Кіріспе

Метаэтикалық көзқарас

Этикалық табиғаттан тысшылдық (немесе моральдық табиғаттан тысшылдық) – бұл метаэтикалық көзқарас, ол мынаны айтады:
Этикалық мәлімдемелер пікірлерді білдіреді. Мұндай пікірлердің кейбіреуі дұрыс. Бұл пікірлерді адам пікіріне тәуелсіз әлемнің объективті ерекшеліктері шындыққа айналдырады. Әлемнің осы моральдық қасиеттерін моральдық емес қасиеттер жиынтығына дейін тоғытуға болмайды. Бұл этикалық табиғаттан тысшылдықты моральдық реализмнің анықтамалық емес түріне айналдырады, ал ол өз кезегінде когнитивизмнің бір түрі. Этикалық табиғаттан тысшылдық, моральдық терминдер мен қасиеттердің моральдық емес терминдер мен қасиеттерге тоғытылатынын айтатын этикалық табиғатшылдыққа, сондай-ақ моральдық антиреализмнің барлық түрлеріне – этикалық субъективизмге (моральдық пікірлер объективті фактілерге сілтеме жасайтынын жоққа шығарады), қателік теориясына (ешқандай моральдық пікірлер шындық емес деп жоққа шығарады) және когнитивизм емес көзқарасқа (моральдық мәлімдемелер пікірлерді білдірмейді деп жоққа шығарады) қарсы тұрады.

Анықтамалар мен мысалдар

Г. Э. Мурдың пікірінше, "жақсылық – қарапайым, анықталмайтын, табиғи емес қасиет". Жақсылықты "табиғи емес" деп атау, оның табиғаттан тыс немесе құдайлық екенін білдірмейді. Дегенмен, бұл жақсылықты қажеттіліктер, тілектер немесе ләззат сияқты табиғи қасиеттерге тоғытуға болмайды дегенді білдіреді. Мур сондай-ақ, этикалық қасиеттерді құдайлық бұйрыққа тоғыту, олардың табиғи екенін айтумен тең болады деді. Бұл оның "натуралистік жаңылыс" деп атаған нәрсесіне мысал болар еді. Мур жақсылықты "анықталмайтын" деп мәлімдеді, яғни оны басқа терминдермен анықтауға болмайды. Бұл – табиғи емес тұжырымның негізгі қағидасы. Осылайша, "жақсы" деген сөзді қамтитын сөйлемдердің мағынасын "жақсы" деген сөзді қамтымайтын сөйлемдермен толық түсіндіру мүмкін емес. "Жақсылық" деген сөздің орнына ләззат, қажеттілік немесе басқа да нәрселерді білдіретін сөздерді қолдануға болмайды. Қаттылық, дөңгелектік және ылғалдылық сияқты кейбір қасиеттер анық табиғи қасиеттер болып табылады. Біз оларды нақты әлемде кездестіреміз және сезінеміз. Ал жақсылық пен дұрыстық сияқты басқа қасиеттер соншалықты айқын емес. Мысалы, ұлы роман жақсы нәрсе саналады; жақсылық сол романның қасиеті деп айтуға болады. Адамның қарызын төлеуі және шындықты айтуы, әдетте, дұрыс іс саналады; дұрыстық – кейбір адам әрекеттерінің қасиеті деп айтуға болады. Алайда, бұл екі түрлі қасиет мүлдем өзгеше. Қаттылық және дөңгелектік сияқты табиғи қасиеттерді нақты әлемде байқауға және кездестіруге болады. Ал романның жақсылығын немесе әрекеттің дұрыстығын физикалық түрде қалай көруге, қолмен ұстап сезінуге немесе өлшеуге болатыны бірден түсініксіз.

Қиын сұрақ

Мур игілік пен әділдікті табиғи қасиеттер деп санамады, яғни оларды ешқандай табиғи қасиеттер арқылы анықтау мүмкін емес. Олай болса, біз қандай да бір нәрсенің жақсы екенін қалай білеміз және жақсыны жаманнан қалай ажыратамыз? Моральдық эпистемология – эпистемологияның (және/немесе этиканың) моральдық фактілерді қалай білетінімізді және моральдық сенімдерді қалай негіздеуге болатынын зерттейтін саласы, осы сұраққа жауап берді. Британдық эпистемологтар Мурдың ізбасарлары ретінде адамдарда жақсы мен жаманды, дұрыс пен бұрысты айқындайтын ерекше қабілет – моральдық интуиция бар деп ұсынды. Этикалық интуиционистер, егер біз жақсы адамды немесе дұрыс істі көрсек және біздің моральдық интуиция қабілетіміз жеткілікті деңгейде дамыған және зақымдалмаған болса, онда біз сол адамның жақсы екенін немесе сол істің дұрыс екенін тікелей сезінеміз дейді. Моральдық интуиция – сезімдік қабылдау сияқты басқа, көбірек таныс қабілеттерден өзгешеленетін ой процесі және моральдық бағалаулар оның нәтижесі болып табылады. Егер біреу бір нәрсені жақсы деп бағаласа немесе бір іс-әрекетті дұрыс деп талдаса, онда ол моральдық интуиция қабілетін қолданып жатыр. Бұл қабілет табиғи емес қасиеттерге сезімтал. Мүмкін, моральдық интуицияға ең жақын қарапайым түсінік – ар-ұждан болса керек.

Табиғаттық емес тағы бір дәлел

Мур сонымен қатар ашық сұрақ аргументі деп аталатын, кейіннен ол бас тартқан позицияны енгізді. "Жақсылық" деген сөздің анықтамасы "құштарлық тудыру" деп қабылдайық. Яғни, егер бір нәрсе жақсы болса, онда ол құштарлық тудырады; егер ол құштарлық тудырса, онда ол, анықтама бойынша, жақсы. Алайда Мур, біз әрқашан "Бірақ құштарлық тудыратын нәрселер жақсы ма?" деп сұрай аламыз деп мәлімдеді. Бұл сұраққа жауап беру үшін әрқашан мүмкіндік болады. Құштарлық тудыратын нәрселердің жақсы екендігіне алдын ала кепілдік жоқ. Бастапқы аргументінде Мур, жақсылықтың кез келген ұқсас анықтамасы да осылай сынға алынуы мүмкін деген қорытындыға келді.