Кіріспе

Нәтижелерге негізделген этикалық теория

Этика философиясында, консеквенциализм – адамның әрекеттерінің салдары сол әрекеттің дұрыстығы немесе бұрыстығы туралы үкімнің түпкі негізі болып табылады деп санайтын нормативтік, телеологиялық этикалық теориялар класы. Осылайша, консеквенциалист көзқарасы бойынша, моральдық тұрғыдан дұрыс әрекет (немесе әрекеттен бас тарту) – жақсы нәтиже беретін әрекет. Консеквенциализм, эвдемонизммен бірге, телеологиялық этиканың кең ауқымды санатына жатады, бұл кез келген әрекеттің моральдық құндылығы оның ішкі құндылықтарды өндіруге бейімділігінде деп тұжырымдайтын көзқарастар тобы. Консеквенциалисттер, әдетте, әрекет дұрыс болу үшін, сол әрекет (немесе кейбір көзқарастар бойынша, оған қатысты ереже) жақсылық пен жамандықтың теңгерімін, басқа мүмкін нұсқаларға қарағанда артық өндіруі керек, өндіруі мүмкін немесе өндіруге ниеттенген болуы керек деп есептейді. Әр түрлі консеквенциалистік теориялар моральдық игіліктерді қалай анықтауға байланысты өзгешеленеді, олардың басты үміткерлері – ләззат, ауырсынудың жоқтығы, адамның қалауларын қанағаттандыру және «жалпы жақсылық» туралы кең ұғымдар. Консеквенциализм көбінесе деонтологиялық этикамен (немесе деонтологиямен) қарама-қайшы келеді: деонтологияда ережелер мен моральдық міндеттер басты орынды иеленеді, ал әрекеттің дұрыстығы немесе бұрыстығы оның нәтижесінен емес, оның сипатынан туындайды. Ол сондай-ақ, әрекеттің (немесе әрекеттен бас тартудың) мәні мен салдарынан гөрі, агенттің мінез-құлқына назар аударатын ізгілік этикасымен және моральды ғылым сияқты қарастыратын прагматикалық этикамен де қарама-қайшы. Кейбіреулер консеквенциалистік теориялардың (мысалы, утилитаризм) және деонтологиялық теориялардың (мысалы, Кант этикасы) міндетті түрде бір-бірін жоққа шығармайтынын айтады. Мысалы, Т.М. Сканлон адам құқықтарын, олар көбінесе «деонтологиялық» ұғым деп есептеледі, тек сол құқықтардың салдарымен ғана негіздеуге болатынын алға тартады.

Этимология

Консеквенциализм терминін Г. Э. М. Анскомб 1958 жылы жарияланған «Заманауи моральдық философия» атты эссесінде енгізді. Дегенмен, Анскомб бұл терминді қолданғаннан бері оның мағынасы өзгерді: ол осы терминді қалыптастырғанда Дж. С. Миллді консеквенциализмге жатпайтын, ал В. Д. Рості консеквенциалист ретінде қарастырған. Ал қазіргі түсінік бойынша, олардың орны ауыстырылып жіктеледі. Бұл сөздің мағынасының өзгеруіне байланысты, В. Д. Росс пен Дж. С. Миллдің көзқарастарының өзгеруінен емес. Яғни, мақсаттың өзі моральдық тұрғыдан маңызды болса, оған қол жеткізу үшін кез келген құрал қолданылуы мүмкін. Телеологиялық этикалық теориялар деонтологиялық этикалық теориялармен қарама-қарсы келеді, себебі деонтологиялық теориялар іс-әрекеттердің сыртқы факторларға (мысалы, оның салдарына немесе іс-әрекет жасаған адамның моральдық қасиеттеріне) байланысты емес, өзіндік жақсылығын немесе жамандығын анықтайды.

