Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Биік және шөлді ландшафт ерекшелігі
High and barren landscape feature
Фелл (ескі норвег тілінен келген "fell", "fjall" сөздерінен, "тау" деген мағынада) – тау немесе қалың өсімдіксіз төбе сияқты биік және шөлді ландшафт ерекшелігі. Бұл термин ең көп Фенноскандияда, Исландияда, Мэн аралында, Солтүстік Англияның және Шотландияның кейбір аймақтарында қолданылады.
A fell (from Old Norse fell, fjall, "mountain") is a high and barren landscape feature, such as a mountain or moor covered hill. The term is most often employed in Fennoscandia, Iceland, the Isle of Man, parts of northern England, and Scotland.
Этимология
"Fell" ағылшын сөзі көне норвеж тіліндегі fell және fjall (екеуі де қолданылған) сөздерінен, сондай-ақ швед тіліндегі fjäll сөзінен шыққан. Бәрі де альпілік ағаш шегінен жоғары көтерілген тауларды білдіреді.
The English word "fell" comes from Old Norse fell and fjall (both forms existed). and Swedish fjäll, all referring to mountains rising above the alpine tree line.
Британ аралдары
Солтүстік Англияда, әсіресе Көлдер ауданында және Пеннин алқабында, «фелл» сөзі бастапқыда егіс шаруашылығына жарамсыз, биік жатқан, көбінесе жалпы пайдаланудағы жайылымдық жерді, орман шекарасынан жоғары орналасқан аймақты білдірген. Бүгінде «фелл» сөзі көбінесе Көлдер ауданы мен Пеннин алқабының таулары мен төбелерін атау үшін қолданылады. Бұл төбелерге жайылымдық жерлерге байланысты алғашқы атаулар берілген. Мысалы, Сеатхвейт Фелл – Сеатхвейт шаруалары пайдаланған жалпы жайылымдық жер. «Феллгейт» – елді мекеннен феллге дейінгі жолды көрсетеді (мысалы, суретке қараңыз), Сеатхвейт Феллде де осылай. Кейде керісінше жағдай болады; мысалы, Конистон Феллдегі Ветэрлам атауы таудың барлық бөлігін білдіргенімен, нақты айтқанда, оның шыңына қатысты. Бұл таудың беткейлері Тилбертвейт Хай Фелл, Лоу Фелл және Абовер Бек Феллс сияқты атаулармен белгіленген. «Фелл» сөзі сонымен қатар биік таулы жерлерде өмір сүруге бейімделген малдың әртүрлі тұқымдарының атауларында қолданылады, мысалы, Rough Fell қойы, Fell терьерлері және Fell понилері. Бұл сөз Англияның солтүстігіндегі көптеген жер-атауларда да кездеседі, көбінесе елді мекеннің атына қоса айтылады, мысалы Картмель Фелл ауылы. Солтүстік Англияда Фелл лорды бар – бұл ежелгі аристократиялық титул Боуленд лордымен байланысты. Көптеген феллдерде тас үйінділері жиі кездеседі, олар көбінесе шыңды көрсетеді. Малерстанг Дейлдегі (Камбрия) Жабайы шошқа Феллде және Кёркби Стивеннен (Камбрия) сырттағы Тоғыз стандарттық Риггте осыған ұқсас мысалдар бар. Англияның ең таулы аймағы болғандықтан, Көлдер ауданы фелл жүгіруі спортымен ең тығыз байланысты, және осы ауданның феллдерінен осы спорттың аты алынған. «Fellwalking» термині де Ұлыбританияның қалған бөлігіндегі hillwalking деп аталатын іс-әрекетті білдіреді. «Фелл» сөзі Шотландияда да қолданылады, мысалы, Глазгоның солтүстік-шығысындағы Шотландияның орталық бөлігіндегі Кампси Феллз. Шотландияда «фелл» сөзінің қолданылуының ең танымал мысалы – Арран аралының ең биік нүктесі – Goat Fell. Криффел және Галлоуэйдегі жақын орналасқан Лонг Феллді Англияның солтүстік Көлдер ауданынан көруге болады. Килдер орманындағы Пил Фелл Шотландия шекарасының солтүгінде және Нортумберленд графтығының оңтүстігінде орналасқан.
