Құндылықтар философиясының зерттеуі

Кіріспе

Аксиология (грекше: ἀξία, axia: "құн, құндылық"; және λογία, logia: "зерттеу") – құндылықты философиялық зерттеу. Ол құндылықтардың мәні мен жіктелуі, сондай-ақ қандай нәрселердің құнды болып табылатыны туралы сұрақтарды қамтиды. Аксиология этика, эстетика немесе дін философиясы сияқты құндылық ұғымына тікелей байланысты философиялық салалармен тығыз байланысты. Бұл сала құндылықтар теориясы және метаэтикамен де байланысты. Термин алғаш рет Эдуард фон Хартман 1887 жылы және Поль Лапи 1902 жылы қолданған. Ішкі және сыртқы құндылықтар арасындағы айырмашылық аксиологияның орталық мәселесі болып табылады. Бір түсінік бойынша, егер нәрсе өзінің ішкі қасиеттерімен жақсы болса, яғни өзі үшін құнды болса, онда ол ішкі құндылыққа ие. Көбінесе ішкі құндылық, құнды нәрсенің белгілі бір ерекшеліктеріне байланысты деп есептеледі. Мысалы, бір тәжірибе, ләззатты, әдемі немесе "ақиқатты" (мысалы, фактіні анықтаудың өзі құнды болуы мүмкін) сезіну арқылы ішкі құндылыққа ие болуы мүмкін. Ал сыртқы құндылық, тек басқа бір мақсатқа жету құралы ретінде ғана құнды болып табылады. Құндылықтың мазмұнды теориялары, қай нәрселердің ішкі құндылыққа ие екенін анықтауға тырысады. Монистік теориялар ішкі құндылықтың тек бір түрі бар деп санайды. Монистік теориялардың классикалық мысалы – гедонизм, яғни тек қана ләззаттың ішкі құндылыққа ие екендігі туралы тезис. Плюралистік теориялар, керісінше, ішкі құндылықтың әртүрлі түрлері бар екенін айтады, мысалы, ізгілік, білім, достық және т.б. Құндылық плюралистері рационалды шешімдер қабылдау кезінде құндылықтың әртүрлі түрлерін салыстыру мүмкіндігі және оның жолдары туралы мәселемен бетпе-бет келеді. Кейбір философтар құндылықтар шындықтың ең негізгі деңгейінде жоқ деп санайды. Мұндай көзқарастардың бірі, құндылық туралы мәлімдеме, сөйлеушінің сол нәрсеге қатысты ұсынысы немесе қарсылығын білдіреді. Бұл позицияға құндылық реалистері қарсы тұрады.

Philosophical study of value

Axiology (from Greek [[wiktionary:ἀξία, axia: "value, worth"; and [[wiktionary: λογία, logia: "study of") is the philosophical study of value. It includes questions about the nature and classification of values and about what kinds of things have value. It is intimately connected with various other philosophical fields that crucially depend on the notion of value, like ethics, aesthetics or philosophy of religion. It is also closely related to value theory and meta ethics. The term was first used by Eduard von Hartmann in 1887 and by Paul Lapie in 1902. The distinction between intrinsic and extrinsic value is central to axiology. One conceptualization holds that something is intrinsically valuable if it is good in itself or good for its own sake. It is usually held that intrinsic value depends on certain features of the valuable entity. For example, an experience may be said to be intrinsically valuable by virtue of being (because it is) pleasurable or beautiful or "true" (e. g., the ascertainment of a fact can be said to be valuable in itself). Extrinsic value, by contrast, is ascribed to things that are valuable only as a means to something else. Substantive theories of value try to determine which entities have intrinsic value. Monist theories hold that there is only one type of intrinsic value. The paradigm example of monist theories is hedonism, the thesis that only pleasure has intrinsic value. Pluralist theories, on the other hand, contend that there are various different types of intrinsic value, for example, virtue, knowledge, friendship, etc. Value pluralists face the problem of explaining whether or how the different types of value can be compared when making rational decisions. Some philosophers state that values do not exist on the most fundamental level of reality. One such view holds that a value statement about something just expresses the speaker's approval or disapproval of this thing. This position is opposed by realists about value.

