Кіріспе

Халықаралық қауіпсіздік жүйесі

Ұжымдық қауіпсіздік – мемлекеттер арасындағы көпжақты қауіпсіздік жүйесі, онда мүше мемлекеттердің әрқайсысы бір мемлекетке жасалған шабуылдың барлық мемлекеттің мәселесі екенін және барлық қауіп-қатерлерге ұжымдық жауап беру қажеттігін қабылдайды. Ұжымдық қауіпсіздік Ұлттар Лигасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі қағидасы болды. Ұжымдық қауіпсіздік "бір мемлекетке шабуыл – барлығына шабуыл" деген тұжырымдамамен де белгілі. Дегенмен, бұл тұжырым НАТО-ның жарғысындағы ұжымдық қауіпсіздік ережесі – Солтүстік Атлантика шартының 5-бабына сілтеме жасағанда жиі қолданылады.

Алғашқы атаулары

Ұжымдық қауіпсіздік – бейбітшілікке қол жеткізудің ең үміткер жолдарының бірі және халықаралық деңгейде билікті басқарудың құнды құралы. Кардинал Ришелье 1629 жылы ұжымдық қауіпсіздік схемасын ұсынды, ол 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартында ішінара көрініс тапты. XVIII ғасырда, әсіресе Еуропада, ұжымдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша көптеген ұсыныстар жасалды. Ұлттардың бейбіт қоғамдастығы туралы идея 1795 жылы Иммануил Канттың «Мәңгілік бейбітшілік: философиялық очерк» еңбегінде жазылған. Кант мемлекеттер арасындағы қақтығыстарды бақылап, бейбітшілікті нығайтуға себі тигізерлік Ұлттар лигасы идеясын ұсынды. Алайда, ол әлемдік үкімет құрылмай, әр мемлекеттің азаматтарына құрметпен қарап, шетелдік қонақтарды да ақыл-ойы бар адамдар ретінде қарсы алатын еркін мемлекет деп жариялауға үміттенді. Оның басты аргументі – еркін мемлекеттердің одағы бүкіл әлемде бейбіт қоғамды дамытады: сондықтан, оның пікірінше, әлемдік үкімет емес, халықаралық қоғамдастық құратын мәңгілік бейбітшілік болуы мүмкін. Ұжымдық қауіпсіздікті нығайту үшін халықаралық ынтымақтастық XIX ғасырдағы Наполеон соғыстарынан кейін Еуропа мемлекеттері арасындағы статус-квоны сақтап, соғыстан сақтану мақсатымен құрылған Еуропа концерттерінен бастау алды. Осы кезеңде халықаралық құқық та дамыды, соғыс кезінде гуманитарлық көмек көрсету қағидаларын бекіткен алғашқы Женева конвенциялары, сондай-ақ 1899 және 1907 жылғы Гаага халықаралық конвенциялары соғыс ережелерін және халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешуді реттеді. Ұлттар Лигасының алғысы – Парламентаралық Одақ (ПҰО) 1889 жылы бейбітшілік жақтастары Уильям Рандал Кремер мен Фредерик Пасси құрды. Бұл ұйым халықаралық сипатта болды, 1914 жылға қарай парламенттері бар 24 елдің парламент мүшелерінің үштен бірі ПҰО мүшелері болып қызмет етті. Оның мақсаты – үкіметтерді халықаралық дауларды бейбіт жолмен және төрелік арқылы шешуге ынталандыру, ал жыл сайынғы конференциялар үкіметтерге халықаралық төрелікті жетілдіруге көмектесу үшін өткізілді. ПҰО құрылымы Президент басқаратын Кеңестен тұрады, бұл кейінірек Лига құрылымына әсер етті. XX ғасырдың басында Еуропаның ірі державалары арасындағы одақтар арқылы екі күш блогы пайда болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда осы одақтар күшіне енді, нәтижесінде барлық ірі еуропалық державалар соғысқа тартылды. Бұл Еуропадағы өнеркәсіптік елдер арасындағы алғашқы ірі соғыс болды және Батыс Еуропада алғаш рет индустрияландыру нәтижелері (мысалы, жаппай өндіріс) соғысқа жұмсалды. Осы өнеркәсіптік соғыстың салдарынан бұрын-соңды болмаған зығырлар тіркелді: сегіз жарым миллион қарулы күштердің өкілдері қаза тапты, шамамен 21 миллион адам жарақат алды және шамамен 10 миллион бейбіт тұрғын қаза тапты. 1918 жылдың қарашасында соғыс аяқталған кезде оның салдары Еуропаның әлеуметтік, саяси және экономикалық жүйелеріне әсер етіп, континентке психологиялық және физикалық зиян келтірді. Әлемде соғысқа қарсы көңіл күшейді; Бірінші дүниежүзілік соғыс «барлық соғыстарды тоқтатуға арналған соғыс» деп сипатталды және оның ықтимал себептері жан-жақты зерттелді. Олардың арасында қару-жарақ жарысы, одақтар, құпия дипломатия және тәуелсіз мемлекеттердің өз мүдделері үшін соғысқа түсу еркі болды. Оларға қатысты қабылданған шаралар – қарусыздандыру, ашық дипломатия, халықаралық ынтымақтастық, соғыс жүргізу құқығын шектеу және соғысты елдер үшін тартымсыз ететін жазалар арқылы болашақ соғыстың алдын алу мақсатымен халықаралық ұйым құру болды. 1945 жылы жарияланған American Political Science Review мақаласында Фредерик Л. Шуман жаңа ұжымдық қауіпсіздік ұйымы әлемдік бейбітшілікке үлес қоса алады деген пікірлерді сынады. Шуман тарихтан әлемдік бейбітшілікті қамтамасыз ете алмаған ұжымдық қауіпсіздік ұйымдарының мысалдарын келтірді. Ол БҰҰ болып құрылатын ұйым тек АҚШ, КСРО және Ұлыбритания бірлесіп жұмыс істесе ғана әлемдік бейбітшілікті қамтамасыз ете алады, ал үш держава арасында келіспеушіліктер туса, бұл ұйым құлдырайтынын айтты.