In northern England, especially in the Lake District and in the Pennine Dales, the word "fell" originally referred to an area of uncultivated high ground used as common grazing usually on common land and above the timberline. Today, generally, "fell" refers to the mountains and hills of the Lake District and the Pennine Dales. Names that originally referred to grazing areas have been applied to these hilltops. This is the case with Seathwaite Fell, for example, which would be the common grazing land used by the farmers of Seathwaite. The fellgate marks the road from a settlement onto the fell (see photograph for example), as is the case with the Seathwaite Fell. In other cases the reverse is true; for instance, the name of Wetherlam, in the Coniston Fells, though understood to refer to the mountain as a whole, strictly speaking refers to the summit; the slopes have names such as Tilberthwaite High Fell, Low Fell and Above Beck Fells. The word "fell" is also used in the names of various breeds of livestock, bred for life on the uplands, such as Rough Fell sheep, Fell terriers and Fell ponies. It is also found in many place names across the north of England, often attached to the name of a community; thus the township of Cartmel Fell. In northern England, there is a Lord of the Fells – this ancient aristocratic title being associated with the Lords of Bowland. Groups of cairns are a common feature on many fells, often marking the summit – there are fine examples on Wild Boar Fell in Mallerstang Dale, Cumbria, and on Nine Standards Rigg just outside Kirkby Stephen, Cumbria. As the most mountainous region of England, the Lake District is the area most closely associated with the sport of fell running, which takes its name from the fells of the district. "Fellwalking" is also the term used locally for the activity known in the rest of Great Britain as hillwalking. The word "fell" also enjoys limited use in Scotland; with, for example, the Campsie Fells in central Scotland, to the north east of Glasgow. One of the most famous examples of the use of the word "fell" in Scotland is Goat Fell, the highest point on the Isle of Arran. Criffel and the nearby Long Fell in Galloway may be seen from the northern Lake District of England. Peel Fell in the Kielder Forest is on the border between the Scottish Borders to the north and the English county of Northumberland to the south.
Норвегия
Норвегияда, fjell, әдеттегі қолданыста, дөңгелектен жоғарырақ биіктіктегі шың немесе аймақ ретінде түсіндіріледі, бұл fjell деп есептелетін жерлерде жергілікті айырмашылықтарға алып келеді. Fjell көбінесе орман шекарасынан жоғарыдағы аймақтарды сипаттау үшін қолданылады. Жеке шыңдарды et fjell (тау) деп атауға болады. Hardangervidda сияқты биік жазықтар (vidde ландшафты) да fjell ретінде қарастырылады. Берген университетінің география профессоры Андерс Лундеберг бұл мәселені былай қорытындылады: "Fjell үшін нақты және бірмәнді анықтама жоқ". Ивар Асен fjell-ді "биік тау" деп анықтаған, бұл негізінен ағаштар өспейтін биіктікке жететін тауды білдіреді, ал төменгі таулар "berg", ås (тау, жота) немесе hei (сортаң, құнарсыз жер) деп аталады. Белгілі бір орын немесе нақты шыңды емес, тауларды (немесе жоғартқы аймақтарды) жалпылама білдіретін тұрақты тіркес til fjells (til fjells-тегі "s" – бұл тек тұрақты тіркестерде сақталған ескі жағдайлық форма). Ивар Асеннің сөзіне сәйкес, berg – жартастар, тау жыныстары және тау жыныстарына негізделген жер бетінің көзге көрінетін көтеріңкі бөліктері. Кез келген практикалық мақсатта fjell сөзін "тау" деп аударуға болады және норвег тілінде тауды білдіретін басқа кең таралған сөз жоқ.
In Norway, fjell, in common usage, is generally interpreted as simply a summit or area of greater altitude than a hill, which leads to a great deal of local variation in what is defined as a fjell. Fjell is mostly used about areas above the forest line. Distinct summits can be referred to as et fjell (a mountain). High plateaus (vidde landscape) such as Hardangervidda are also regarded as fjell. Professor of geography at the University of Bergen, Anders Lundeberg, has summed up the problem by stating, "There simply is no fixed and unambiguous definition of fjell." Ivar Aasen defined fjell as a "tall berg", primarily referring to a berg that reaches an altitude where trees do not grow, lower berg are referred to as "berg", ås (hill, ridge) or hei (moor, heathland). The fixed expression til fjells refers to mountains (or uplands) as a collective rather than a specific location or specific summit (the "s" in til fjells is an old genitive form remaining only in fixed expressions). According to Ivar Aasen, berg refers to cliffs, bedrock and notable elevations of the surface underpinned by bedrock; berg also refers to the substance of bedrock. For all practical purposes, fjell can be translated as "mountain" and the Norwegian language has no other commonly used word for mountain.
Швеция
Швецияда fjäll әдетте орман табиғи түрде өспейтіндей биік тау немесе жоталық жерді білдіреді, яғни тау тундрасын. Fjäll сөзі негізінен скандинавия елдеріндегі тауларды сипаттау үшін қолданылады, сондай-ақ Арктика және субарктикалық аймақтардағы алып мұздықтардың әсерінен пайдалған тауларды сипаттау үшін де қолданылады. Дегенмен, диалектілік ерекшеліктер де бар: Бохуслен және Вестерготландтағы салыстырмалы түрде төменгі таулар немесе жазықтар, тіпті кейде ағаштармен жабылған жерлер де (мысалы, sv және sv) норвегия тіліндегідей "fjäll" деп аталады.
