Кіріспе

Есентуки – Ресейдің Ставрополь өлкесіндегі қала, Кавказ тауларының етегінде Эльбрус тауының көлеңкесінде орналасқан. Қала Минеральные Воды – Кисловодск тармағындағы теміржол станциясы болып табылады, және Минеральные Воды қаласының оңтүстік-батысында, Пятигорск қаласының батысында жатыр. Ресейдегі грек халқының мәдени орталығы саналады және халықтың шамамен он пайызы грек шыққан. Халық саны:

Тарих

Кеңес археологы М. Э. Массонның зерттеулері және сегіз мазарды қазу жұмыстары XIII-XV ғасырларда қазіргі Есентукидің маңында ірі Алтын Орда елді мекені болғанын көрсетті. Массон Есентуки атауының "Есан орманы" және "Есан даласы" атауларынан, сондай-ақ осы күнге дейін сақталған белгілі бір хан Эсентуг есімінен шыққан деп санайды. 1798 жылы Большой Есентучок өзенінің оң жағалауында, Подкумок өзеніне құятын жерге ресейлік әскери және шекаралық бекініс – Есентуцкий орналастырылды. 1803 жылы Кисловодск бекінісі салынғаннан кейін бекініс жойылды, бірақ казак посты сол жерде қалды. Есентуки минералды сулары алғаш рет 1810 жылы Мәскеу дәрігері Федор Гааз зерттеді. Гааз Есентуцкий орнының солтүстік-шығысындағы Кислуша ағысының аңғарында тұзды сулы екі ұңғыманы (қазіргі Гаазо-Пономаревский бұлағы) тапты. Жақын маңдағы Бугунта өзенінің атымен аталған Бугунта минералды суларын 1823 жылы орыс дәрігері және фармакологы А. П. Нелюбин жан-жақты зерттеді. Ол Шчелочная деп атаған таудың беткейлерінде тағы жиырма минералды бұлақ тапты (Есентуки минералды суларының Нелюбин жүйесі бүгінге дейін сақталуда). 1825 жылы генерал Ермолов Бугунта өзенінің бойында Есентуцк станицасын құрды. 1839 жылы №23 және №26 бұлақтарынан су ортақ бассейнге жеткізілді, онда казак полкінің қаражатында алғашқы екі ағаш моншасы салынды. 1840 жылдан бастап №4 және №17 бұлақтары пайдалануға берілді және ерекше танымал болды. Есентуки ас қорыту органдарын емдеудегі ең жақсы курорттардың бірі ретінде танылды. 1846 жылы Кавказдың наместнигі Михаил Воронцов Есентуцк станицасының аумағын солтүстік-шығысқа қарай кеңейтіп, бұлақтарға жақындатуды бұйырды. Содан бері Бугунтин минералды сулары Есентуки сулары деп аталды. 1847 жылы бұлақтарға жақын жерлер жаңадан құрылған Пятигорск мемлекеттік су шаруашылығы басқармасына берілді. 1840 жылдардың соңында Есентуки суларын бөтелкеге құйып, елдің басқа қалаларына жіберу басталды. 1870 жылдардың басында Ресейдің ірі қалаларының көпшілігінде суды тұрақты түрде сату жүзеге асырылды. 1875 жылы Ростов-Дон темір жолы мен Минералды Сулар – Кисловодск тас жолының (Пятигорск және Есентуки арқылы) салынысы Есентукиге емделуге келетін қонақтардың санын арттырды. 1883 жылы курортқа шамамен 5000 адам келді, 1900 жылы – 13000-нан астам, ал 1913 жылы – 38000 адам келді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында медициналық мекемелер, қонақ үйлер және жазғы үйлер қарқынды түрде салынып жатты. 1902 жылы кедейлерге арналған жетпіс төсектік санаторий ашылды, бұл Кавказ минералды су жүйесіндегі алғашқы санаторий болды; бір жылдан кейін пошта қызметкерлері үшін алғашқы ведомстволық жиырма төсектік санаторий салынды. 1905 жылы бұрғылау жұмыстары нәтижесінде жаңа бұлақтар ашылды (№17 бұлақтың негізгі соқпағы, №4 бұлағының суына ұқсас жаңа шығарулар). 1917 жылы курорттық аймақ Есентуцк станицасынан бөлініп, қала мәртебесіне ие болды. Ресей азамат соғысы кезінде Есентуки курорты құлдырады. Қайта жаңғырту жұмыстары 1920 жылы ғана басталды. 1922 жылы Пятигорск бальнеология институтының клиникалық бөлімшесі (қазіргі Пятигорск бальнеология және физиотерапия ғылыми-зерттеу институты) ашылды. 1925 жылы курортта алты санаторий жұмыс істеді және барлығы шамамен 13000 науқасты емдеді. 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезінде курорт 1942 жылдың 10 тамызынан 1943 жылдың 11 қаңтарына дейін нацистік оккупация кезінде ауыр зақымданып, 1940 жылдардың соңында қалпына келтірілді. 1991 жылы Есентуки 217 мыңнан астам науқасқа демалыс және ем көрсетті. 1991 жылы курортта жиырма бес санаторий жұмыс істеді, оның ішінде он кәсіподаққа тиесілі; төсек саны 10000-нан асты. Сондай-ақ, ол амбулаториялық емдеуді, тамақтануды және емделуге рұқсат беруді қамтамасыз етті. Қонақтарға қызмет көрсету үшін курорттық емхананың күн сәулелі бөлмелері мен климаттық павильондары, емдік балшық моншасы, үш монша: Нижние (төменгі) моншасы (50 монша), Верхние (жоғарғы) моншасы (90 монша) және жаңа монша (110 монша), 4 су ішу галереясы және №4 және №17 бұлақтарындағы құдық бөлмелері, барлық курорттарға ортақ ингалятор, механотерапия бөлімі, емдік дене шынықтырудың арнайы әдістерін қолдануға мүмкіндік берді.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде Есентукия – аудандармен тең мәртебелі аймақтық маңызы бар қала ретінде кіреді. Муниципалдық бөлініс ретінде аймақтық маңызы бар Есентукия қаласы Есентукия қалалық округі болып табылады.