Тарих

Біздің заманымыздан бұрынғы V-VI ғасырларда Грецияда білімді болу маңызды болды. Философтар қоғамның заңдары мен моральдық нормалары арасында айырмашылықтар бар екенін мойындады. Сократ білімнің ізгілікпен тығыз байланысы бар екеніне, яғни адамгершілік пен демократияның бір-бірімен тығыз байланысты екеніне сенді. Сократтың шәкірті Платон осы сенімді барлық адам ұстануы керек қасиеттерді орнату арқылы дамытты. Е.Джейкстерхус ежелгі Грекия философиясына аксиологиялық антитеза тән екенін анықтады: мәтін = аксиологиялық антитезаларда ойлаудың гректерге тән әдеті, әрқашан екі салыстырмалы іс-әрекеттің, қасиеттердің немесе сапалардың қайсысы жоғары, жақсы, асыл немесе кемелді екенін анықтауға ұмтылу. Пифагоршылар шекті шексізден жоғары, тақ санды жұп санды, төртбұрышты тіктөртбұрыштан, еркекті әйелден жоғары қойды. Платон идеялардың сыртқы түрінен қаншалықты жоғары екенін дәлелдеуден ешқашан шаршамайды. Аристотель Ай астындағы сфераның кемшіліктерін аспан сферасының кемелдігімен салыстырады. Осылайша, біркелкі қозғалыс біркелкі емес қозғалыстан жоғары, дұрыс көпбұрыш кез келген басқа көпбұрыштан құндырақ, бірақ оның өзі шардан да жоғары. Римнің құлауы сияқты, құндылықтар да жеке және дербес бола бастады, бұл скептикалық мектептердің гүлденуіне әкелді, соның нәтижесінде христиан философиясына үлес қосқан деп есептелетін онтологиялық объективті философия қалыптасты. Орта ғасырларда Томас Аквинский табиғи және табиғаттан тыс (теологиялық) ізгіліктерді ажыратты. Бұл тұжырым философтарды фактілерге негізделген пікірлер мен құндылықтарға негізделген пікірлерді ажыратуға итермеледі, соның салдарынан ғылым мен философия арасындағы шекара пайда болды.