Утилитаризм

Табиғат адамзатты екі билеуші күшке – азап пен ләззатқа – бағындырды. Олар ғана бізге не істеу керектігін көрсетуге және не істейтінімізді анықтауға құқылы. Бір жағынан, дұрыс пен бұрыс өлшемдері, екінші жағынан, себеп-салдар тізбегі олардың тағына бекітілген. Олар біздің барлық ісімізде, сөзімізде және ойымызда басшылық жасайды. Джереми Бентам, «Мораль және заң принциптері» (1789) I тарау, 1 бет.

Қорытындылай келе, Джереми Бентам адамдардың мүдделері мен қорқыныштарымен жетелесетінін, бірақ мүдделері олардың қорқыныштарынан басым екенін айтады; мүдделері олардың мүдделеріне байланысты болатын салдарды қалай түсінулеріне сәйкес іске асырылады. Осы тұжырымда бақыт – ләззатты барынша арттыру және азабын барынша азайту деп анықталады. Феноменалды сананың және «квалияның» болуы, ләззат немесе азапты сезіну үшін этикалық маңызға ие болуы үшін қажет деп сануға болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, гедонистік утилитаризм – бұл салдарлық моральдық теорияның үлгісі. Утилитаризмнің бұл түрі жалпы бақытқа, баршаның бақытына, жеке адамның бақытына қарағанда көбірек мән береді. Джон Стюарт Милл гедонистік утилитаризмді түсіндіргенде ләззаттардың иерархиясын ұсынды, яғни кейбір ләззат түрлерін іздеу басқаларын іздеуден жоғары бағаланады. Дегенмен, Питер Сингер сияқты кейбір заманауи утилитаристер, қалауларды қанағаттандыруды барынша арттыруға ұмтылады, сондықтан олар қалау утилитаристері деп аталады. Утилитаризмнің басқа заманауи түрлері төменде сипатталған салдарлық теориялардың түрлерін шағылыстырады.

Ережелік салдары

Жалпы, салдарлы теориялар әрекеттерге назар аударады. Дегенмен, бұл міндетті емес. Ережелік консеквенциализм – кейде консеквенциализмді деонтологиямен немесе ережеге негізделген этикамен үйлестіру әрекеті ретінде қарастырылатын теория. Кейбір жағдайларда бұл ережелік консеквенциализмді сынау ретінде айтылады. Деонтология сияқты, ережелік консеквенциализм де моральдық мінез-құлықтың белгілі бір ережелерді сақтаудан тұратынын қабылдайды. Алайда, ережелік консеквенциализм осы ережелерді таңдаудың салдарына сүйене отырып таңдайды. Ережелік салдарлы теория ережелік утилитаризм және ережелік эгоизм түрінде кездеседі. Әртүрлі теоретиктер ережелердің моральдық мінез-құлықты анықтайтын жалғыз фактор болып табылатынына қатысты пікір келіспеушіліктерге бөлінген. Мысалы, Роберт Нозик тиісті әрекеттерді қамтамасыз ету үшін қажетті минимальды ережелер жиынтығын, оны "қиылыс шектеулері" деп атады. [Салдарлы заңдылық үшін ең жақсы аргумент – оның жақсылықты барынша арттыруға бағытталған жалпы міндеттемеден туындайтыны емес. Оның ең жақсы аргументі – ол бәсекелестеріне қарағанда біздің моральдық нанымдарымызды жақындастырып, үйлестіруде және моральдық келіспеушіліктер мен күмәндерге көмектесуде жақсы нәтиже береді. Дерек Парфит Хукердің кітабын "әзірге ең маңызды моральдық теориялардың бірі туралы ең толық мәлімдеме және қорғаныс" деп сипаттады.

