Кіріспе

Ағылшынның Камбрия округіндегі көлдер аймағында құлап түсті, Мардейлге жақын құлама.

Хартер Фелл – Ағылшын көлдер аймағының батыс бөлігінде, Ескдейл және Дуддон аңғарлары арасында орналасқан құлама. Оның биіктігі – [биіктік мәні]. Шаңырауға жетуге бірнеше жаяу жол бар.

Топография

Еск пен Даддонның бастауы Кринкл жартасының оңтүстік-батысқа қарай төмендейтін қыратымен бөлінеді. Бұл биік қырат 15 мильге созылып, көптеген иректер мен бұрылыстардан өтеді, соңында Қара Комбтың етегінде теңізге жетеді. Кринкл жартасынан басталатын осы қыраттағы алғашқы төбелер – Хард Кнотт және Хартер Фелл, оларды Хардкнотт асуы бөліп тұрады. Хартер Феллден бастап қырат Грин Крэг, Ұлы Құрт Крэг, Йоадқасл, Уитфелл, Бак Барроу және Блэк Комб арқылы жалғасады. Альфред Уэйнрайт соңғы төбелерді өзінің әсерлі «Лейкленд төбелеріне арналған суретті нұсқаулығына» қосуға лайық емес деп есептеді, оның айтуынша, «Грин Крэгтен оңтүстікке және батысқа қарай пейзаж тез нашарлайды. Сондықтан бұл төбе «тау жүру» аймағының шекарасы ретінде қарастырылады». Кейінгі нұсқаулық авторлары оған келіспей, олардың негізгі томдарына осы аумақтың қалған бөлігін қосты. Кейін Уэйнрайт өзі де бұл пікірін өзгертіп, осы кішігірім төбелерді қосымша томға, «Лейклендтің шеткі төбелері» кіргізіп шығарды. Асудың үстінен көктайғақтардың күрделі тізбегі оңтүстік-батысқа қарай биіктейтін қыратқа айналады. Бұл қырат алдымен Horsehow Crags, содан кейін Демминг Крэгтың әсерлі жартас бөлігі арқылы жоғары қарай көтеріледі, содан кейін саммит аймағына жетеді. Барлық жақта тасқа айналған тау жыныстары кездеседі, бірақ олардың көп бөлігі альпинистерге қызығушылық тудырмайды. Айрықша ерекшеліктері – оңтүстік-шығыста Мейден қамалы, Брэнди Крэг және Март Крэг, ал оңтүстікте Кеппл Крэг. Оңтүстік-батысында кең және батпақты ойыс орналасқан, ол Грин Крэг пен Беркер Феллдің балдырлы далаларына, суайырыққа апарады. Оңтүстік және шығыс беткейлері қылқан жапырақты ағаштармен тығыз өсіп жатыр, орман шаруашылығы комиссиясының ағаштары Дуддон аңғарына қарай төменге қарай созылады. Хартер Фелл көбінесе конус тәрізді төбе ретінде көрінеді, бұл оның дөңгелек контурларын ескере отырып, таңқаларлық емес. Уэйнрайт оған ең жоғары баға берді, «Көптеген төбелерді әдемі деп айтуға болмайды, бірақ бұл сөз Хартер Феллге сай келеді, әсіресе Эскдейлден қарағанда» деді.

Саммит

Шыңының аймағында үш тау тікұшағы бар, олардың ортаңғысы ең биігі. Батыс тіктеуінде триангуляциялық бағана орналасқан. Оның шыңынан Эскдейл жартарағы деп аталатын төбелердің әрқайсысын аңғаруға болады: Ска Фелл, Скафелл Пайк, Бройд Крэг, Грейт Энд, Эск Пайк, Боу Фелл және Крикл Крэгс. Оңтүстікте Дуддон сағасы мен Морекэмб шығанағының құмды жағалаулары, ал батыста Ирландия теңізі және Мэн аралы көрінеді.

Геология

Хартер Фелл Ордовик Бороудейл жанартау тобының Биркер Фелл формациясының құрылымы мен құрамы туралы маңызды мәліметтер береді. Құйылған жер негізінен құрама андезит лава ағындарынан тұрады, кейбір жерлерде автобрекшиленген жоғарғы беттері кездеседі. Бұл көбінесе далада тік жартастардың үстіндегі тегіс беттер түрінде көрінеді, ал жартастардың өзі әрбір ағынның кристалды, төменгі бөліктерінің нәтижесінде қалыптасқан. Бұл ағынның бағыты (~24° WSW) формацияның қалыптасқан кездегідей дерлік бірдей бағытта екенін көрсетеді. Құйылған жердің шыңындағы лава ағыны осындай лава ағынынан тұрады, бірақ төменгі беткейде, бірнеше метрде, лава ағыны Ұлы Уинскаль Дацитінің бір бөлігін құрайды. Бұл жергілікті маркерлік бірлік андезиттік лапилли туфын және түйінді риолиттік игнимбрит – Кішкентай Тұрақ туфын біркелкі жауып тұрады. Осы ерекше тау жыныстарының астында андезит лава ағындары қайтадан байқалады. Құйылған жердің солтүстік жағында, шамамен 520–540 м биіктікте, вулканикалық құмтас бірлігі лава ағындарының арасында кездеседі. Сондай-ақ, құлаудың солтүстік беткейлерінде, тіпті төменірек, 450–500 м аралығында, лава ағындары дациттік құрамға өтеді, ерекше еуроэдральді плагиоклаздық фельдспар фенокристалдарын (1–4 мм) қамтиды. Құлаудың оңтүстік беткейлерінде үлкен жарылымдардың нәтижесінде Ұлы Уинскаль дацит туфті тізбегі қайтадан көрінеді. Құйылған жердің ең төменгі беткейлерінде тағы да андезиттік лава ағындары кездеседі. Солтүстік-батыс бұрышында, Спотоу Гилл маңында, мыс минералдануының шағын тамырлары игерілген, және Виктория дәуіріндегі осы кен өндіру қызметінің қалдықтарын әлі де көруге болады.

Көтерілу

Эскдейлден Хартер Феллге батыстағы Джубилей көпірінен немесе шығыстағы Хардкнотт асуының шыңынан көтерілуге болады. Дуддоннан жаяу жүрушілер Бёркс көпіріндегі тұрақтан пайдалана алады. Бұл батыстан шамалы тікелей бағытты ұсынады. Басқа нұсқа – Фикл Степс-тен бастап, төңкеріліп айнала сағат тілі бойынша Хартер Фелл айналып, Джубилей көпірінен келетін жолға қосылу. Хартер Фелл, Woolpack Walk-те әдеттегі бағытта орындалғанда, соңғы сынақ болып табылады.