Теория

Ұжымдық қауіпсіздік – күш қолдану арқылы қолданыстағы тәртіпке қарсы шығуы мүмкін топтардағы кез келген мемлекеттерге қарсы барлық мемлекеттердің бірлесіп әрекет етуі арқылы барлық мемлекеттердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі келісім. Бұл тек қана ұлттық мүдде үшін соғысқа түсудің өзін-өзі қолдау стратегиясына қарама-қайшы келеді. Ұжымдық қауіпсіздік мүмкін болғанымен, оның жұмыс істеуі үшін бірнеше алғышарттар орындалуы керек. Ұжымдық қауіпсіздік одақтардан да өзгеше. Ұжымдық қауіпсіздік – бұл топтағы барлық мемлекеттердің бірлескен көзқарасы, ал емес, белгілі бір мемлекеттердің біржақты идеясы. Одақтар екі топтың бір-біріне қарсы болуы түрінде құрылады, мысалы, A+B+C мемлекеттері Y+Z мемлекеттеріне қарсы; ал ұжымдық қауіпсіздік A+B+C+Y+Z мемлекеттерінің кез келгеніне қарсы бір келісімді жүзеге асыру нысанында болады. Ұжымдық қауіпсіздік ішкі реттеуге бағытталған және барлық мемлекеттердің қатысуын талап ететін болғандықтан, одақтан ерекшеленеді, ал одақ сыртқы қауіпті сейілтуге немесе азайтуға құрылады. Одақта мемлекет өзінің одақтастарын абсолютті пайда ретінде, ал жауларын заңдық міндеттемесіз салыстырмалы пайда ретінде қарастырады. Керісінше, ұжымдық қауіпсіздік бейтараптық ұстанымын қабылдайды, себебі бүкіл топ мемлекеттердің өзімшіл мүддесінен емес, жалпыға ортақ нормаларды бұзбау үшін шабуылшыны жазалауға міндетті. Ұжымдық қауіпсіздік жалпы мүдделерді жаһандық бейбітшілік үшін пайдаланады, ал одақтастар қысқа мерзімді мүдделерді қамтамасыз ету үшін ортақ қауіпке қарсы күреседі. Статус-квоны сақтауға ниетті егемен мемлекеттер бірлесіп жұмыс істейді және белгілі бір деңгейде осалдыққа келіседі, ал кейбір жағдайларда кіші мемлекеттер ұжымдық қауіпсіздікті ұйымдастыратын бас мемлекеттердің мүдделерін қабылдайды. Бұл халықаралық құқық шеңберінде халықаралық ынтымақтастық ұйымын құру арқылы жүзеге асырылады, ол ауқымы мен тиімділігі шектеулі болғанымен, халықаралық ұжымдық басқарудың бір түрін құрайды. Ұжымдық қауіпсіздік ұйымы дипломатия, билік тепе-теңдігі және жұмсақ күш жүзеге асыру үшін аренаға айналады. Егер ұжымдық қауіпсіздік ұйымы күш қолдануды заңдастырмаса, онда ол заңсыз, жағымсыз және қандай да бір түзетуді қажет етеді деп есептеледі. Ұжымдық қауіпсіздік ұйымы ғана емес, арзан қауіпсіздікті қамтамасыз етеді, сонымен қатар күштірек көршілерден қорғану үшін кіші мемлекеттердің жалғыз мүмкіндігі болып табылады, олар көршілерін теңестіру үшін басқа мемлекеттердің лагеріне қосылудың қажеті болмайды. "Ұжымдық қауіпсіздік" тұжырымдамасын