Мемлекеттік сабақтастық

Қайырымды адамның міндеті – әлемге пайдалы нәрсені тарату, зияндысын жою және әлемге үлгі болу. Ол ненің пайдасы бар екенін іске асырады, ал адамдарға пайдасы жоқ нәрсені өз күйінде қалдырады. Mozi, Mozi (б.з.д. 5 ғасыр) 1-бөлім Атауы=|Дереккөзі= Мемлекеттік салдарлық, сондай-ақ Мохистік салдарлық – бұл этикалық теория, ол әрекеттің моральдық құндылығын мемлекеттің игілігіне қаншалықты үлес қосатынына қарай бағалайды. Утилитаризмнен, ол пайдалылықты жалғыз моральдық жақсылық деп қарастырады, ерекшеленеді, ал «мохистік салдарлық ойлаудағы негізгі жақсылықтар – тәртіп, материалдық игілік және халық санының өсуі». Мозидің заманында соғыс пен ашаршылық жиі кездесетін, сондықтан халық санының өсуі үйлесімді қоғам үшін моральдық қажеттілік ретінде қарастырылды. Мохистік салдарлықтың «материалдық игілігі» – баспана мен киім сияқты негізгі қажеттіліктерді білдіреді, ал «тәртіп» – Мозидің соғыс пен зорлыққа қарсы тұруын білдіреді, ол оларды мағынасыз және әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп деп есептеді. Стенфордтық синолог Дэвид Шепард Нивисон «Ежелгі Қытай тарихы» еңбегінде Моизмнің моральдық құндылықтары «бір-бірімен байланысты: негізгі игілік көп болса, көбею де артады; адамдар көп болса, өндіріс пен игілік те көбейеді. Егер адамдарта жеткілікті нәрсе болса, олар жақсы, құрметті, мейірімді болады және т.б.» деп жазды. «Мемлекеттік салдарлық» термині Конфуцийшіл философ Кунцзидің саяси философиясына да қолданылған. Ал «заңгер» Хан Фэй «негізінен билеушінің көзқарасымен жетекшілік етеді».

Этикалық эгоизм

Этикалық эгоизм – жеке тұлғаның нәтижелері басқа қандай да бір нәтижеден артық деп есептелетін, салдарлық теория ретінде түсіндіріледі. Осылайша, эгоизм басқалардың әл-ауқатына пайдалы, зиянды немесе бейтарап әсер ететін әрекеттерді ұсынады. Генри Сиджвик сияқтылар эгоизмнің белгілі бір деңгейі қоғамның жалпы әл-ауқатын екі себеппен жақсартады деп санайды: адамдар өздерін қалай бағалауға болатынын жақсы біледі және егер барлығы қатал альтруист болса, жалпы әл-ауқат әрі қарай төмендеуіне сөз жоқ.

Этикалық альтруизм

Этикалық альтруизм – бұл жеке адамның өзіне емес, барлығына ең жақсы нәтиже беретін әрекеттер жасауын қажет ететін, салдарға бағытталған теория. Бұл идеяны «альтруизм» терминін енгізген Огюст Конт қолдады, оның этикасы «Басқалар үшін өмір сүр» деген сөздермен сипатталады.

Екі деңгейлі салдаршылдық

Екі деңгейлі тәсіл этикалық шешім қабылдамас бұрын, өзінің әрекеттерінің барлық мүмкін салдарларын мұқият қарастырып, сын тұрғысынан ойлауды қамтиды, бірақ дилемманы толығымен қарастыруға мүмкіндік болмаған жағдайда, жалпыға сенімді моральдық қағидаларға қайта оралуды білдіреді. Іс жүзінде, бұл интуитивтік деңгейде ғана ойлау мүмкіндігі болғанда, қағидаларға бағынушылыққа, ал толығырақ талдау және сын тұрғысынан ойлауға мүмкіндік болғанда, нәтижеге бағынушылыққа тең келеді.

Мотивті консеквенциализм

Тағы бір салдарлық нұсқа – мотивациялық салдарлық, ол әрекетті таңдауға итермелеген ниеттің нәтижесінде туындаған жағдайдың, балама әрекеттерден туындаған жағдайлардан жақсы немесе кем дегенде сондай жақсы екенін қарастырады. Бұл нұсқа әрекеттің ниетіне мән береді және оны оның салдарымен байланыстырады. Сондықтан, егер әрекет ету шешімі дұрыс ниетке негізделген болса, онда әрекет бұрыс бола алмайды. Осыдан, жақсылықты жасау ниетімен жасалған қате пікірлер үшін кінәлауға болмайды деген қорытындыға келуге болады.

