Кіріспе
Америка Құрама Штаттарындағы афроамерикалықтардың әлеуметтік, саяси және мәдени қозғалысы, 20-шы ғасырдағы американдық әлеуметтік қозғалыс.
the 20th century American social movement
Қара күш қозғалысы немесе қара азаттық қозғалысы – Америка Құрама Штаттарының азаматтық құқық қозғалысының ішіндегі бір тармағы немесе қарсы мәдениет. Ол оның орташа, бағытталған немесе кезең-кезеңмен даму тенденцияларына қарсы тұрып, қызыл сызықталған афроамерикалық аудандарда қол жетімсіз болған қауіпсіздік пен өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылыспен ынталандырылды. Қара күш белсенділері қараларға тиесілі кітап дүкендерін, азық-түлік кооперативтерін, фермаларды, бұқаралық ақпарат құралдарын, баспаханаларды, мектептерді, емханаларды және жедел жәрдем қызметтерін құрды. Бұл қозғалысқа жаңа тәуелсіз Ганадағы американдық эмигранттар сияқты, АҚШ-тан тыс идеологиялар мен тұлғалар да шабыттандырды. Бұл оқиға АҚШ-тан тыс елдерге де әсер етті, мысалы, Тринидад пен Тобагодағы Қара күш төңкерісі. 1960 жылдардың соңында қара күш американдық ақ үстемдікке қарсы күресу үшін дереу күш қолдану талабын білдірді. Бұл идеялардың көпшілігі Малкольм Х-тің Мартин Лютер Кингтің бейбіт наразылық әдістерін сынауына байланысты болды. 1965 жылы Малкольм Х-тің қазасы, 1964 және 1965 жылдардағы қалалық тәртіпсіздіктермен бірге, қозғалысты одан әрі күшейтті. Қара күш философиясын қолдайтын жаңа ұйымдар, қозғалыстың кейбір секталарының социализмді қабылдауынан бастап, қара ұлтшылдығына дейін, соның ішінде Қара пантералар партиясы (ҚПП) кеңінен танымал болды.
Шығуы
"Қара күш" терминін әлеуметтік және нәсілдік ұран ретінде алғаш рет Стокли Кармайкл (кейін Кваме Туре атанған) және Вилли Рикс (кейін Мукаса Дада атанған) қолданды. Олар екеуі де Студенттік зорлық-зомбылықсыз үйлестіру комитетінің ұйымдастырушылары және өкілдері болды. 1966 жылдың 16 маусымында Миссисипи штатының Гринвуд қаласындағы "Қорқынышқа қарсы науқан" кезінде Кармайкл шерушілерді "қара күш" деп ұрандауға жетекшілік етті, бұл оқиға ұлттық телеарналарда көрсетілді. Ислам Ұлты ұйымы 1930 жылдары қара нәсілшіл ұлтшылдық қозғалыс ретінде құрылып, кейінгі топтарға үлкен әсер етті. Оларға Пан-азиялық идеялар, әсіресе Жапонияға қатысты, және ақ емес халықтардың бірлігі туралы сенім күшті әсер етті. Кевин Гейнс 1950 жылдары Қара күш қозғалысының алғашқы нұсқасының дамуына Суық соғыс кезеңіндегі шиеленістердің кедергі келтіргенін айтады. Бұл паспорттарды шектеу сияқты шаралар арқылы іске асырылды. W. E. B. Дюбуа, Пол Робсон және Джулиан Мейфилд сияқты тұлғалар осы қозғалысқа қатысты, ал кейбіреулері, Мейфилд сияқты, Америка Құрама Штаттарынан эмиграцияға мәжбүр болып, өздерінің қызметтерін басқа елдерде жалғастырды, Мейфилд Ганаға кетті. Малкольм Х 1950 жылдардың басынан 1960 жылдардың басына дейін ұйымның мүшелерінің санының күрт өсуіне (бір бағалау бойынша 500-ден 25 000-ға дейін, екінші бағалау бойынша 1200-ден 50 000-ға немесе 75 000-ға дейін) үлкен үлес қосты. 