In Sweden, fjäll generally refers to any mountain or upland high enough that forest will not naturally survive at the top, in effect a mountain tundra. Fjäll is primarily used to describe mountains in the Nordic countries, but also more generally to describe mountains shaped by massive ice sheets, primarily in Arctic and subarctic regions. There are however dialectal differences in usage, with comparatively low mountains or plateaus, sometimes tree covered, in Bohuslän and Västergötland (e. g. sv and sv) being referred to as "fjäll", similar to how the word is used in Norwegian
Финляндия
Фин тілінде Лапландия аймағына тән таулар тунури (көпше түрі: тунурит) деп аталады, яғни «төбе». Тунури – ағаштардың өсу шегінен биік және альпілік тундрасы бар төбе. Фин тіліндегі vuori географиялық термині жақында пайда болған, тік беткейлі және тұрақты мұздықтары бар тауларға қолданылады, ал tunturi Финляндияда кездесетін, мұздықтары жоқ, көне, эрозияға ұшыраған, дөңгелек пішінді жерді білдіреді. Олар қоршаған тегіс жерден көтерілген дөңгелек таулар. Жоғары географиялық ендікке байланысты ағаштардың өсу шегі төмендеу болуы мүмкін, мысалы, Энонтекиода 600 метрге жетеді. Финляндиялық Лапландиядағы тунурилер 2 миллиард жыл бұрын қалыптасқан Карелид тауларының қалдықтары болып табылады. Тунури термині сонымен қатар алыс солтүстік аймақтарындағы биік жердегі ағашсыз жазықтарды білдіру үшін де қолданылады. Бастапқыда фин және карел тілдерінің солтүстік диалекттерінде қолданылған тунури термині саам тілінен алынған: Proto Sami *tuontër, South Sami doedtere, Northern Sami duottar, Inari Sami tuodâr – «жоталар, таулар, тундра», Kildin Sami tūndâr – «жоталар, ағашсыз таулы аймақ», және фин тіліндегі tanner – «қатты жер» сөзімен этимологиялық байланысты. Осы саам сөзінен «тундра» сөзі де орыс тілі арқылы қарыз сөз ретінде алынған. Биіктігі 50 метрден жоғары, бірақ ағаштардың өсу шегіне жетпейтін төбелер ваара деп аталады, ал 50 метр және одан төмен төбелерді білдіретін жалпы термин – маки. Дегенмен, жер-су атауларында тунури, ваара және вуори терминдері дәйекті түрде қолданылмайды. Мысалы, Рукатунтури техникалық тұрғыдан ваара болып табылады, себебі оның альпілік тундрасы жоқ.
In Finnish, the mountains characteristic of the region of Lapland are called tunturi (plural: tunturit), i. e. "fell". A tunturi is a hill high enough that its top is above the tree line and has alpine tundra. In Finnish, the geographical term vuori is used for mountains recently uplifted and with jagged terrain featuring permanent glaciers, while tunturi refers to the old, highly eroded, gently shaped terrain without glaciers, as found in Finland. They are round inselbergs rising from the otherwise flat surroundings. The tree line can be at a rather low altitude, such as 600 m in Enontekiö, owing to the high latitude. The fells in Finnish Lapland form vestiges of the Karelides mountains, formed two billion years ago. The term tunturi is also generally used to refer to treeless plains at high altitudes in far north regions. The term tunturi, originally a word limited to far Northern dialects of Finnish and Karelian, is a loan from Sami, compare Proto Sami *tuontër, South Sami doedtere, Northern Sami duottar, Inari Sami tuodâr "uplands, mountains, tundra", Kildin Sami tūndâr, which means "uplands, treeless mountain tract" and is cognate with Finnish tanner "hard ground". From this Sami word, the word "tundra" is borrowed, as well, through the Russian language. Hills that are over 50 m high, but do not reach the tree line are referred to as vaara, while the general term for hills including hills of 50 m or less is mäki. In place names, however, tunturi, vaara and vuori are used inconsistently, e. g. Rukatunturi is technically a vaara, as it lacks alpine tundra.
Қорғау
Förfjäll (сөзбе-сөз "алдыңғы құлау") термині Швеция мен Финляндияда нағыз құлаудан төмен және одан аз тілімделген таулы аймақтарды көрсету үшін қолданылады. Дегенмен, оның айқындырақ рельефі, көбінесе көптеген үстірт жазықтары және біртұтас аңғар жүйелері förfjäll-ді сопақша төбелі жерлерден (bergkullsterräng) және қалдық төбелері бар жазықтардан (bergkullslätt) да ерекшелейді. Әдетте, förfjäll теңіз деңгейінен 1000 м аспайды. Геоморфологиялық бірлік ретінде förfjäll Швеция арқылы 650 км-ге созылған және 40 км-ден 80 км-ге дейін ені бар белдеу түрінде оңтүстіктегі Даларнадан солтүстіктегі Норрботтенге дейін жалғасады.
The term förfjäll (literally "fore fell") is used in Sweden and Finland to denote mountainous zones lower and less dissected than the fell proper. However, its more pronounced relief, its often higher amount of plateaux, and its coherent valley systems distinguishes the förfjäll also from the undulating hilly terrain (bergkullsterräng) and the plains with residual hills (bergkullslätt). Generally, the förfjäll do not surpass 1000 m ASL. As a geomorphic unit, the förfjäll extends across Sweden as a 650 km long and 40 km to 80 km broad belt from Dalarna in the south to Norrbotten in the north.