Кіріспе

Англиядағы ең биік тау

Скафелл Пайк ( /s//k//ɔː//f//ɛ//l// //p//aɪ//k/) – Англияның Камбрия аймағындағы көлдер аймағында орналасқан тау. Оның биіктігі теңіз деңгейінен жоғары, бұл оны Англиядағы ең биік және ең ірі тау етеді. Тау Скафелл массивінің бөлігі, бұрынғы белсенді жанартау. Басқа бір түсіндірме бойынша, атауы көне норвег тілінен келген "скаги" сөзінен шыққан, ол мүйіс, бас, жартас немесе түбек деген мағына береді, сондықтан Шетландтағы Скаумен этимологиялық байланысы бар. Сондай-ақ, қараңыз: Wiktionary: Ағылшын тіліндегі skaw – "мүйіс". Исландия тіліндегі skagi – "жарым арал, мүйіс". Ежелгі норвег тіліндегі skaga – "сыртқа шығу". Ағылшын тіліндегі fell – "төбе немесе тау" – ескі норвег тілінен алынған fjall – "тау". Ағылшын тіліндегі pike – "төбе немесе тау, әсіресе өткір шыңы бар".

Атау тарихы

Атауы бастапқыда Скафеллге қатысты, ол Скафелл Пайкпен көршілес. Қазіргі кезде Scafell Pike, Ill Crag және Broad Crag деп аталатын жерлер жиынтығы Pikes (шыңдар) немесе Scawfell Pikes деп аталды (төменде жазылу туралы қараңыз); көптеген бұрыштардан Scafell ең биік шың болып көрінетін, сондықтан қалғандары оған қосалқы саналды. Джонатан Отлидің сөзіне сәйкес, "жалпы келісіммен" Скауфелл Пайкс атауы 1830 жылы оның нұсқаулығының 4-ші басылымы шығар алдында қабылданды. Осыған дейін Англияның ең биік тауының (оның осындай мәртебесі 1800 жылдардың басына дейін белгілі болған жоқ) жеке атауы болған жоқ; 19-ғасырдың бірінші онжылдығында Камбриядағы алғашқы жұмыстарында Орданс Survey оны Sca Fell Higher Top деп атады. Отлидің жаңадан әзірлеген атауы алғаш рет 1865 жылы Ordnance Survey картасында жарияланды. Бұрын атау Скауфелл деп жазылған, ол жергілікті айтылуды жақсырақ бейнелейді. Бұл жазу Орданс Survey-дің 1865 жылғы картасында Скафеллді пайдалануы және одан кейін азайып кетті.

Топография

Скафелл Пайк – Оңтүстікке қарай ашық, Камбрия, Асқырдағы Эскдейлдің бастауын қоршап тұрған биік жоталардың бірі. Ол цирктің батыс жағында орналасқан, оңтүстігінде Скафелл, ал солтүстігінде Ұлы Энд тауы тұр. Бұл жота Эскдейл мен Уасдейл арасындағы суайырық құрайды, Уасдейл батысқа қарай жатыр. Ілл Крагтың солтүстігінде Calf Cove-тің анық көлемі орналасқан, содан кейін жота қайтадан Ұлы Эндке көтеріледі. Скафелл Пайк жотаның екі жағында да қосымша тауларға ие. Солтүстік-батыстағы Лингмелл әдетте жеке тау ретінде қарастырылады. Broad Crag Col шығыста Кішкентай Нарроуков Бекінің, ал батыста Пирс Гиллдің бастауы болып табылады. Соңғысы Лингмелл айналып, Көлдер аймағындағы ең таңғажайып шатқал арқылы Уэст Уотерге дейін жетіп салады. Жаңбыр жауғанда қауіпті, қыста қиын, себебі мұз қатып, сырғанап кетсеңіз, қауіпті болатын мұзды беткей пайда болады. Пирс Гиллде бірнеше апаттар мен өлім жағдайлары тіркелді. Broad Crag – батысқа қарай беті бар кішкентай шың, ал кішігірім Green Crag Кішкентай Нарроуковке қарайды. Broad Crag-тан жота қысқа уақытқа шығысқа бұрылып, Ілл Крагтың сүйкімді пирамида тәрізді шыңына жетеді. Ілл Краг және оған байланысты жартастар Эскдейлге қарайды.

Таулар жіктелуі

Скафелл Пайк – бұл Мэрилин шыңы, ол автоматты түрде HuMP және TuMP болып табылады. Скафелл Пайк топографиялық жағынан ерекше, себебі Мэрилин біліктілік контуры (шыңнан 150 метр төмен) Скафелл төңірегімен өтеді, ал Скафелл өзі HuMP болып табылады. Скафелл Пайк Maquaco Line сызығы сондай-ақ Broad Crag, Ill Crag және Great End үш басқа TuMP шыңын қамтиды.