1964 жылдың наурызында Малкольм Х Элиджа Мұхаммедпен келіспеушіліктерге байланысты Ислам Ұлтынан шықты. Басқа нәрселермен қатар, ол азаматтық құқықтар қозғалысының көшбасшыларымен жұмыс істеуге деген ықыласын айтты, ал Мұхаммед оған бұған рұқсат бермегенін мәлімдеді. Кейін Малкольм Х Мұхаммедтің ұйымның хатшыларымен некесіз қатынаста болғанын айтты, бұл ұйымның қағидаларын бұзу болып табылды. 1965 жылдың 21 ақпанында Нью-Йорк қаласындағы Вашингтон-Хайтс ауданындағы Аудубон залында сөйлеген сөзі кезінде Малкольм Х атып өлтірілді. Оны өлтіргені үшін үш Ислам Ұлтының мүшесі сотталды. Бірақ осы оқиғаға үкімет қатысы болуы мүмкін деген күдік пен болжамдар көптеген жылдар бойы сақталды. Оқиға орнында болған қырық полиция қызметкеріне командирлері атыс кезінде "қозғалыс жасауды тоқтатыңыз" деген бұйрық берді. 1965 жылы Лос-Анджелесте болған Уоттс көтерілісінен кейін Студенттік зорлық-зомбылықсыз үйлестіру комитеті азаматтық құқықтар қозғалысымен байланысын үзуге шешім қабылдады. Олар қара нәсілділердің билік құрылымынан жағдай іздеудің орнына өздерінің күштерін құруы керек деп сақты. SNCC 1960 жылдардың ортасынан кейін зорлық-зомбылықсыз философиядан бас тартып, радикалды көзқарастарға көшті. Ұйым "Демократиялық қоғам үшін студенттер" сияқты радикалды топтармен байланыс орнатты. 1966 жылдың қазан айының соңында Хьюи П. Ньютон мен Бобби Сил Қара пантералар партиясын құрды. Жаңа саясатты қалыптастыруда олар түрлі қара күш ұйымдарымен жұмыс істеу тәжірибесін пайдаланды.
1960 жылдардың аяғындағы шиеленісу
Қара пантерлер партиясы бастапқыда партия мүшелерін және жергілікті қара қауымдастықтарды құқық қорғау органдарынан қорғау үшін ашық қару алып жүру заңдарын пайдаланды. Партия мүшелері полицияның қатыгездіктерін полиция машиналарын қашықтан ілесіп, жазды. 1967 жылдың ақпан айынан бастап партия Малькольм Х-тің жесірі, Бетти Шабаззды Сан-Франциско әуежайында қарулы күштермен сүйемелдеген кезде, қатары сәл өсті, ол оның құрметіне өткен конференцияда негізгі спикер болды. 1967 жылы SNCC басшылығындағы саяси дауларға байланысты ыдырай бастады, көптеген мүшелері «Қара пантерлерге» қосылды. 1967 жылы пантерлер митингтер ұйымдастырды және қарулы шерушілермен Калифорния штатының Ассамблеясын бұзды. 1956 жылы ФБР қара ұлтшыл топтар мен басқаларын зерттеу үшін COINTELPRO әзірледі. 1969 жылы Қара пантерлер мен олардың одақтастары COINTELPRO-ның басты нысанасына айналды, COINTELPRO-ның 295 санкцияланған «қара ұлтшыл» әрекетінің 233-і оларға бағытталды. 1968 жылы Жаңа Африка Республикасы құрылды, ол АҚШ-тың оңтүстігінде қара халықтың мемлекетін құруды көздеген сепаратистік топ, бірақ 1970 жылдардың басында тарап кетті. 