Бахаулла, Майкл Джозеф Савидж, Мартин Уайт, Иммануил Кант және Вудро Вильсон ұсынған, және олар қауіпсіздік мүдделерін кең ауқымда қолдануға, "күштерді қарама-қарсы лагерьлерге бөлуден аулақ болуға және ешкімді сыртта қалдырмайтын шекаралар салудан бас тартуға" бағытталған деп санайды. "Ұжымдық қауіпсіздік" термині Біріккен Ұлттар Ұйымының және одан бұрын Ұлттар Лигасының қағидасы ретінде де айтылған. Ұжымдық қауіпсіздік жүйесін қолдану арқылы Біріккен Ұлттар Ұйымы кез келген мүше мемлекеттің бейбітшілікке қауіп төндіретін әрекеттерден бас тартуына және осылайша қақтығыстан сақтануына үміттенеді. Ұжымдық қауіпсіздік билік тепе-теңдігі және жаһандық үкімет тұжырымдамаларын біріктіреді. Алайда, ұжымдық қауіпсіздік билік тепе-теңдігімен бірдей емес, ол реализмде маңызды. Адреаттаның сөзіне сүйенсек, билік тепе-теңдігі мемлекеттің агрессияны тоқтатудағы біржақты мүдделеріне бағытталған. Мемлекеттер салыстырмалы пайдадан қорқып, әлемді қауіпсіздік дилеммасына ұшырағандай көреді, сондықтан ешбір мемлекеттің басымды болуын қаламайды және өзара тежеу тепе-теңдігіне әкеледі. Басқаша айтқанда, мемлекеттер арасындағы билік тепе-теңдігі биліктің орталықсыздануын қолдайды. Мемлекеттер өздерінің дербестігін немесе егемендігін орталық үкіметке бағындырмайды. "Жеке немесе мүдделерінің сәйкес келуіне байланысты бірігіп, мемлекеттер билік таралуына ықпал етуге және осы үлгіде өз орнын анықтауға тырысады". Тәртіп пен бейбітшілікке деген үміт бәсекелес күштердің бір-бірімен теңесіп, бірін-бірін бейтараптандыру арқылы "теңдік арқылы қорқыту" тудырады деген сенімнен туындайды. Керісінше, ұжымдық қауіпсіздікте мемлекеттер жаһандық бейбітшіліктің ұзақ мерзімді мақсатын бөліседі, бұл билік тепе-теңдігі теориясында айтылған жеке және қоғамдық мақсаттар арасындағы қатынасты өзгертеді, ол тұрақтылықты сақтауға сәтсіз аяқталады. Мысалы, ол Наполеон соғыстары мен Әлемдік соғыстар кезінде мемлекеттердің біржақты түрде күресуге дайын болмауына немесе мүмкіндігі болмауына әкеп соқты. Сонымен қатар, жаһандық үкімет тұжырымдамасы орталықтандыру туралы. Жаһандық үкімет – күш қолдану құқығына ие, жақсы орналасқан егемен мемлекет сияқты орталықтандырылған институционалдық жүйе. Бұл тұжырымдама мемлекеттерді "соғыс және бейбітшілік мәселелерінде билік пен саясат орталықтары ретіндегі мәртебесінен айырады". Осылайша, ұжымдық қауіпсіздік шабуылшыны жазалау үшін күшті біріктіретін және халықаралық қатынастарды жақсартуға, анархия жағдайында берік ережелерді қамтамасыз етуге бағытталған сенімді балама болып көрінеді.