Саммит

Бұл таудың шыңын 1919 жылы лорд Леконфилд Ұлттық қорға сыйға тартты, "1914-1918 жылдардағы Ұлы соғыста Құдай мен Король үшін, бостандық, бейбітшілік және әділет үшін қаза тапқан Көлдер аймағының ерлерінің мәңгілік естелігі ретінде". Грейт Гейблде Fell & Rock Climbing Club мүшелерінің құрметіне арналған танымал соғыс ескерткіші бар. Скафелл Пайктің нақты биіктігі анықтау немесе шамалау мәселесі. Ең жоғары нүктесі 3 метрден астам биіктіктегі үлкен тау шоғырының астында жатыр, және таудың неше метрге дейін шоғырдың астында көтерілгені белгісіз. Дәстүр бойынша биіктік ордовик кезеңінен бері есте қалғандай көрсетілген; геологиялық тұрғыдан Бороудейл жанартауларының бір бөлігі болып табылады, және Скафеллдің басқа шыңдарымен бірге, шамамен 400-450 миллион жыл бұрын белсенді болған сөнген жанартаудың құрамына кіреді.

Плейстоцендегі мұздық белсенділігі

Скафелл Пайктің тік беткейлі шыңы Соңғы мұздық максимум дәуірінде (~20,000 жыл бұрын) болған мұздық әсерінен қалыптасқан, сол кезде Көлдер аймағы бірнеше километр қалыңдығы бар мұздық қабаттарымен жабылған.

Қазіргі ауа райы

Скафелл Пайктің және басқа да көршілес шыңдардың шыңдық жазықтары, Англиядағы ең биік орналасқан шыңдық тас шашырларының ең көрнекті мысалы болып табылатын сынық тау жыныстарымен жабылған. Шыңның солтүстігінде Лингмелл бұлағына құятын бірнеше жоғары биіктіктегі шатқалдар бар. Бұл Камбрияда осы типтегі шатқалдардың жақсы мысалы және түрлердің көп болуына байланысты биологиялық маңызға ие.

Туризм

Скафелл Пайк – жаяу жүрушілер үшін танымал мақсат. Скафеллге және айналасындағы төбелерге еркін кіруге болады, көптеген жаяу және тауға шаруашылық ету жолдары бар. Жолдар шыңды солтүстік-батысқа қарай Лингмелл Колымен, оңтүстік-батысқа қарай Миккедормен және солтүстік-шығысқа қарай Эск Хауспен байланыстырады, ал олар өз кезегінде көптеген басқа жолдармен қосылады, бұл батыстан Уасдейл Хед, солтүстіктен Ситуэйт, шығыстан Лангдейл және оңтүстік-батыстан Эскдейл сияқты көптеген бағыттардан жаяу жүрушілерге мүмкіндік береді. Ең қысқа жол – теңіз деңгейінен шамамен 80 метр биіктіктегі Уасдейл Хедтен басталады, онда альпинистерге арналған Уасдейл Хед Инн қонақ үйі орналасқан, ол Виктория дәуірінде Оуэн Глинн Джонс және басқалардың тарапынан танымал болды. Ұлттық сенім қорының мәліметінше, 2014 жылға қарай Уасдейл Хедтен Скафелл Пайкқа жылына 100 000-нан астам адам көтеріліп отырды, олардың көпшілігі Ұлттық Үш шыңға қатысты шақырудың бөлігі ретінде.

Сауалнамалық нүкте

Скафелл Пайк 1826 жылы Ұлыбритания мен Ирландияның салыстырмалы орналасуын анықтау үшін, Ordnance Survey жүргізген Ұлыбританияның Басты Триангуляциясында станса ретінде қолданылды. Солтүстік Ирландиядағы Слив Донард пен Скафелл Пайк арасындағы бұрыштар Уэльстегі Сноудоннан өлшенді, ал Сноудон мен Скафелл Пайк арасындағы бұрыштар Слив Донардтан өлшенді. Бұл өте ұзақ қашықтықтағы бақылаулар үшін ашық ауа райы қажет болғандықтан (әсіресе Слив Донардқа қарай), Ordnance Survey зерттеушілері жаздың көп бөлігін тиісті тау шыңдарында лагерь құрып өткізді. Скафелл Пайк Ұлыбританияның Басты Триангуляциясының бастапқы кезеңінде станса ретінде пайдаланылмаған, бірақ Скафелл Басты Триангуляцияның бір бұрышын құраған болатын. Ordnance Survey-дің жоғары дәлдіктегі теодолиті 1841 жылға дейін тау шыңына жеткізілмеді.