1968 жылы Қара пантерлердің көптеген басшылары, соның ішінде негізін қалаушы Хьюи Ньютон полиция қызметкерін өлтірді деген айыппен тұтқындалды (Ньютонның ісі кейіннен тоқтатылды), бірақ қатары өсті. Кейіннен «Қара пантерлер» Лос-Анджелестегі жанармай құю станциясында полициямен атысқа түсті. Сол жылы Мартин Лютер Кинг қаза тапты, осыған байланысты бүкіл елде тәртіпсіздіктер болды, бұл Америка Азамат соғысынан бергі әлеуметтік толқудың ең кең ауқымы болды. Огайо штатының Кливленд қаласында «Жаңа Ливия Республикасы» полициямен Гленвиллде атысқа түсті, содан кейін тәртіпсіздіктер орын алды. Сол жылы Ақ пантерлер партиясы құрылды, бұл топ қара пантерлердің ісіне арналған ақ адамдардан тұрды. Негізін қалаушылар Пун Пламондон мен Джон Синклер Мичиган штатының Энн-Арбор қаласындағы Орталық барлау агенттігінің кеңсесіне жасалған бомбалаумен байланысты тұтқындалды, бірақ кейін босатылды. 1969 жылы «Қара пантерлер» құқық қорғау органдарының кіргізуінен сескеніп, мүшелерін тазартуды бастады, полициямен бірнеше рет және қара ұлтшыл ұйыммен атысқа түсті. Пантерлер «Хьюиді босатыңыз» науқанын халықаралық деңгейде жалғастырды. Жауынгерлік рухтың күшеюімен Детройтте Революциялық қара жұмысшылар лигасы құрылды, ол еңбек құқықтары мен қаралардың азаттығын қолдады.
1970-жылдардың басындағы шың
1970 жылы «Қара пантералар» партиясының құрметті премьер-министрі Стокли Кармайкл «америкалық империализмге» қарсы тұру әдістерін талқылау үшін түрлі елдерге сапарлады. Тринидадта «Қара күш» қозғалысы «Қара күш төңкерісіне» ұласты, онда көптеген афро-тринидадтықтар Тринидад үкіметін реформаларға келісуге мәжбүр етті. Кейін көптеген пантералар Панафриканизм мен империализмге қарсы пікір алмасу үшін Алжирге келді. Сол жылы бұрынғы «Қара пантералар» партияның жаңа реформалық қозғалыстарының орнына зорлықпен төңкеріс жасауды жалғастыру үшін «Қара азат ету армиясын» құрды. 1970 жылдың 22 қазанында Сан-Францискодағы Сент-Брендан шіркеуінде «Қара азат ету армиясының» бомба орнатқандығы күдіктелді. Шіркеуде Сан-Франциско полициясының офицері Харольд Гамильтонның жерлеу рәсіміне қатысқан көптеген адамдар болды. Бомба жарылды, бірақ шіркеудегі ешкім ауыр жарақат алмады. 1971 жылы бірнеше пантера шенеуніктері полиция алаңдауынан АҚШ-тан қашып кетті. Бұл «Қара революциялық шабуыл тобының» жалғыз белсенді жылы болды, ол апартеидке қарсы наразылық ретінде Нью-Йорктегі Оңтүстік Африка консулдығын бомбалады. 20 қыркүйекте Конго Республикасы (Киншаса) және Малави Республикасы БҰҰ миссияларына бомбалар орналастырды. 1971 жылдың ақпанында «Қара пантералар» партиясының лидерлері Ньютон мен Элдридж Кливер арасындағы идеологиялық дау партия ішінде екі фракцияның құрылуына әкелді; қақтығыс күшті болды және бірнеше кісі өлтірілді. 