Теріс нәтижелілік

Көптеген консеквенциалистік теориялар қандай да бір жақсы нәтижелерге қол жеткізуге бағытталған. Дегенмен, теріс утилитаризм жаман нәтижелерді азайтуға ғана бағытталған консеквенциалистік теорияны ұсынады. Бұл екі тәсілдің арасындағы маңызды айырмашылық – агенттің жауапкершілігі. Оң консеквенциализм жақсы жағдайларды тудыруды талап етеді, ал теріс консеквенциализм жаман жағдайларды болдырмауды талап етеді. Теріс консеквенциализмнің күшті нұсқалары жамандықтардың алдын алу және қолданыстағы зиянды жою үшін белсенді араласуды қажет етеді. Ал әлсіз нұсқаларында, басқаларға зиян келтіруге бейім әрекеттерден бас тарту жеткілікті. Мұның мысалы – сырғалған беткей (slippery slope) аргументі, ол белгілі бір әрекеттен аулақ болуға шақырады, өйткені ол ақырында жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. Көбінесе "теріс" консеквенциалистік теориялар азапты азайтудың ләззатты арттырудан маңыздырақ екенін мәлімдейді. Мысалы, Карл Поппер "моральдық тұрғыдан алғанда, азапты ләззатпен өлшеуге болмайды" деп мәлімдеген. (Поппер өзі консеквенциалист болмаса да, бұл теріс утилитаризмнің классикалық тұжырымы ретінде қарастырылады.) Әділеттілік теориясын қарастырғанда, теріс консеквенциалистер мемлекеттік немесе жаһандық принципті қолдануы мүмкін: мүңкігендердің азабын азайту, байлардың немесе жайлы өмір сүретіндердің ләззатын арттырудан гөрі құндырақ.

Іс-әрекеттер мен әрекетсіздіктер

Таза консеквенциализм әрекеттің нәтижесімен ғана бағалануын қадағалайды, сондықтан көптеген консеквенциалистік теориялар қасақана әрекет жасау мен қасақана әрекеттен бас тартудың арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп есептейді. Бұл кейбір медициналық этика мамандары мен діндер қолдайтын "әрекеттер мен жіберулер доктринасымен" қайшы келеді: ол бірдей нәтижеге әкелетін әрекеттер мен қасақана әрекетсіздік арасында маңызды моральдық ерекшелік бар деп тұжырымдайды. Осы айырмашылық ерікті эвтаназия сияқты мәселелерде айқын көрінеді.

Идеалдық бақылаушы

Нәтижешілдердің, әсіресе нәтижелілік туралы қайырымды (өзімшілдіктен алыс) көзқарас ұстанатындардың, жиі қолданатын тактикасы – моральдық бағалаулар жасау үшін идеалды, бейтарап бақылаушыны пайдалану болып табылады. Утилитаризмді сынға алған Джон Роулз, утилитаризмнің, басқа да нәтижелік көзқарас түрлері сияқты, осындай идеалды бақылаушының тұрғысынан қарастырылатынын айтады. Дегенмен, егер бұл тәсіл түсініксіз қабылданылса, онда жағдайларын ойластырмай, салдары қорқынышты болатын әрекеттер жасайтын моральдық тұлғалардың іс-әрекеттері моральдық тұрғыдан дұрыс деп есептелуі мүмкін. Жағдай туралы алдын ала хабардар болмай, әрекет ету тіпті ізгі ниетпен жасалған істердің де жаман нәтижелерге әкелуі мүмкін. Осыдан келіп, жағдайды бағалау алдында, тиісті әрекеттерді анықтау үшін агенттердің мүмкіндігінше көп ақпарат жинақтауы моральдық міндет екенін айтуға болады. Бұл міндет, әрине, нәтижелі ойлаудан туындайды: жақсы хабардар болған агент жақсы нәтижелерге қол жеткізе алады.

