Ян-Майен аралы: Арктикадағы Норвегияның жанартаулы аймағы

Кіріспе

Солтүстік Мұзды мұхитындағы Норвегия аралы, балық аулау траулері және vorpostenboot, жағалау күзет кемесі.

Ян-Майен – Солтүстік Мұзды мұхитындағы тұрақты халқы жоқ норвегиялық жанартау аралы. Оның ұзындығы (оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай) және ауданы мұздықтармен жабылған, оның ішінде Биренберг жанартауының айналасындағы аймақ шамамен жатады. Арал екі бөліктен тұрады: үлкен солтүстік-шығысқа орналасқан Норд Ян және кіші Сор Ян, олар кең құрлық жолағымен байланысқан. Ол Исландиядан солтүстік-шығысқа қарай (Колбейнсиден 495 км), Гренландияның орталық бөлігінен шығысқа қарай және Норвегияның Вестеролен аймағынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Арал таулы, ең биік нүктесі – солтүстіктегі Беренберг жанартауы. Құрлық жолағында аралдың ең үлкен екі көлі орналасқан: Сөрлагуна (Оңтүстік лагунасы) және Нордлагуна (Солтүстік лагунасы). Үшінші көл – Ульлеренглагуна (Ульлеренг лагунасы). Ян-Майен Ян-Майен магмалық ошағының нәтижесінде пайда болған және геологтар оны микроконтинент деп атайды. ISO 3166 1 стандарты бойынша Ян-Майен мен Шпицберген бөлек басқарылса да, екі әріпті ел коды "SJ" арқылы Шпицберген және Ян-Майен деп белгіленеді. Ян-Майенде әлемдегі ең солтүстік белсенді жанартау – Беренберг орналасқан.

Табиғи ресурстар

Ян-Майен аралында Тронгскарет орналасқан жерден алынатын шағыл – пайдалы табиғи ресурстардың бірі. Бұдан басқа, экономикалық белсенділік аралдағы Норвегияның радиобайланыс және метеорологиялық станцияларының қызметкерлеріне қызмет көрсетумен шектеледі. Ян-Майенде бір асфальтталмаған ұшу-қону жолағы бар, ол Jan Mayensfield деп аталады, және шамамен ұзын. Жағалауда порттар мен жағажайлар жоқ, тек теңіздегі тұғырлар бар. Маңызды балық ресурстары бар, және Ян-Майеннің болуы оның айналасында кең ерекше экономикалық аймақ (ЭЭА) құрады. Норвегия 1980 жылдан бері арал төңірегінде 250 мың шаршы километрден астам аумақты қамтитын ЭЭА құқығын жариялады. Норвегиялық жағалау күзеті осы суларда балық аулау және басқа да теңіздік қадағалау мен заңдылықты сақтауға жауапты. Норвегия Ян-Майен мен Оңтүстік Шпицберген/Айғыр аралы арасындағы Атлантикалық мұхитының тау қырқасынан мыс, мырыш, кобальт, алтын және күміс сияқты минералдардың ірі кен орындарын тапты. Экспедициялар литийдің және сирек кездесетін скандийдің жоғары концентрациясын да анықтады. Жалпы, мыстың мөлшері 21,7 миллион тоннаға жетеді деп есептеледі, бірақ басқа бағалаулар шамамен 7 миллион тоннаны құрайды. Теңіздің түбіндегі кен өндіруге лицензия алу мәселесі қазіргі уақытта қаралып жатыр. 1988 жылы Ян-Майен мен Гренландия арасындағы балық аулауға тыйым салынған аймаққа байланысты Норвегия мен Дания арасындағы дау Данияға үлкен егемендік құқығын беру арқылы шешілді. Геологтар Ян-Майенді қоршаған теңіз түбінде мұнай мен табиғи газтың қоры көп деп болжайды.

Мәртебе

Ян-Майен аралы Норвегия Корольдігінің ажырамас бөлігі болып табылады. 1995 жылдан бері Ян-Майенді Норвегияның солтүстік Нордланд округінің әкімшісі (statsforvalter) басқарады, оған ол ең жақын орналасқан. Дегенмен, Ян-Майенге қатысты белгілі бір өкілеттіктер Норвегия Қорғаныс Логистика Ұйымының станция командиріне, Норвегия Қарулы Күштерінің бір бөліміне жүктелген.

Демография

Аралдағы жалғыз тұрғындар Норвегия қарулы күштерінің қызметкерлері мен Норвегия метеорологиялық институтының қызметкерлері. Қыста аралда 18 адам қыстайды, бірақ жаз айларында халық саны шамамен екі есеге (35-ке) артады, себебі сол кезде ауыр техникалық жөндеу жұмыстары жүргізіледі. Қызметкерлер алты ай немесе бір жылдық мерзімге жұмыс істейді және жылына екі рет, сәуір және қазан айларында ауыстырылады. Механиктер, аспаздар және медбике сияқты техникалық қолдау тобы әскери қызметшілер құрамына кіреді. Әскери қызметшілер 2015 жылдың соңында жабылғанға дейін Loran C базасын пайдаланды. LORAN хабар тарату станциясы мен метеорологиялық станция барлық қызметкерлер тұратын Olonkinbyen (Olonkin Town) елді мекенінен бірнеше километр қашықтықта орналасқан.