1971 жылдың 21 мамырында «Қара азат ету армиясының» бес мүшесі Нью-Йорк қаласының екі полиция офицерін – Джозеф Пиагентини мен Уэверли Джонсты атып тастады. Атысқа қатысқандардың ішінде Энтони Боттом (Джалил Мунтаким деп те белгілі), Альберт Вашингтон, Франсиско Торрес, Габриэль Торрес және Герман Белл болды. Ақ пантера Джон Синклер түрмеде отырған кезде Джон Леннон мен Стиви Уондердің қатысуымен «Джонды босату» концерті өтті. Синклер екі күннен кейін босатылды. 29 тамызда «Қара азат ету армиясының» үш мүшесі Сан-Франциско полициясының сержанты Джон Виктор Янгты полиция бөлімшесінде өлтірді. Екі күннен кейін «Сан-Франциско Хроникл» газетіне шабуылға жауапкершілікті қабылдаған «Қара азат ету армиясының» хаты келді. Жыл соңында Хьюи Ньютон маоистік теория мен империализмге қарсы пікір алмасу үшін Қытайға сапарлады. «Қара күш» иконы Джордж Джексон тамыз айында түрмеден қашуға тырысып, жеті кепілді өлтірді, бірақ өзі де қаза тапты. Джексонның өлімі Атика түрмесіндегі көтеріліске әкелді, ол кейін қанды қоршаумен аяқталды. 3 қарашада Атланта полиция департаментінің офицері Джеймс Р. Грин «Қара азат ету армиясының» мүшелерімен бензин құю станциясында патрульдік фургонда атып өлтірді. 1972 жылы Ньютон көптеген «Қара пантералар» бөлімшелерін жапты және Оклендте (Калифорния) партиялық жиналыс өткізді. 27 қаңтарда «Қара азат ету армиясы» Нью-Йоркте полиция офицерлері Грегори Фостер мен Рокко Лориді өлтірді. Кісі өлтіруден кейін билік органдарына жіберілген хатта бұл өлтірулердің 1971 жылғы Атика түрмесіндегі тәртіпсіздікте қаза тапқандарға жауап ретінде жасалғаны жазылған. Бүгінгі күнге дейін ешкім тұтқындалған жоқ. 31 шілдеде бес қарулы «Қара азат ету армиясының» мүшесі Delta Air Lines 841 рейсін ұрлап, ақырында 1 миллион доллар көлемінде сыйақы алды және жолаушылар босатылғаннан кейін ұшақты Алжирге аударды. Алжир билігі сыйақыны тәркіледі, бірақ топтың қашуына рұқсат берді. Төртеуі ақырында Парижде француз билігімен ұсталды және түрлі қылмыстар үшін айыпталды, бірақ біреуі – Джордж Райт 2011 жылдың 26 қыркүйегіне дейін Португалияда ұсталғанға дейін қашқын болып қалды. 1974 жылы Хьюи Ньютон проститутканы өлтірді деген айыппен Кубаға қашып кетті. Элейн Браун партияның жетекшісі болды және сайлау кампаниясын бастады.
1970-жылдардың аяғындағы деэскалация
1970 жылдардың соңында өлтірілген тұтқынның есімімен аталған бүлікші топ Джордж Джексон бригадасын құрды. 1975 жылдың наурызынан 1977 жылдың желтоқсанына дейін бригада кем дегенде жеті банкты тонап, шамамен 20 құбырлы бомба жарылды – негізінен мемлекеттік ғимараттарға, электр қуатымен қамтамасыз ету нысандарына, Safeway дүкендеріне және расизмге айыпталған компанияларға бағытталған. 1977 жылы Ньютон Кубадан елге оралды. Содан кейін Элейн Браун партиядан кетіп, Лос-Анджелеске қашып кетті. Партия бірнеше мүшесін қалдырып, тарап кетті. MOVE 1972 жылы Филадельфияда «Өмір үшін Христиандық қозғалыс» ретінде құрылды, бұл қара азаттық принциптеріне негізделген бірлескен тұру тобы болды. 