Минералды бұлақтар

Есентукидің барлық минералды бұлақтарының шамамен жиырмасы медициналық құндылыққа ие. Санаторийді әйгілі еткен №4 және №17 бұлақтардағы натрий карбонаты хлоридті (яғни тұзды сілтілі) сулар ең танымал және емдік қасиеттері жоғары. №4 және №17 бұлақтарының суларына ұқсас құрамы бар ыстық бұлақтар (35,5°–46 °C) Новоблагодарное ауылының жанында (Есентукидің солтүстігінде) жер бетіне шығарылған. №4 және №17 бұлақтарының суы мен олардың аналогтары ауызға ішу арқылы емдеу үшін қолданылады. Гаазо-Пономаревский бұлағының №1 және №2 ұңғымаларындағы көмірқышқыл сутек сулары, сондай-ақ кальций-натрий гидросульфатты сутекті-карбонатты (көк күкіртті сілтілі деп аталады) сулары ванналар, душ қабылдау, ингаляция және басқа да бальнеотерапиялық процедуралар үшін пайдаланылады. №20 бұлақтың кальций-магний сульфатты сутекті-карбонатты суы ванналарға қолданылады. №4 және №17 бұлақтарының суы жергілікті бөтелкелеушімен емдік су (#17) және емдік дастархан суы (#4) ретінде «Есентуки» деген атпен бөтелкеленеді. Минералды сулармен қатар, Есентукидің медициналық мекемелері Тамбукан көлінің (Пятигорск қаласының оңтүстік-шығысында) күкіртті балшықтарын да пайдаланады. Бұған қоса, климаттық ем, электрохромофототерапия және т.б. кеңінен қолданылады. Санаторий асқазан-ішек жүйесі ауруларымен, сондай-ақ метаболизм бұзылыстарымен азаматтарды емдеуге маманданған.