Ішкі құндылығы

Дәстүрлі түрде философтар егер бір нәрсе өзінен-өзі жақсы болса немесе өзі үшін жақсы болса, оның ішкі құндылығы бар деп санайды. Ішкі құндылық сыртқы немесе құралдық құндылыққа қарама-қарсы қойылады, ол тек басқа нәрсеге құрал ретінде құнды нәрселерге жатқызылады. Мысалы, машиналар немесе микротолқынды пештер сияқты құралдар олардың атқаратын қызметіне байланысты сыртқы құндылық деп саналады, ал олар тудыратын игілік гедонизмге сәйкес ішкі құндылық болып табылады. Бір ғана нысан әртүрлі жолмен құнды болуы мүмкін: кейбір нысандардың бір уақытта ішкі және сыртқы құндылықтары болады. Сыртқы құндылықтар тізбектер құрауы мүмкін, онда бір нысан сыртқы құндылыққа ие, өйткені ол өзі сыртқы құндылыққа ие басқа бір нысанға арналған құрал. Бұл тізбектердің бір жерде аяқталуы керек және соңғы нүкте тек өзінен-өзі құнды болуы мүмкін деген пікір кең таралған. Ішкі және сыртқы құндылықтардың арасындағы айырмашылық аксиологиядағы әртүрлі келіспеушіліктерді түсіну үшін маңызды. Құндылықтың әртүрлі нақты теориялары көбінесе белгілі бір нәрсенің, мысалы білімнің құндылығы туралы келіседі, ал бұл құндылық ішкі немесе сыртқы екендігі туралы келіспейді. Жоғарыда келтірілген ішкі құндылық туралы дәстүрлі түсінік қазіргі философияда әртүрлі ұғымдарды біріктіретіндігіне байланысты сынға ұшырады. Мұндай айырмашылықтардың бірі - ішкі және соңғы құндылықтар. Тарырақ мағынада, ішкі құндылық - бұл нысан өзінің ішкі қасиеттері негізінде иелік ететін құндылық. Мысалы, жағымды тәжірибедегі феноменалдық аспектті ішкі қасиет деп есептегенде, біз тәжірибе осы ішкі қасиеттің арқасында ішкі құндылық деп айта аламыз. Ал соңғы құны бар нысанның өзі ғана құнды. Бұл идеяны қарастырудың бір себебі - егер барлық ішкі құндылықтар тұрақты сақталса, сыртқы құндылықтарды қосу немесе алып тастау тұтастың құнына әсер етпейді. Мысалы, бір тәжірибені ләззат алудың арқасында құнды деп айтуға болады. Бұл айырмашылық, әсіресе, ішкі құндылықтар үшін маңызды, өйткені жалпы алғанда, нысанның ішкі құны оның ішкі ерекшеліктеріне басым болады деп есептеледі. Бұл дегеніміз, егерде нысанның өзіндік ерекшеліктері болмаса, оның өзгеше ішкі құны болуы мүмкін емес. Құндылықтың нақтылық теориясы бір нәрсенің ішкі құндылығына негізделген ерекшеліктерге назар аударады. Бұл айырмашылық құндылық нысанның сыртқы немесе ішкі мәніне байланысты екенін анықтағанда маңызды. Кейбір философтар Наполеонның шапаны сияқты заттар ерекше тұлғаларға байланысты құнды деп санайды. Кант көзқарасы бойынша, бұл құндылық сыртқы болуы керек, өйткені ол ерекше адам киген сыртқы қасиетке негізделген. Бірақ Мурдың көзқарасы бойынша, ол ішкі болуы мүмкін, өйткені ол шапкадан емес, шапка мен Наполеонның қатысуымен болған жағдайдан туындайды. Көптеген когнитивистер құндылықтар туралы реалисттер: олар құндылықтар шындықтың бір бөлігі деп санайды. Қате теориясы, бастапқыда Дж. Л. Макки айтқандай, ерекшелік болып табылады. Қате теоретиктер барлық құндылық мәлімдемелері жалған, сондықтан шындыққа сай келеді, өйткені әлемде оларды шындыққа айналдыру үшін қажетті құндылық белгілері жоқ. Басқа жағынан, когнитивіст еместер құндылық мәлімдемелерінің шындыққа сай екенін жоққа шығара отырып, бір қадам алға басады. Бұл позиция шындық мәні болмаса да, құндылық мәлімдемелер қалай мәнді бола алатынын түсіндірудің қиындығын қамтиды. Бұл қиындықты әртүрлі жолдармен жеңуге болады. Эмотивистер А. Дж. Айердің пікірін ұстанып, құндылықтарды білдіру тек сөйлеушінің эмоцияларын білдіреді және тыңдаушының әрекетіне әсер етуді көздейді. Р. М. Харе дамытқан прескриптивизм құндылықтарды императивтер немесе бұйрықтар ретінде түсіндіреді. Саймон Блэкберннің квази-реализмі құндылық мәлімдемелері эмоционалдық көзқарастарды нақты қасиеттер ретінде көрсетеді.