1978 жылы полиция олардың үйіне шабуыл жасағанда атыс басталды; атыс кезінде бір офицер қаза тапты, тағы жеті полицей, бес өрт сөндіруші, MOVE-тің үш мүшесі және үш жаяу жүргінші жарақат алды. Қара азаттық армиясының тағы бір танымал оқиғасында Ассата Шакур, Зайд Шакур және Сундиата Аколи Нью-Джерсиде штаттық полицейлерге атыс салған деген айып тағылды, олар бұзылған артқы шам үшін тоқтатылғаннан кейін. Атыс кезінде Зайд Шакур мен штаттық полицей Вернер Фёрстер қаза тапты. Құрықталғаннан кейін Ассата Шакур алты түрлі қылмыстық іс бойынша сотталды. Шакурдың сөзіне сүйенсек, ол бірнеше федералды және штаттық түрмелерде қамауда болған кезде ұрып-сапалап, азаптап көрсеткен. Қылмыстар ұрлықтан бастап, шабуыл мен дене күші қолданудан банкті тонауға дейін ауқымды болды. Ассата Шакур Фёрстерді және оның серігі Зайд Шакурды өлтіргені үшін кінәлі деп танылды, бірақ 1979 жылы түрмеден қашып, ақырында Кубаға қашып, саяси баспана алды. Аколи Фёрстерді өлтіргені үшін айыпталып, өмір бойына түрмеге кесілді. 1978 жылы Қара азаттық армиясы мен Weather Underground мүшелерінің тобы 19 мамыр Коммунистік ұйымын немесе M19CO құрды. Оған Қара пантералар мен Жаңа Африка Республикасының мүшелері де кірді. 1979 жылы M19CO-ның үш мүшесі Нью-Джерси штатының Клинтон қаласына жақын жердегі әйелдерге арналған Клинтон түзеу мекемесіндегі келушілер орталығына кірді. Олар екі күзетшіні тұтқынға алып, Шакурды босатышты. Бірнеше айдан кейін M19CO Уильям Моралестің қашуына көмектесті, ол Пуэрто-Риконың тәуелсіздікке ұмтылушы тобы Fuerzas Armadas de Liberación Nacional Puertorriqueña мүшесі болды. Моралес Нью-Йорктегі Беллвью ауруханасында жарылған бомбадан кейін жазылып жатқанда қашып кетті. M19CO 1980-ші жылдары бомбалау науқанына қатысты. Олар АҚШ Сенаты сияқты бірқатар мемлекеттік және коммерциялық ғимараттарды нысанаға алды. 1984 жылдың 3 қарашасында M19CO-ның екі мүшесі Сьюзан Розенберг пен Тимоти Бланк Нью-Джерсидің Черри-Хилл қаласында жалға алған шағын қоймадан тұтқындалды. Полиция 100-ден астам детонатор, 200-ге жуық динамит, 100-ден астам гельдік жарылғыш зат патрондары және 24 қап жарылғыш затты тапты. M19CO альянсының соңғы бомбалауы 1985 жылдың 23 ақпанында Нью-Йорктегі Полицейлердің қайырымдылық қорына жасалды. MOVE бұрынғы атыс-шабыстан кейін Батыс Филадельфияға көшірілді. 1985 жылдың 13 мамырында полиция, қала басшысы Лео Брукспен бірге тұтқындау ордерімен келді және MOVE ғимаратын тазартып, айыпталып отырған MOVE мүшелерін тұтқындауға тырысты. Бұл полициямен қарулы қақтығысқа әкелді, олар ғимаратқа көзден жас шығаратын газ таратты. MOVE мүшелері полицияға атыс салғанда, олар автоматты қарумен жауап берді. Содан кейін полиция үйді бомбалады, бірнеше ересектер мен балалар қаза тапты және қаланың үлкен бөлігін жойған үлкен өрт шықты. 1989 жылы, қозғалыстың аяқталу кезеңінде, Жаңа Қара пантералар партиясы құрылды. Сол жылы 22 тамызда Хьюи П. Ньютонды 24 жасар Black Guerilla Family мүшесі Тайрон Робинсон атып өлтірді.
