Камчатканы зерттеген орыс саяхатшысы В.В. Атласов

Кіріспе

Ресейлік зерттеуші (1711 ж. қайтыс болған)

Владимир Васильевич Атласов немесе Отласов (Ланг ру немесе Отла́сов; 1661 және 1664 жылдар аралығында – 1711) – Камчатка түбегін жүйелі түрде зерттеуді ұйымдастырған алғашқы орыс, Сібір казагы. Камчатканың оңтүстік ұшынан тысқары орналасқан, адам тұрмайтын жанартаулы Атласов аралы және Атласов жанартауы оның құрметіне аталған.

Өмірбаян

Атласов Ұлы Үстіуг қаласында дүниеге келген. Ол туралы алғашқы тарихи деректер 1682 жылы Олдан өзені мен Уда өзендерінің бірінде Ясақ жинап жүрген кезде кездеседі. 1695 жылы Якутск воеводасы Атласовты Анадырск приказчикi етіп тағайындады. Орыс адамдары солтүстікке қарай «Камчатка өзені» бар екенін естіген еді. Олардың кем дегенде біреуі Пенжина өзенінен Охот теңізіне дейін жеткен. 1696 жылы ол Лука Мороцкогоны зерттеу үшін оңтүстікке жіберді. Мороцко жарым аралдың батыс жағындағы Тегиль өзеніне дейін барып, жапон кемесінің апатынан қалған «құпия жазбалармен» оралды. 1697 жылы Атласов 65 әскері мен 60 юкагирмен бірге оңтүстікке аттанды. Бұғы арқылы саяхаттап, Пенжина өзенінің сағасына жетті. Ол батыс жағалауын екі апта бойы кезіп, содан кейін шығыс жағалауға өтті. (Ланцефтің айтуынша, бұл 1697 жылдың ақпан айында Олютор шығанағында болған, бірақ орыс энциклопедиясында ол 1697 жылдың көктемінде кеткені және Олютор шығанағы солтүстік-шығысқа қарай тым алыс жатыр делінген). Ол Мороцкогоны шығыс жағын зерттеу үшін қалдырып, батысқа қайтты, бірақ Мороцкогоны Юкагир бүлігін (Палана өзенінде) тоқтату үшін қайта шақыруға тура келді. Тегиль өзеніне оңтүстікке қарай бара жатып, ол Камчатка өзені туралы хабарларды естіді және Орталық тау жотасын кесіп Камчаткаға қайтадан өтті, онда ол алғаш рет Ительмендермен кездесті. Ол бір румен одақтасып, өзен бойымен төменге түсіп, олардың жауының ауылын өртеп жіберді. Қайтып келгенде ол өз бұғыларын ұрлап кеткенін білді. Ол оларды қуды, шамамен 150-сін өлтіріп, бұғыларын қайтарып алды. Батыс жағалаумен төменге қарай жылжып, Ича өзеніне жетіп, кеме апатына ұшыраған жапондық теңізшіні құтқарып немесе тұтқынға алды. Одан әрі оңтүстікке қарай Голыгина өзеніне жетіп, одан Атласов аралын көрді. Мұнда ол алғашқы Айнұларды кездестіріп, олардың елуін өлтірді. Солтүстікке, Ичаға қайтып, ол Верхнекамчатск қаласына остраг салу үшін бір топ адамды таулар арқылы жіберді. Мұнда ол өз әскерінің қысымымен немесе оқ-дәрі мен қорғасынның азаюына байланысты Анадырскке қайтуға шешім қабылдады. 1699 жылдың шілдесінде Анадырскке жетіп, есеп жазды. 1700 жылдың маусымында Якутскіге, ал 1701 жылдың ақпанында Мәскеуге жетіп, баяндамасын ұсынды. Ол Голова дәрежесіне көтеріліп, Камчатканы басқаруға қайта жіберілді. 1701 жылы Ангара өзенінде қытай тауарларымен жүктелген сауда кемесін кездестіріп, тонады. Осы үшін ол және оның әскері түрмеге қамалды. Камчаткада тәртіпсіздік күшейді, 1707 жылы Атласов босатылып, тәртіпті қалпына келтіру үшін Камчаткаға жіберілді. Жолда оның әдістері соншалықты қатал болды, оның көптеген әскері Якутскіге наразылық хат жіберді. Ол жергілікті тұрғындарды біршама тыныштады, бірақ 1707 жылдың желтоқсанында оның казактары көтеріліп, оны түрмеге қамады. Ол қашып (Верхнекамчатсктен) өзен бойымен төменге қарай, Нижнекамчатскіге жүзіп кетті, бірақ жергілікті командир оған қолбасшылық беруден бас тартты. Келесі төрт жылда ол не істегені белгісіз. 1711 жылдың қаңтарында оны ұйқыда басқа бір көтерілісшілер тобы өлтірді.

Atlasov was born in Veliky Ustyug. The first mention of him in the historical records comes from around 1682, when he was collecting Yasak on the Aldan River and one of the Uda rivers. In 1695 the voyevoda of Yakutsk appointed Atlasov prikazshchik of Anadyrsk. The Russians here had heard reports of a 'Kamchatka River' to the south and were already collecting yasak on the headwaters of the rivers that flow south toward Kamchatka. At least one of them had followed the Penzhina river to the Sea of Okhotsk. In 1696 he sent Luka Morozko south to explore. Morozko got as far south as the Tegil river on the west side of the peninsula and returned with some 'mysterious writings', apparently from a wrecked Japanese ship. In 1697 Atlasov set off south with 65 serving men and 60 Yukaghirs. Travelling on reindeer, they reached the mouth of the Penzhina river. He went down the west coast for two weeks and then crossed to the east coast. (Lantzeff has this as February 1697 on the Olyutor Gulf, but the Russian wiki has him leaving in the spring of 1697 and the Olyutor Gulf is rather far to the northeast). He left Morzoko to explore the east side and returned to the west side, but Morozko had to be recalled to deal with a Yukaghir mutiny (at the Palana River). Going south to the Tegil river, he heard reports of the Kamchatka river and recrossed the Central Range to the Kamchatka where he met the Itelmens for the first time. He made an alliance with one clan and went downriver and burned a village of their enemies. Returning, he learned that some Koryaks had stolen his reindeer. He chased them, killed about 150 and retrieved his reindeer. Continuing down the west side he reached the Icha River where he rescued or captured a Japanese sailor who had been shipwrecked. Further south he reached the Golygina River area, from which he was able to see Atlasov Island. Here he met the first Ainu and managed to kill fifty of them. Returning north to the Icha, he sent a party of men over the mountains to build an ostrog at Verkhnekamchatsk on the upper Kamchatka. Here he decided to return to Anadyrsk, either under pressure of his men or because he was running short of gunpowder and lead. He reached Anadyrsk in July 1699 and wrote a report. He reached Yakutsk in June 1700 and in February 1701 reached Moscow where he presented his report. He was promoted to Golova and sent back to administer Kamchatka. On the Angara River in 1701 he met and plundered a merchant's boat loaded with Chinese goods. For this he and his men were thrown in jail. Kamchatka became increasingly disorderly and in 1707 Atlasov was released and sent to Kamchatka to restore order. On the journey his methods were so rough that most of his men sent a letter of protest to Yakutsk. He pacified the natives to some degree, but in December 1707 his own cossacks revolted and imprisoned him. He escaped (from Verkhnekamchatsk) and went downriver to Nizhnekamchatsk, but the local commander refused to step aside and give him command. What he did for the next four years is uncertain. In January 1711 he was murdered in his sleep by another band of mutineers.