық эгоизмнен өзгеше, ол адамдар тек өз мүдделерін ғана көздеп әрекет ете алады деп санайды. Этикалық эгоизм сондай-ақ, өз мүддесі үшін әрекет етудің рационалды екенін айтатын рационалды эгоизмнен де ерекшеленеді. Сондықтан этикалық эгоизм, нәтижесінде әрекет етушіге пайдасы тиетін әрекеттер этикалық болып саналады. Этикалық эгоизм этикалық альтруизммен қарама-қарсы келеді, ол моральдық агенттерге басқаларға көмектесу міндеті жүктеледі. Эгоизм мен альтруизм этикалық утилитаризмге қарсы тұрады, ол адам өзін (субъект деп те аталады) басқаларға қарағанда артық бағаламауы керек, өзіне қарауы керек дейді (эгоизм сияқты, өзіндік мүдделерді және "өзін" басқаларға берілмеген мәртебеге көтеру арқылы). Бірақ ол сондай-ақ, біреудің өз мүдделерін құрбан етуге міндетті емес екенін айтады (альтруизм сияқты) басқалардың мүдделеріне көмектесу үшін, егер біреудің өз мүдделері (яғни, өз қалауы немесе әл-ауқаты) басқалардың мүдделері мен әл-ауқатына тең болса, бірақ олар мұны таңдау мүмкіндігіне ие. Эгоизм, утилитаризм және альтруизм – бәрі де салдарлылықтың түрлері, бірақ эгоизм мен альтруизм утилитаризмге қарсы, өйткені эгоизм мен альтруизм екеуі де агентке бағытталған салдарлылықтың түрлері (яғни, субъектке бағытталған немесе субъективті). Алайда, утилитаризм агенттік бейтараптыққа (яғни объективтілікке және бейтараптыққа) ие болып саналады: ол субъектінің (яғни өзінің, яғни моральдық "агенттің") өз мүдделерін басқалардың мүдделерінен, қалауларынан немесе әл-ауқатынан артық немесе кем деп қарамайды. Алайда этикалық эгоизм моральдық агенттерден моральдық ойлану кезінде басқалардың мүдделері мен әл-ауқатына зиян келтіруді талап етпейді; мысалы, агенттің жеке мүддесі басқаларға әсер етуімен зиянды, пайдалы немесе бейтарап болуы мүмкін. Индивидуализм басқалардың мүддесі мен әл-ауқатын ескермеуге немесе ескеруге мүмкіндік береді, егер таңдалған нәрсе агенттің жеке мүддесін қанағаттандыруда тиімді болса. Этикалық эгоизм міндетті түрде адамның жеке мүддесін көздеуде әрқашан өзі қалаған нәрсені істеу керек дегенді білдірмейді; мысалы, ұзақ мерзімді перспективада қысқа мерзімді қалауларды орындау өзін-өзі зардап шектіруі мүмкін. Демек, ұзаққа созылған эвдемонияға қарағанда, өткінші ләззат екінші орынға түседі. Джеймс Рейчелс айтқандай: "Этикалық эгоизм өзімшілдікті қолдайды, бірақ ақымақтықты қолдамайды". Этикалық эгоизм көбінесе оң либертариандық және индивидуалистік анархизмді қолдау үшін философиялық негіз ретінде қолданылады. Бұл саяси ұстанымдар, олар бір жағынан, адамдардың басқаларға әрекет еркіндігін қолдануға кедергі жасамауы керек деген сенімге негізделген.

Нысандар

Этикалық эгоизмді жалпы алғанда үш санатқа бөлуге болады: жеке, дербес және әмбебап. Жеке этикалық эгоист барлық адамдар "менің" (жеке тұлғаның) жеке мүддесіне пайда келтіретін нәрсені жасауы керек деп есептейді; дербес этикалық эгоист өз мүддесі үшін әрекет етуі керек деп санайды, бірақ басқалар не істеуі керек деген талаптар қоймайды; ал әмбебап этикалық эгоист әркімнің өз мүддесіне сай әрекет етуі керек деп талас етеді.

Тарих

Этикалық эгоизмді философ Генри Сиджвик 1874 жылы жазылған «Этика әдістері» кітабында енгізді. Сиджвик эгоизмді утилитаризм философиясымен салыстырып, утилитаризм жалпы ләззатты бағаметтеуге тырысса, эгоизм тек жеке ләззатты арттыруға назар аударады деп жазды. Сиджвикке дейін болған философтар да кейіннен этикалық эгоисттер ретінде танылды. Мысалы, б.з.д. 4 ғасырдағы Янг Жу философиясын қарастырайық. Янгизм – «вей во», яғни «өзім үшін барлық нәрсе» дегенді жеке өзін жетілдіру үшін қажетті жалғыз жақсылық деп есептейді. Платон, Аристотель және стоиктер сияқты ежелгі грек философтары ізгілік этикасының жақтастары болды және «жақсылық не нәрсе болса да, біз тек өз игілігімізді іздеуіміз керек немесе оны басқалардың игілігінен жоғары қоюымыз керек деген қағиданы қабылдамады». Кейбіреулер Эпикурдың гедонизмін ізгілік этикасының бір түрі деп санайды, ал басқалары оның этикасын этикалық эгоизм деп сипаттаған дұрыс деп есептейді.