Кім үшін әсері

Моральдық әрекет әрқашан белгілі бір адамдарға немесе нәрселерге салдарлары болады. Нәтижешілдік теорияларының түрлері жақсы салдардың кімге тиесілі екенімен ажыратылады. Яғни, "Салдар кім үшін?" деген сұрақ туындайды.

Агентке бағытталған немесе агентке бейтарап

Агенттердің өз мүдделері мен құлшыныстарынан тыс мақсаттарға қарай әрекет етуін қажет ететін теориялар мен агенттердің жеке мүдделері немесе мотивациясы бар мақсаттарға қарай әрекет етуіне рұқсат беретін теориялар арасында маңызды айырмашылық бар. Бұлар тиісінше "агентке бейжай" және "агентке бағытталған" теориялар деп аталады. Агентке бейжай нәтижешілдік (консеквенциализм) кез келген нақты агент үшін жағдайдың нақты құнын ескермейді. Осылайша, агентке бейжай теорияда актердің қандай әрекет жасау керектігін бағалауда оның жеке мақсаттары басқа біреудің мақсаттарымен тең есептеледі. Агентке бағытталған нәтижешілдік, керісінше, моральдық агенттің ерекше қажеттіліктеріне назар аударады. Мысалы, Питер Райлтон сипаттағандай, агентке бағытталған көзқараста агент жалпы әл-ауқатқа алаңдауы мүмкін, бірақ ол өзінің және достары мен отбасының жақын арадағы әл-ауқатына көбірек мән береді. Бұл екі тәсіл агенттің жеке тұлға ретінде және түрлі топтардың мүшесі ретінде мүдделері арасындағы қақтығысты мойындау және осы мүдделердің барлығын оңтайландыруға тырысу арқылы үйлестірілуі мүмкін. Мысалы, бір әрекеттің жеке адам үшін жақсы, бірақ оның қала тұрғыны ретінде жаман болуы туралы айтудың мәні болуы мүмкін.

Адамға бағытталған?

Көптеген нәтижешілдік теориялар көбінесе адамдар мен олардың бір-бірімен қарым-қатынасына баса назар аударатын сияқты көрінеді. Дегенмен, кейбір философтар этикалық қарастыруды тек адамдардың мүдделерімен ғана шектеуге болмайды деп санайды. Утилитаризмнің негізін қалаушы саналатын Джереми Бентам жануарлар ләззат пен азапты сезіне алады, демек "адам емес жануарлар" моральдық назардың маңызды нысаны болуы керек деп мәлімдейді. Жақында ғана Питер Сингер жануарларға қалай қатысу керектігін шешкенде, олардың мүдделерін адамдардың мүдделерімен тең қарастырмаудың ақылға сыймайтынын айтты. Мұндай тең қарастыру міндетті түрде адамдар мен адам емес жандарға бірдей қарауды білдірмейді, әрі ол барлық адамдарға бірдей қарауды да білдірмейді.

Салдарлардың мәні

Салдарлылықтың әртүрлі түрлерін бөлудің бір жолы – ең маңызды салдар түрлері, яғни қайсы салдарлар жақсы жағдай ретінде саналады. Утилитаризм бойынша, жақсы әрекет – ләззаттың артуына алып келетін әрекет, ал ең жақсы әрекет – ең көп адамға ең көп ләззат сыйлайтын әрекет. Бұл тұжырымға еудемониялық салдарлылық та жақын, онда толыққанды, өркендеген өмір – ләззат алумен бірдей немесе одан өзгеше, соңғы мақсат болып табылады. Сол сияқты, эстетикалық салдарлылықты қабылдауға болады, онда басты мақсат – сұлулықты жасау. Дегенмен, психологиялық емес игіліктерді де маңызды нәтиже ретінде қарастыруға болады. Осылайша, құлпынай "ләззаттан" гөрі материалдық теңдікті немесе саяси еркіндікті арттыруға ұмтылуға болады. Басқа теориялар бірнеше игіліктің жиынтығын қабылдайды, олардың барлығы тең дәрежеде ілгерілетуге тиіс. Салдарлылық көзқарасы моральдық шешімнің нәтижелерін "жақсылық" немесе "жамандық" өлшемдерімен бағалауға немесе кемінде артықшылық деңгейі бойынша реттеуге болатындығы туралы тұжырымға негізделгендіктен, бұл ықтималдық және шешімдік теориялық тәсілге өте қолайлы моральдық теория болып табылады.