Ұлттар Лигасы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қазіргі замандағы ұжымдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің алғашқы ірі саясаты 1919 және 1920 жылдары Ұлттар Лигасының құрылуы болды. Ұлттар Лигасының уставының ережелері шешім қабылдау және ұжымдық әрекеттер үшін нашар жүйе құрады. Палмер мен Перкингтің сөзінше, АҚШ-тың Лигаға қосылмауы және Лигадан тыс кеңес Одағының күшеюі ұжымдық қауіпсіздікті сақтаудағы сәтсіздіктің басты себептерінің бірі болды. Сонымен қатар, Ұлттар Лигасының ұжымдық қауіпсіздігінің сәтсіздігіне мысал – Маньчжурия дағдарысы, онда Жапония Қытайдың бір бөлігін басып алды, ал екеуі де Лига мүшелері еді. Басып алудан кейін Лига мүшелері Жапонияның шығуына немесе қатаң жазаларға ұшырауына шақыратын резолюция қабылдады. Әрбір елдің вето құқығы болғандықтан, Жапония дереу резолюцияға вето қойды, бұл Лиганың жауап беру мүмкіндігін шектеді. Бір жылдық талқыдан кейін Лига басып алуды айыптайтын резолюцияны қабылдады, бірақ мүшелерін оған қарсы шараларға міндеттемедемеді. Жапондықтар Лигадан шығып, жауап берді. 1935 жылы Абиссиния дағдарысы болды, онда фашистік Италия қазіргі Эфиопия болып табылатын Абиссиния империясына шабуыл жасады. Ұқсас процесте санкциялар қабылданды, бірақ Италия кез келген қатаң резолюцияға вето қоятын еді. Бұған қоса, Ұлыбритания мен Франция Муссолинидің Екінші дүниежүзілік соғыстағы Орталық державаларға қосылмағандықтан, Италия үкіметін Гитлерге қарсы ықпал ету үшін қолға алуға тырысты. Осылайша, Ұлыбритания да, Франция да Италия үкіметіне қатаң санкциялар салған жоқ. Екі жағдайда да АҚШ-тың қатысуынсыздық басқыншы мемлекеттерге қарсы экономикалық ықпал етуге болатын тағы бір маңызды державадан айырды. Лиганың әрекетсіздігі оны әлсіз деп сынға түсірді және оның көптеген жетекші мүшелері еуропалық болғандықтан, Еуропа мәселелеріне көбірек мән береді деген пікір тудырды, бұл Гитлердің Еуропаны басып алу жоспарларына кедерес келтірмеді. Абиссиния императоры Хайле Селассие ұжымдық қауіпсіздікті қолдауын жалғастырды, өйткені ол оның тиімсіздігінің себебі принципте емес, оның қағидаларын сақтауға міндеттенгендердің ұжымдық міндеттемелерінде екенін түсінді. Соғысқа дейінгі жылдары ұжымдық қауіпсіздіктің белсенді жақтасы – кеңес Сыртқы істер министрі Максим Литвинов болды. 1938 жылдың қыркүйегіндегі Мюнхен келісімінен және 1939 жылдың наурызында Чехословакияның қалған бөлігін Германияның басып алуына сыртқы державалардың бейтараптығынан кейін, Батыс державалары Германияның агрессиясына қарсы Кеңес Одағымен ұжымдық қауіпсіздікке қатысуға дайын емес екендігін көрсетті. Кеңес Сыртқы саясаты қайта қаралып, Литвинов 1939 жылдың мамыр айының басында Сыртқы істер министрі лауазымынан алынды, бұл Литвиновтың ізбасары Вячеслав Молотовтың 23 тамызда Германиямен Молотов-Риббентроп келісімін жасасуына мүмкіндік берді. Еуропадағы соғыс бір аптадан кейін, 1 қыркүйекте Польшаға шабуыл жасаумен басталды. Осылайша, ұжымдық қауіпсіздік мемлекеттердің немесе халықаралық қауымдастықтың бірлесіп әрекет етуге дайындығының жетіспеуіне байланысты әрқашан жұмыс істемей қалуы мүмкін (Mingst 1999).

Біріккен Ұлттар Ұйымы

1945 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында Ұлттар Лигасының Келісімінен гөрі шешім қабылдау және ұжымдық әскери қимыл туралы күштірек ережелер бар, бірақ ол ұжымдық қауіпсіздіктің толыққанды жүйесі емес, ұжымдық қимыл мен мемлекеттер жүйесінің үздіксіз жұмыс істеуі арасындағы тепе-теңдікті көрсетеді, соның ішінде ірі державалардың ерекше рөлдері сақталған. БҰҰ-ның ұжымдық қауіпсіздік жүйесіндегі мемлекеттер өз мүдделеріне қарай, белгілі бір қақтығыстарда БҰҰ-ның әрекеттерін қолдауға немесе қарсы болуға таңдайды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелерінің вето құқығы және артық көмек немесе жәрдем көрсету салдарынан, Кеңес мүшелері үшін өз мүдделерін ілгерілету платформасы ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл мемлекеттерді бір жақты әрекет етуге және Қауіпсіздік Кеңесінің қаулыларын бекітпеуге немесе бұзуға итермеледі. Ирак дағдарысы осыған нақты мысал: "Ирак пен Таяу Шығыс аймағындағы тұрақтылық арқылы бейбітшілік пен қауіпсіздіктің жаһандық мүддесін іздеудің орнына, үстемдік құруға бағытталған мүшелер өздерінің зор экономикалық, дипломатиялық және әскери ресурстарын жинап, Иракты жаулап алып, оны Иракты қайта құру бағдарламасы аясындағы өздерінің экономикалық мүдделеріне қызмет ететін, бұрын-соңды болмаған кондоминиалдық режимге бағындырды" (Эке, 2007).