Сын

Әдептік тұрғыдан алғанда, экстремалды эгоизм өзін-өзі жеңіске ұшыратады деп айтылады. Шектелген ресурстар болған жағдайда, эгоистер ресурстың барынша көп бөлігін пайдалануға тырысады, бұл нәтижесінде жалпы жағдайды барлығы үшін нашарлатады. Эгоистер бұл жағдай барлығы үшін нашарласа, олардың өзі де соған ішкіріп, зиян көреді дейді, сондықтан мұндай шектен шығу олардың рационалды өзімшілдік мүддесіне қайшы келеді. Дегенмен, жалпы пайдалану трагедиясы (реттелмеген) және (бір реттік) тұтқынның дилеммасы – бұл жағдайларда, бір жағынан, жеке адамның мүмкіндігінше көп алуға тырысуы рационалды, тіпті бұл барлығы үшін жағдайды нашарлатса да, екінші жағынан, бұл жағдайлар өзін-өзі жоққа шығармайды, себебі бұл мінез-құлық, тіпті өзін-өзі жеңіске ұшыратса да, рационалды болып қалады, яғни өзін-өзі жеңіске ұшырату өзін-өзі жоққа шығаруды білдірмейді. Эгоистер жалпы пайдалану трагедиясының белгілі бір деңгейде қоғамдық жерді қажет ететінін айтуы мүмкін. Яғни, жерді иеленуге тыйым салатын жалпы пайдалану реттеуді талап етеді. Осылайша, осы сенім жүйесінде, жалпы пайдалану трагедиясына қарсы аргумент негізінен жеке меншік құқықтарына және меншік құқықтарын, сондай-ақ рационалды өзімшілдік мүдделерді мойындайтын жүйеге – капитализмге қарсы аргумент болып табылады. Көбінесе эгоистер жеке құқықтарға деген құрмет байлықты арттыруға және белгілі бір мөлшердегі шикізатқа қарамастан, пайдалы ресурстарды арттыруға мүмкіндік береді дейді (мысалы, 1776 жылға дейінгі және 1776 жылдан кейінгі Батыс, Шығыс және Батыс Германия, Гонконг пен материктік Қытай, Солтүстік және Оңтүстік Корея және т.б.). Алайда, жеке меншік моделін көптеген "жалпы пайдалану" мысалдарына қалай қолдануға болады, бұл әлі де анық емес. Мысалдарға ірі балық шаруашылықтары, атмосфера және мұхит жатады. Этикалық эгоизммен байланысты бірнеше маңызды мәселелер көтерілді. Бірі – этикалық эгоист этикалық эгоизмнің барлығына бірдей қатысуын қаламайды: егер басқалар оларға қатысты қайырымдылықпен әрекет етсе, бұл эгоистің жеке мүддесіне сай болар еді, сондықтан олар эгоистікпен әрекет етуін қаламайды; бірақ олар оны моральдық тұрғыдан міндетті деп санайды. Олардың моральдық принциптері басқалардан оны ұстанбауын талап етеді, бұл өзін-өзі жеңіске ұшырату болып есептеледі және мынадай сұраққа әкеледі: "Егер оның жақтастары оны барлығына бірдей қолдануға ұмтылмаса, этикалық эгоизмді моральдық тұрғыдан міндетті деп қалай қарауға болады?" Тағы бір қарсылық (мысалы, Джеймс Рейчелс айтқандай), этикалық эгоизмнің "өзің" мен "басқалар" арасындағы айырмашылықты жасауы – "өзіңнің" мүдделерін маңыздырақ деп қарастыруы – негізсіз, себебі оны ақтау мүмкін емес; "басқалардың" артықшылықтары мен қалаулары "өзіңнің" қалауларымен салыстырылады және ақтауға болатын айырмашылық жоқ, сондықтан Рейчелс "басқаларға" "өзіңедей моральдық құндылық беру керек" деген қорытындыға келді.