Әдептілік этикасы

Нәтижешілдікті ареттік моральдық теориялармен, мысалы, қасиеттер этикасымен де салыстыруға болады. Нәтижешіл теориялар этика туралы ойлауда әрекеттің салдарына басты назар аудару керек дейді, ал қасиеттер этикасы негізгі мәселе – әрекеттердің салдары емес, адамның мінез-құлқы екенін қаперге салады. Кейбір қасиеттер этикасының жақтастары нәтижешіл теориялар моральдық қасиеттердің дамуын және маңыздылығын толығымен қанағаттандырмайды деп санайды. Мысалы, Филиппа Фут, егер қайырымдылық сияқты қасиеттермен толықтырылмаса, салдардың өзі этикалық мазмұнға ие емес екенін айтады. Ал басқа нәтижешілдер әрекетке қатысушы адамдардың мінез-құлқына тигізетін әсерін салдарды бағалау кезінде ескереді. Сондай-ақ, нәтижешіл теория белгілі бір қасиетті немесе қасиеттер жиынтығын барынша дамытуға ұмтылуы мүмкін. Соңында, Футтың жолын ұстанып, адам қасиетті іс-әрекет ақыры ең жақсы нәтижелерге алып келеді деген пікірді қолдайтын нәтижешілдікке бейімделуге болады.

Соңғы аяқталуы

Ең соңғы мақсат – Макс Вебердің моральдық философиясындағы түсінік, онда адамдар рационалды емес, иманды түрде әрекет етеді.

Сындар

Г. Э. М. Анскомб Сиджвиктің салдарлылық тұжырымына қарсы шығады, себебі бір әрекеттің моральдық құндылығы жеке тұлғаның болжам жасау қабілетіне байланысты, егер олар "жағымсыз салдарды көре алмағанын дәлелдесе" оларды әрекеттің "жамандығына" жауапкершіліктен босатады. Бұл салдардың этикалық құндылығын болжауды қиындататын маңызды фактор, тіпті көпшілік тек болжамды салдардың ғана моральдық жауапкершілікке жататынымен келіседі. Бернард Уильямс салдарлылықтың адамды бөлеушілікке ұшырататынын айтады, себебі ол моральдық агенттерден өздерінің жобалары мен міндеттемелерінен тым алыс тұруды талап етеді. Уильямс салдарлылық моральдық агенттердің барлық әрекеттерге қатаң бейтарап тұрғысынан қарауын қажет етеді, себебі маңызды болып табылатыны – салдардың өзі ғана, оны кім жасағаны емес. Уильямс бұл моральдық агенттерден тым көп талап етеді дейді, себебі (оның пікірінше) салдарлылық олардан кез келген жағдайда жеке жобалары мен міндеттемелерін құрбан етуге дайын болуды талап етеді, бұл мүмкін болатын ең пайдалы әрекетті іске асыру үшін. Одан әрі, салдарлылық белгілі бір салдардың авторы жеке адам болуының маңыздылығы туралы интуицияны түсіндіре алмайды дейді. Мысалы, қылмысқа қатысу маңызды болуы мүмкін, тіпті қылмыс агент қатыспағанда да жасалған немесе одан да нашар болған жағдайда. Кейбір салдарлылықты қолдаушылар, ең белгілісі Питер Райлтон, Уильямстың қарсылықтарын ескеретін және олардан аулақ болатын салдарлылықтың бір түрін жасауға тырысты. Райлтон Уильямстың сын-ескертпелерінен моральдық шешімдер олар білдіретін өмір салтына байланысты анықталатын салдарлылықтың бір түрін қабылдау арқылы құтылуға болатынын айтады. Оның пікірінше, агент жалпы алғанда ең жақсы нәтижелер беретін өмір салтын таңдауы керек.