Кіріспе

Батыс Африкадағы тарихи аймақ

Құл жағалауы – бұрын Батыс Африканың жағалауындағы Биафра шығанағы мен Бенин шығанағы арасында, Вольта өзені мен Лагос лагунасының орналасқан бөлігіне берілген тарихи атау. Атау 16 ғасырдың басынан 19 ғасырдың соңына дейінгі Атлантикалық құл саудасы кезінде құлдыққа сатылған африкалықтардың маңызды көзі болған аймақтың тарихынан туындаған. Тарихи жағынан өнімді отарлық экспорттарымен танымал басқа да жағалау аймақтары – Алтын жағалау, Фил сүйегі жағалауы (немесе жел жағалауы) және Бұрыш жағалауы (немесе астық жағалауы).

Шолу

Еуропалық дереккөздер 1670 жылдары "Құл жағалауы" аймағындағы сауданың дамуын және оның Атлант мұхиты арқылы құл саудасына интеграциялануын құжаттауға кірісті. Атлант мұхиты арқылы құл саудасы 17, 18 және 19 ғасырларда африкалықтар мен еуропалықтардың "Атлант қауымдастығының" қалыптасуына әкелді. Атлант мұхиты арқылы құл саудасы кезінде еуропалық құл саудагерлері африкалық құл саудагерлерінен шамамен он екі миллион құл сатып алды. Құлдыққа түскен африкалықтар Америкаға Еуропаның колонияларындағы ақшалай дақылдарды өсіретін плантацияларда жұмыс істеу үшін тасымалданды. Африкадан құлдарды әкелген порттарға Уида, Лагос, Анехо (Кіші Попо), Гранд Попо, Агуэ, Якин, Порто-Ново және Бадагри кіреді. Бұл порттар африкалық қауымдастықтардан, тайпалардан және патшалықтардан, соның ішінде Аллада мен Уидадан, кейін Дагоме патшалығы басып алған құлдармен сауда жасады. Қазіргі заманғы тарихшылар екі-үш миллионға жуық адам осы аймақтан шығарылып, Америкадан алкоголь және темекі, ал Еуропадан маталар сияқты тауарларға саудаланып, үшбұрышты сауданың бір бөлігі болғанын есептейді. Тарихшылар ресми деректерде Африкадан Америкаға 12 миллион африкалық құл тасымалданғаны айтылса да, еуропалық құл саудагерлері сатып алған құлдардың нақты саны одан да көп екенін атап өтеді. Басқа да сауда түрлерімен қатар, бұл күрделі алмасу діндер, сәулеттік стильдер, тілдер және білімді қамтитын үш аймақ арасындағы мәдени алмасуды да ынталандырды. Құлдармен қатар, еркін адамдар да жаңа бағыттарға саяхаттау үшін сауда жолдарын пайдаланды, ал құлдар мен еркін саяхатшылар еуропалық және африкалық мәдениеттердің араласуына көмектесті. Еуропалық үкіметтер құлдықты жойғаннан кейін, Атлант мұхиты арқылы құл саудасы біраз уақытқа созылды, өз елдерінің заңдарын бұза отырып, тәуелсіз саудагерлер жұмыс істеді. Сары ауру, безгек, ыстықтан шаршау және көптеген асқазан-ішек аурулары сияқты аурулардан көптеген адамдар қаза болғандықтан, жағалау "ақ адамның зираты" деп те аталды. 1841 жылы Нигер өзеніндегі әскери экспедицияларда қызмет ететін британдық теңізшілердің 80% ы қызбаға шалдықты. 1844-1854 жылдары Сенегалдағы 74 француз миссионерінің 20-сы жергілікті аурулардан қайтыс болды, ал тағы 19-ы Францияға оралғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Уида сияқты еуропалықтар тұрақты түрде орналасқан порттарда аралас некелер тіркелген. Сауданың барлық үш аймағы арасында байланыс өте кең болды, тіпті жеке құлдарды да іздеуге болады.

Адамдар саны

Атлантика арқылы құл саудасы Африкадан әкетілген тұтқындардың сансыз өліміне әкелді, бұл өлім Америкада да, одан тыс жерлерде де орын алды. Жаңа дүниеге тасымалданған миллионнан астам адамның қаза болғаны есептеледі. Олардың көбі келгеннен кейін көп ұзамай көз жұмды. Құлдыққа түскендердің қаншасы қаза тапқаны әлі де нақты белгісіз, бірақ олардың саны аман қалғандардың санын тең немесе одан да асыруы мүмкін. Осы сауданың қатігездігі жеке адамдар мен мәдениеттердің құрылуына соқтырды. Тарихшы Ана Лусия Араухо құлдыққа түсіру процесі Батыс жарты шардың жағалауына жеткенмен аяқталмайтынын атап көрсетті; Атлантика арқылы құл саудасының құрбандары болған адамдар мен топтардың тағдыры әртүрлі факторларға байланысты болды – түсірілген аймақ, нарықта сатылу мүмкіндігі, атқарылған жұмыстың түрі, жынысы, жасы, діні және тілі сияқты. Питтсбург университетінің әлем тарихы профессоры Патрик Мэннинг 16-19 ғасырлар аралығында Атлантикалық саудада 12 миллионға жуық адам құрбан болғанын, ал кемелерде 1,5 миллионға жуық адамның қаза тапқанын мәлімдейді. Америкаға шамамен 10,5 миллион құл жеткізілді. Ортаңғы жолда (Middle Passage) қаза тапқан құлдардан басқа, Африкаға жасалған шабуылдар мен порттарға мәжбүрлі түрде ұзақ жолдарда да көптеген африкалықтар қаза болған болуы мүмкін. Мэннингтің бағалауынша, Африка ішінде тұтқындалғаннан кейін 4 миллион адам көз жұмды, ал одан да көп адам жас кезінде қайтыс болды. Мэннингтің бағалауы бастапқыда Атлантикаға бағытталған 12 миллион адамды, сондай-ақ Азия құл нарықтарына жіберілген 6 миллион және Африка нарықтарына жіберілген 8 миллион адамды қамтиды. Америкаға тасымалданған құлдардың ең көп бөлігі Бразилия мен Кариб аймағына жеткізілді.