Экономика

Қалада азық-түлік өңдеу кәсіпорындары бар (консервілеу зауыты, сүт зауыты, сыра зауыты, ет өңдеу орны және т.б.), тоқыма фабрикасы, киім және аяқ киім фабрикасы.

Қызықты орындар

Есентукидің ең көне сәулет ескерткіші – бұрынғы станицаның орталығында орналасқан ағаштан салынған Святой Николай шіркеуі (1820-ші жылдардың ортасында, болжам бойынша, архитекторлар Джованни мен Джузеппе Бернардаччи салған). 19-ғасырдың ортасына қарай қалыптасқан қаланың тікбұрышты жоспары және 19-ғасырдың екінші жартысы мен 20-ғасырдың басында салынған тұрақты тұрғын үйлер Есентукидің оңтүстік бөлігінде сақталған. Курорт аймағы Есентукидің станицалық бөлігінің солтүстік-шығысында орналасқан. Оның ядросы – 1849 жылы жоспарланған, күл, емен, қайраң, қаштан, шаған, тополь, липа және басқа да әсем ағаштар мен гүлдерге толы кең Курортный (Главный) паркі. Паркте минералды су бұлақтары мен көптеген құрылыстар бар: ауыз су галереясы (1847–1856 жж., архитектор С. Уптон, мавр стилі), Николаевскіе (қазіргі Верхние) ванналары (1899 ж., архитекторлар Н. В. Дмитриев және Б. В. Правздик), Сауда галереясы (1912 ж., архитектор Ю. Ф. Шретер, неоклассицизм; қазіргі Электрохелиотерапия институты), Ореанда деп аталатын колонналы ағаштан жасалған бақылау павильоны (1912 ж.), төрт ауыз су бөлмесінің үстіндегі павильондар (1912–1913 жж., архитектор Н. Н. Семенов, неоклассицизм) және тағы да басқалары. Көптеген санаторийлер мен пансионаттар Главный паркінің маңында шоғырланған. Парктің солтүстігіндегі аймақ (парк пен теміржол арасында) 19-ғасырдың соңынан бастап жеке санаторийлер, виллалар (Орлиное гнездо, 1912–1914 жж., модерн) және курорттық құрылыстар аймағы ретінде дамыды; ежелгі римдік термалар рухында салынған емдік саз ваннасының монументалды ғимараты, күшті ионикалық портигімен және көптеген мүсіндермен безендірілген (1913–1915 жж., архитектор Шретер, мүсіншілер Л. А. Дитрих және Василий Козлов). 1903 жылы теміржолдың артында Английский паркі салынды. Қазіргі заманғы өнеркәсіптік және тұрғын үйлердің негізгі аймағы – "Новые Есентуки". 20-ғасырдың ортасындағы маңызды құрылыстардың қатарында Курортный паркіне кіретін төрт салтанатты есік (1950-ші жылдардың ортасы, архитектор П. П. Есков), №4 бұлақтың ауыз су галереясы (1967 ж., архитектор В. Н. Фуклев), Украина санаторийі (1972 ж.) және тағы да басқалары бар.

Климат

Климаты орташа континенттік. Қысы жұмсақ, жамбасқа дейін жылы болады; қаңтар айындағы орташа температура -4°C шамасында; кейде қаты аяз болады, тұман жиі кездеседі. Көктем қысқа, кейде ауа райы салқын, жаңбырлы (әсіресе сәуір айында). Жазы жылы, көптеген ыстық және құрғақ күндермен; шілде айындағы орташа температура. Күзі жылы және ұзаққа созылады; қыркүйек айындағы орташа температура шамамен 15-20°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен миллиметрді құрайды. Көптеген ашық, күннөлді күндер (жылдық орташа есеппен 280 күн) тән. Шығыс және батысқа қарай ашық орналасуы Ессентукиді мұндағы басым желдерге ұшыратады: жазда ыстық, қыста суық құрғақ шығыс желдері; және жазда салқын, қыста жылы ылғалды оңтүстік-батыс желдері.