Traditionally, philosophers held that an entity has intrinsic value if it is good in itself or good for its own sake. Intrinsic value is contrasted with extrinsic or instrumental value, which is ascribed to things that are valuable only as a means to something else. For example, tools like cars or microwaves are said to be extrinsically valuable by virtue of the function they perform, while the well being they cause is intrinsically valuable, according to hedonism. The same entity can be valuable in different ways: some entities have both intrinsic and extrinsic values at the same time. Extrinsic values can form chains, in which one entity is extrinsically valuable because it is a means to another entity that is itself extrinsically valuable. It is commonly held that these chains must terminate somewhere and that the endpoint can only be intrinsically valuable. The distinction between intrinsic and extrinsic values is important for understanding various disagreements within axiology. Different substantive theories of value often agree on whether something, for example knowledge, is valuable while disagreeing on whether the value in question is intrinsic or extrinsic. The traditional conception of intrinsic value presented above has been criticized in contemporary philosophy on the grounds that it combines various distinct notions that are better discussed separately. One such contrast is between intrinsic and final values. On a more narrow conception, an intrinsic value is a value an entity has in virtue of its intrinsic properties. For example, assuming that the phenomenal aspect of a pleasant experience is an intrinsic property, we might say that the experience is intrinsically valuable because of this intrinsic property. An entity with final value, by contrast, is valuable for its own sake. One reason for considering this idea is that adding or removing extrinsically valuable things does not affect the value of the whole if all intrinsically valuable things are kept constant. For example, an experience may be said to be valuable in virtue of being pleasurable. This distinction is particularly relevant for intrinsic values since it is commonly held that the intrinsic value of an entity supervenes on its intrinsic features. This means that the entity could not have a different intrinsic value unless it had different intrinsic features. Substantive theories of value focus on the features in virtue of which something has intrinsic value. This difference is important when determining whether a value is extrinsic or intrinsic to an entity. Some philosophers hold that objects like Napoleon's hat are valuable because of their relation to extraordinary persons. From a Kantian perspective, this value must be extrinsic since it is based on the extrinsic property of having been worn by an extraordinary person. But from a Moorean perspective, it can be intrinsic since it is born not by the hat but by a state of affairs involving both the hat and Napoleon. Most cognitivists are realists about values: they believe that values are part of reality. Error theory, as originally articulated by J. L. Mackie, is an exception. Error theorists hold that all value statements are false, and thereby truth apt, because the world lacks value features that would be needed to make them true. Non cognitivists, on the other hand, go one step further by denying that value statements are truth apt. This position involves the difficulty of explaining how value statements can be meaningful despite lacking a truth value. This challenge can be met in different ways. Emotivists, following A. J. Ayer, state that value statements only express the emotions of the speaker and are intended to influence the actions of the listener. Prescriptivism, as developed by R. M. Hare, interprets value statements as imperatives or commands. Simon Blackburn's quasi realism states that value statements project emotional attitudes as though they were real properties.

Монизм және плюрализм

Құн туралы мағыналы теориялар қандай ұғымдардың ішкі құндылығына ие екенін анықтауға тырысады. Бұл саладағы дәстүрлі пікір таласы монистік және плюралистік теориялар арасында жүреді. Крис Хитвудтың пікірінше, монизм мен плюрализмді адамдардағы жақсылықты бағалау арқылы және ішкі құндылық тұрғысынан "құндылық өздігінен" ұғымын қарастыру арқылы ажыратуға болады. Монистік теориялар ішкі құндылықтың тек бір түрі бар деп санайды. Монистік теориялардың классикалық мысалы – гедонизм, яғни тек ләззаттың ғана ішкі құндылығы бар деген тезис. Ал плюралистік теориялар, керісінше, ішкі құндылықтың әртүрлі түрлері бар деп мәлімдейді. Олар бұл ішкі құндылықтарды бір әрекеттің немесе ұғымның жалғыз қасиетіне дейін тоғытуға болмайды деп санайды. Мысалы, У.Д. Росс ләззат – білім сияқты басқа да құндылықтардың бірі ғана екенін айтады. Құндылық плюралистері көбінесе барлық құндылық түрлерінің толық тізімін жасауға тырысады, бірақ әртүрлі теоретиктер мүлдем әртүрлі тізімдер ұсынады. Егер барлық және тек осы элементтердің неге енгізілгенін анық критериймен түсіндіру мүмкін болмаса, онда бұл тізімдер кездейсоқ таңдау сияқты көрінеді. Бірақ егер критерий табылатын болса, онда мұндай теория енді плюралистік болмас еді. Бұл дилемма плюрализмнің түсіндіру ретінде жеткіліксіз екенін көрсетеді. Жозеф Раздың айтуынша, өте әртүрлі жолдар арасындағы мансап таңдауы, мысалы, заңгер немесе кларнетші болу – бұл салыстыруға келмейтін құндылықтардың қатысқан жағдайлары. Құндылық плюралистері көбінесе әртүрлі типтерге жататын құндылықтар бір-бірімен салыстыруға келмейтінін айтады. Ал құндылық монистері, әдетте, салыстыруға келмейтін құндылықтардың бар екенін жоққа шығарады. Бұл мәселе этика үшін ерекше маңызды. Егер агенттің таңдауындағы әртүрлі мүмкіндіктер салыстыруға келмейтін құндылықтарды қамтитын болса, онда не істеу керектігін анықтаудың рационалды жолы жоқ сияқты, себебі қай нұсқаның жақсырақ екендігі туралы объективті фактілер жоқ. Аксиология, әдетте, жақсылықтың предикативтік мағынасына қызығушылық танытады. Бірақ кейбір философтар мұндай мағынаның бар екенін жоққа шығарады, сондықтан барлық құндылық бір түрге қатысты деп санайды. Алғашқысы аксиологияның өзіне жатады және құндылығын немесе маңыздылығын көрсетеді, ал екіншісі этикаға (және оған байланысты салаларға) жатады және не істеу керектігін көрсетеді. Философтар осы екі саланың тығыз байланысты болғандықтан, олардың біртұтас екенін көрсетуге тырысты. Нәтижешілдер бағалау ұғымдарын негізгі ұғымдар ретінде қарастырады және деонтикалық ұғымдарды бағалау ұғымдары арқылы анықтайды. Тиісті көзқарас теориялары, керісінше, бағалау ұғымдарын деонтикалық ұғымдарға дейін тоғытуға тырысады. Сондықтан біз не істеу керектігімізді бағалау тұрғысынан анықтаймыз: ең жоғары құндылыққа әкелетін нәрсені. Тиісті көзқарас теориялары – бұл бір нәрсенің құндылығын осы нәрсеге қатысты дұрыс көзқарас тұрғысынан анықтайтын аксиологиялық теориялар, мысалы, қатерлі ісікке ем табу жақсы болар еді, өйткені бұл құмарлықтың лайықты нысаны болар еді. Бұл тұжырымдар деонтикалық түсінікке негізделген, яғни біздің әлемге қатысты көзқарастарымыздың кейбіреуі дұрыс немесе лайықты болуы керек, содан ғана жақсылықты анықтай аламыз.