Белгілі қолдаушылар

Этикалық эгоизм термині Бернард де Мандевиль сияқты философтарға және оның замандастарының көптеген басқа материалистеріне кейіннен қолданылды, бірақ олардың ешқайсысы өздерін эгоист деп жарияламады. Материализм міндетті түрде эгоизмді білдірмейтінін, оны Карл Маркс және коллективизмнің түрлерін жақтаған басқа көптеген материалистер көрсеткенін ескеріңіз. Этикалық эгоизм Бенджамин Таккердің индивидуалистік анархизміне немесе Эмма Голдманның анархокоммунизм мен эгоизмінің бірігіп кеткен түріне ұқсауы мүмкін, олар екеуі де Макс Штирнер ұсынған эгоистік идеялардың жақтаушылары болды. Бұл контексте эгоизм – жалпыға ортақ игілікке барлығының ие болуы керек деген пікірді тағы бір жолмен сипаттау. Дегенмен, тарих бойындағы ең белгілі анархистер көбінесе аз радикалды болды, альтруизмді және жеке тұлғаның маңыздылығын сақтап, бірақ эгоизмге дейін бармады. Анархизмде эгоизмге көбірек мән беруге бағытталған соңғы тенденциялар классикалық емес бағыттардан, мысалы, пост-сол анархия немесе Ситуационизм (мысалы, Рауль Ванегем) тарапынан туындады. Эгоизмді Мюррей Ротбард сияқты анархокапиталистер де қолданды. Философ Макс Штирнер өзінің «Мен және менікі» атты кітабында өзін эгоист деп атаған алғашқы философ болды, бірақ оның жазулары мораль туралы жаңа идеяны (этикалық эгоизм) емес, керісінше, моральды (аморальдық) қабылдамайтынын және шектеуші «ұғымды» жоқ етуді қалағанын көрсетті; осы себепті Штирнер алғашқы индивидуалистік анархист ретінде танылды. Томас Гоббс және Дэвид Готье сияқты басқа философтар адамдардың өз мақсаттарына жету үшін күрескенде туындайтын қақтығыстарды олардың барлығы дерлік өз мақсаттарынан ерікті түрде бас тартса ғана әрқайсысы үшін ең жақсы шешіледі деп мәлімдеді, яғни жеке мүдделерді көбінесе басқалардың да өз мүдделерін іске асыруына мүмкіндік беру арқылы жақсырақ қамтамасыз етуге болады, сондықтан жеке адамдар арасындағы еркіндік тең болады. Ұзақ мерзімді жеке мүдделерді арттыру үшін қысқа мерзімді жеке мүдделерден бас тарту – «рационалды жеке мүдделердің» бір түрі, бұл көптеген философтардың этикалық эгоизмді қолдауының негізгі идеясы. Эгоистер адамның нақты мүдделері бірден көрінбейтінін және жеке мүдделерді іске асыру жай ғана игілікке қол жеткізуден гөрі, өмір сүру және/немесе бақыт мүмкіндіктерін барынша арттыруды қамтитынын айтады. Философ Фридрих Ницше эгоистикалық немесе «өмірді бекітетін» мінез-құлық басқаларда қызғаныш немесе «ресентимент» тудыратынын және осының христиандық альтруизмнің психологиялық себебі екенін болжады. Әлеуметтанушы Хельмут Шёк де осы пікірде болды, ол қызғанышты қоғамның сәтті адамдардың үлкен табыстарын моральдық немесе заңдық шектеулер арқылы төмендетуге бағытталған ұжымдық күш-жігерінің мотивациясы деп қарастырды, альтруизм осылардың арасында басты рөлде болды. Сонымен қатар, Ницше («Жақсылық пен жамандықтан тыс») және Аласдер Макинтайр («Жақсылықтан кейін») ежелгі гректердің моральды христиандықтан кейінгі батыс өркениетіндегідей альтруизммен байланыстырмағанын көрсетті. Аристотельдің пікірінше, біз өзімізге де, басқа адамдарға (мысалы, достарымызға) және полиске де міндеттіміз. Томас Аквин, Кристиан Вольф және Иммануил Кант үшін де солай, олар Аристотель сияқты өзімізге деген міндеттеріміз бар екенін мәлімдейді, бірақ Аристотель үшін өзімізге деген міндет бірінші орында тұрады деп айтылады. Айн Рэнд еркін, рационалды адамдар арасында мүдделердің оңтайлы үйлесімділігі бар екенін, сондықтан ешқандай моральдық агент басқа адамды өзінің ұзақ мерзімді жеке мүддесіне сәйкес рационалды түрде мәжбүрлей алмайды деп мәлімдеді. Рэнд басқа адамдардың білім беру, сауда және махаббат арқылы жеке адамның әл-ауқаты үшін үлкен құндылыққа ие екенін, бірақ бұл құндылық саяси және экономикалық еркіндік жағдайында ғана толыққанды жүзеге асырыла алатынын айтты. Рэндтің пікірінше, ерікті сауда ғана адамдардың өзара әрекеттесуінің өзара тиімділігін қамтамасыз ете алады. Рэндтің шәкірті Леонард Пейкофф принциптерді қолданбастан өз мүдделерін анықтау мүмкін емес екенін және тұрақты этикалық принциптерді сақтамай жеке мүддеге тұрақты түрде ұмтылуға болмайтынын дәлелдеді. Жақында Рэндтің ұстанымын Тара Смит, Тибор Мачан, Аллан Готтэлф, Дэвид Келли, Дуглас Расмуссен, Натаниел Бранден, Гарри Бинсвангер, Эндрю Бернштейн және Крейг Бидл сияқты жазушылар да қорғады. Философ Дэвид Л. Нортон өзін «этикалық индивидуалист» деп таныстырды және Рэнд сияқты жеке адамның өзін-өзі жүзеге асыруына немесе «жеке тағдырына» адалдығы мен қоғамның әл-ауқатын қамтамасыз ету арасында үйлесімділік бар екенін көрді.