Кіріспе

Edgeøya аралы — Свалбард архипелагының оңтүстік-шығысында орналасқан норвегиялық арал. Жер ауданы бар, ол бұл архипелагтағы үшінші ең үлкен арал. Арктикалық арал болып табылатын ол, полярлық аюлар мен бұғылардың мекені – Сорауст-Свалбард табиғи қорығының құрамына кіреді. Оның шығыс бөлігі мұздықпен жабылған. Арал атын ағылшын саудагері және кит аулаушысы Томас Эдждің (1624 жылы қайтыс болған) есімімен алған. Қазіргі таңда бұл аралға сирек келінеді және табиғи қорық статусының салдарынан туристік инфрақұрылымды дамыту заңмен тыйым салынған.

Тарих

Эджояның ашылу тарихы даулы мәселе болып келген. Томас Эдж 1622 жылы жазған хатында, аралдың 1616 жылы өзінің кемелерінің бірімен ашылғанын мәлімдеді. Дегенмен, Йорис Каролус 1614 жылы жарық көрген және сол жылы жасалған жаңалықтарға негізделген деп есептелетін картасында, Эджояның оңтүстік жағалауына ұқсас жерді көрсеткен. Каролус жағалаудың екі бөлікке бөлінгенін көрсетті: батысында "Onbekende Cust" ("Белгісіз жағалау" деген мағынадағы голланд тіліндегі сөз) және шығысында "Morfyn". Морфын жағалауында аралдар бейнеленген. Мартин Конвей 1901 жылы Каролустың картасы Эджояның ашылуын көрсеткенін айтты, бірақ Вилдер атап өткендей, Конвей голланд картографы Петрус Планциустың 1612 жылы жасалған картасын білмеген. Бұл картада Шпицбергеннің шығысындағы жағалау бейнеленген. Аралдармен бірге жағалау сызығы "Gerrits Eylant" деп аталады. Вилдер бұл Эджояның оңтүстік жағалауы туралы алғашқы жазба деп санайды. Голланд картографиясының сарпы Шилдердің пікірінше, Каролус екі жағалаудың да сызықтарын бұрынғы карталардан көшірген, ал Планций кейбір атауларды Морис Виллемстің картасынан алған. Бұл карта 1608 жылы немесе одан бұрын Корнелис Класзон (Британдық кітапхана, Лондон) тарапынан жарияланған, бірақ Вилдер бұл туралы білмеген. Шилдердің айтуынша, Виллемстің картасында Эджоя "Groen Landt" деп аталған, бірақ ол мүлдем көрсетілмеген, тек Шпицбергенді білдіретін бір жағалау сызығы (екі емес) бейнеленген. Шындығында, Бьернøя деп аталатын жер Шпицбергеннің оңтүстік-шығысында орналасқан. Осылайша, Планций Шпицбергеннің көшірмесін жасаған. Каролус та Шпицбергеннің көшірмесін жасады, өйткені оның Морфюни Виллемстің Грен Ландтына өте ұқсас. Бұл аралдың 1616 жылға дейін ашылмағанын көрсетеді, демек Эдждің мәлімдемесі дұрыс емес. 1617 жылы ағылшын кит аулаушылары арасындағы хаттар еуропалықтардың аралды кем дегенде сол кезде немесе Эдж айтқандай, одан бұрын ашқанын көрсетеді. 1743 жылдан 1749 жылдың қыркүйегіне дейін төрт орыс теңізшісі Эджоя жағалауында немесе Эджоя жағалауынан жақын жердегі кішкентай аралда қамалды. Үшеуі аман қалды және өмір сүрудің керемет оқиғасын айтып берді. Автор Дэвид Робертс осы оқиғаға қатысты зерттеулері туралы "Арктикаға қарсы төрт адам" атты кітап жазды. Ол бұл теңізшілердің Эджояның оңтүстік-шығысында орналасқан Хавмøнеøя немесе Жарты Ай аралында болған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Эджояда ірі елді мекендер пайда болмаса да, кит аулау және морж аулау бұл аймақта кең таралған өнеркәсіптер болды. Олардың қалдықтары Эджоя жағалауында, Мың аралдар тобындағы Бøльшøяда табылған.

География және экология

Edgeøya географиялық координаттарда орналасқан. Батысында Storfjorden шығалағы жатыр, ол Edgeøya-ны Шпицбергеннен бөліп тұрады. Солтүстікке қарай, Фримансундет деп аталатын бұғаз Edgeøya мен Баренцøя аралығында жатыр. Солтүстік-шығыста Олгастрет бұғазы Edgeøya-ны Конг Карлс Лендінен бөліп тұрады. Кішкентай аралдар тобы шығыста (Рике Исеøyane) және оңтүстікте (Мың арал) орналасқан. Аралдың оңтүстік жағалауы ең үлкен фьорды – Тювфьорденмен тілімделген. Аралдың ең солтүстік нүктесі – Кэпп Хеуглин, ол 1870 жылы тамыз айында неміс саяхатшысы Теодор фон Хеуглиннің (1824–76) құрметіне аталып, Heuglin Zeil экспедициясы кезінде берілген. Геологиялық тұрғыдан алғанда, арал орталық Шпицбергенге ұқсас, мезозой дәуіріне жататын тау жыныстарынан (әсіресе, триас кезеңінің құмтастары мен тақта тастардан, кейде диабаз интрузияларынан және оңтүстік-батыста юра кезеңінің қабаттарынан) тұрады, сондай-ақ мұздық эрозияның әсері мен полярлық мұздықтардың қалыптасуы байқалады. Аралдың шығыс жағында Edgeøyjøkulen мұздығы орналасқан. Баренцøя және көршілес аралдармен бірге Edgeøya 1973 жылы Норвегия үкіметі құрған Оңтүстік-Шығыс Шпицберген табиғи қорығының бөлігі болып табылады. Аралда көптеген бұғы бар, сонымен қатар ақ аюдың көбеюі үшін маңызды орын саналады; одан әрі, осы Баренц теңізі аймағындағы ақ аю популяциясы бірегей деме (бірегей генетикалық популяция) құрайды.

Танымал мәдениетте

Эджоя Георгина Хардингтің "Томас үңгірінің жалғыздығы" (2007) романының оқиғасы осы аралда өрбітеді. Романның басты кейіпкері 1616-17 жылдары аралда қысқы уақытты өткізуге тікелей шарт түсіп, сәтті аяқтайды. Бұған қоса, Дэвид Робертстің "Арктикаға қарсы төрт адам" кітабында кемесі қирағаннан кейін 6 жыл аралда өткізген 4 помор теңізшісінің нағыз оқиғасы жазылған.