Білім
Қара пантералар партиясының он тармақты бағдарламасының бесінші тармағы "біздің халқымызға осы құлдыраған американдық қоғамның нағыз мәнін ашатын білім беруді" талап етті. Бізге өзіміздің нағыз тарихымызды және қазіргі қоғамдағы орнымызды үйрететін білім қажет. Бұл пікір көптеген басқа қара күш ұйымдарында да қайталанды; қара білімінің жеткіліксіздігі туралы бұрын-ақ У.Е.Б. Дю Бойс, Маркус Гарви және Картер Г. Вудсон айтқан болатын. Осы жағдайды ескере отырып, Стокли Кармайкл өзінің SNCC ұйымымен ауылдық Оңтүстікте жұмыс істегенде саяси білім беруді маңызды міндет етті. Бұл дауыс беру науқандарын ұйымдастыру және саяси сауаттылықты арттыруды қамтыды. Бобби Сил мен Хьюи Ньютон білім беруді қара қоғамдастықтағы өзіндік сананың жетіспеушілігін шешу үшін пайдаланды. Сил пантераларды құрудан бұрын мектептен кейінгі сабақтарда жастармен жұмыс істеген. Олар осы жаңа білім беру мен өзіндік сананы қалыптастыру арқылы қара американдықтарға өз еркіндіктерін иеленуге күш бере алады деп сенді.
Медиа
Қара билік белсенділері мектептерді және саясатты қоғамдық бақылауға алуға бағытталғандай, осы қозғалыс өз медиа институтын құруға және басқаруға ерекше мән берді. Ең танымал мысалы, Қара пантера партиясы өз хабарларын тарату және жаңа мүшелерді тарту үшін БПП-ның ең тиімді құралдарының бірі болған «Қара пантера» газетін шығарды. WAFR 1971 жылдың қыркүйегінде алғашқы қоғамдық, қауымдық негіздегі қара радиостанциясы ретінде іске қосылды. Солтүстік Каролина штатының Дарем қаласындағы бұл радиостанция 1976 жылға дейін хабар таратты, бірақ кейіннен Вашингтондағы WPFW және Атлантадағы WRFG сияқты белсенді радиостанцияларға үлкен әсер етті.
Австралияның қара күші
Американың қара күш қозғалысы 1960 жылдардың соңынан бастап, әсіресе Сидней, Брисбен және Мельбурн қалаларындағы Австралияның аборигендеріне әсер етті. Бұл термин 1968 жылы Брюс МакГиннес және Боб Маза басқарған Викториялық аборигендер лигасы (AAL) Кариб теңізінің белсендісі Рузвельт Браунды Мельбурнда қара күш туралы лекция оқуға шақырғаннан кейін кеңінен танылды, бұл бұқаралық ақпарат құралдарында қызу пікірталас тудырды. AAL Малкольм Х және Стокли Кармайкл идеяларымен ықпалдасты. Австралиядағы "қара күш қозғалысы" 1965 жылы Чарльз Перкинс басқарған "Азаттық сапарынан" кейін Сиднейдегі Редферн, Мельбурндағы Фитцрой және Оңтүстік Брисбенде пайда болды. Қозғалыстың ортасында "Қаралар кеңесі" деп белгілі шағын топ болды.
Мұра
1970 жылдардан кейін қара күш қозғалысы әлсірегенмен, тоқтамады. 1998 жылы Қара радикалдық конгресс құрылды, оның нәтижелері күмәнді. 1996 жылы "Қандылар" және "Криптер" топтары "Қара пантералар" партиясын қайта жандандыру мақсатымен "Қара аттылар азат ету партиясын" құрды. Бұл ұйым АҚШ қалаларында таралып, бөлімшелер ашты және жиі жарымәскери шерулер ұйымдастырады. 2008 жылғы президенттік сайлау кезінде Жаңа Қара пантера партиясының мүшелері Филадельфиядағы қара нәсілді, демократтарға дауыс беретін аудандағы сайлау учаскесінде сайлаушыларды қорқытқан деп айыпталды. Трейвон Мартиннің қазасынан кейін Хьюи П. Ньютон атындағы қару клубы, Африка-американдық қорғаныс лигасы және Жаңа Қара азат ету жасағы сияқты қара күштің жарымәскери ұйымдары құрылды, олардың барлығы қарулы шерулер мен әскери оқулар өткізді. Кейбір сарапшылар қазіргі заманғы Black Lives Matter қозғалысын қара күш қозғалысымен салыстырып, олардың ұқсастықтарын атап өтеді. "Қаралардың өмірі үшін қозғалыс" қара күшті ашық түрде қолдайды.