Substantive theories of value try to determine which entities have intrinsic value. A traditional dispute in this field is between monist and pluralist theories. According to Chris Heathwood, monism and pluralism can be distinguished according to an evaluation of what is good in people and the concept of "value simpliciter" in terms of intrinsic value. Monist theories hold that there is only one type of intrinsic value. The paradigm example of monist theories is hedonism, the thesis that only pleasure has intrinsic value. Pluralist theories, on the other hand, contend that there are various different types of intrinsic value. They maintain that these types of intrinsic values cannot be reduced to a single feature of an act or entity. W. D. Ross, for example, holds that pleasure is only one type of intrinsic value besides other types, like knowledge. Value pluralists have often attempted to provide exhaustive lists of all value types, but different theorists have suggested very different lists. These lists seem to constitute arbitrary selections unless a clear criterion could be provided why all and only these items are included. But if a criterion was to be found then such a theory would no longer be pluralistic. This dilemma suggests that pluralism is inadequate as an explanation. According to Joseph Raz, career choices between very different paths, for example, whether to become a lawyer or a clarinetist, are cases where incommensurable values are involved. Value pluralists often assert that values belonging to different types are incommensurable with each other. Value monists, by contrast, usually deny that there are incommensurable values. This question is particularly relevant for ethics. If different options available to the agent embody incommensurable values then there seems to be no rational way to determine what ought to be done since there is no matter of fact as to which option is better. Axiology is usually interested in the predicative sense of goodness. But some philosophers deny that such a sense exists and therefore hold that all value is relative to a kind. The former belong to axiology proper and express what has worth or value while the latter belong to ethics (and related fields) and express what one ought to do. Philosophers have tried to provide a unified account of these two fields since they seem to be intimately related. Consequentialists see evaluative concepts as fundamental and define deontic concepts in terms of evaluative concepts. Fitting attitude theories, on the other hand, try to reduce evaluative concepts to deontic concepts. So what we ought to do is defined in evaluative terms: whatever leads to the consequences with the highest value. Fitting attitude theories are axiological theories that define the value of something in terms of the attitude that would be fitting to have towards this thing, for example, that it would be good to find a cure for cancer because this would be a fitting object of desire. These accounts build on the deontic notion that some of our attitudes towards the world are fitting or right to define what is good.