Көлік

Аралға тасымалдауды Норвегия Корольдік әуе күштеріне тиесілі C 130 Hercules әскери көлік ұшақтары жүзеге асырады, олар Ян Майенсфилдтің қиыршық тас ұшып-қону жолағына қонады. Ұшақтар жылына сегіз рет Бодё негізгі әуе стансасынан ұшып келеді. Әуежайда құралдармен қону мүмкіндігі болмағандықтан, жақсы көріну қажет, және ұшақтар қону мүмкін болмай, екі сағаттық қашықтықтағы Бодёға қайта оралуы жиі кездеседі. Көп салмақты жүктерді тасымалдау үшін жаз айларында жүк кемелері келіп тұрады, бірақ порттардың болмауына байланысты кемелер тікелей жағаға тоқтауға мәжбүр. Ал туристер круиздік кемелермен келеді, жағдайға қарай, оларға құрлыққа түсуге рұқсат беріледі.

Байланыс

Аралдың жергілікті халқы жоқ, бірақ оған ISO 3166-1 alpha 2 ел коды SJ (Свальбардпен бірге) тағайындалған. Ол интернет елдік домендік ең жоғарғы деңгейінен (.no) пайдаланады (sj коды бөлінген, бірақ қолданылмайды) және JN дерек кодына ие. Ян-Майен спутниктік байланыс арқылы телефон және интернет байланысына қол жеткізеді, норвеж телефон нөмірлерін (ел коды 47) пайдаланады. Оның радио әуесқойларының шақыру белгісі префиксі JX. Оның пошталық коды NO 8099 JAN MAYEN, бірақ жеткізілу уақыты әртүрлі, әсіресе қыс мезгілінде.

Бизнес

Ян-Майенде айналасындағы сулардағы балық пен құмнан басқа пайдаланылатын ресурстар жоқ. Экономикалық белсенділік Норвегияның киберқорғаныс күштері мен Норвегияның метеорологиялық агенттігімен қамтамасыз етілетін станцияның жұмысына ғана шектеледі. EGNOS жүйесі үшін де анықтама станциясы орнатылған. Ян-Майенде Galileo спутниктік навигациялық жүйесі үшін де анықтама станциясы бар. Бұрын Ян-Майен LORAN C хабар тарату станциясы да болған, бірақ ол қазір тоқтатылып, демонтаждалған.

Ян Майен радиосы

Jan Mayen Radio) - Норвегияның Жаң Майендегі жағалау радио станциясы. Бірінші радиостанция 1921 жылы аралдың шығыс жағындағы "Элдсметтен Норвегия" деп аталатын бөлігінде салынған. Радиостанция 3 кВт қуаттылығы бар Telefunken ұшқыш тізбектік передатчигінен және ағаш радио мачтасынан тұрды. 1940 жылдың қыркүйегінде станция норвегиялық әскерлермен қиратылды, ал экипаж Исландияға жіберілді. 1941 жылы аралдың батыс жағында жаңа радиостанция салынды, ол биіктегі платоға көшірілді. 1962 жылы бұл станция "Helenesanden Norwegian" жеріне көшірілді, ол Норвегия армиясының LORAN станциясынан солтүстікке қарай орналасқан. 1984 жылы станция Норвегия армиясының станциясына көшірілді. 1989 жылы VHF қабылдағышы орнатылды, ал 1994 жылдың қазан айында радиостанцияның жергілікті басқаруы тоқтатылды. Жергілікті басқару тоқтатылар алдында MF Digital Selcall қабылдағышы орнатылып, Bodø Radio арқылы қашықтан басқарылды. Станция қазірге дейін (2024 жылдың қаңтары) спутник арқылы қашықтан басқарылады, бірақ Норвегияның Рогаланд аймағындағы Эйк спутниктік жер станциясымен байланысты үзу арқылы жергілікті басқаруға көшірілуі мүмкін.

Терра нуллиус туралы расталмаған "азық-түлік"

V-IX ғасырлар (400-900 жж.) аралығында Ирландиядан шыққан көптеген монахтар қауымы (папар) былғары қайықтармен Солтүстік Атлантикада саяхаттап, алыс аралдарды зерттеді және кейде сонда қоныстанды, осылайша олардың монастырьдық қауымдастықтары басқалардан шалқап, оқшаулана түсті. Викингтер келгенге дейін олардың Фарер аралдары мен Исландияда болғанының нақты дәлелдері бар, ал ортағасырлық гаэль тіліндегі жылнамалар, мысалы, әйгілі «Әулие Бренданның саяхаты» сол кездегі зерттеулерге деген үлкен қызығушылықты көрсетеді. Қазіргі заманғы Атлантика арқылы жасалған сапар ертедегі теңізшілердің Ирландиядан тіпті Ян Майеннен де алыс, Солтүстік Атлантиканың барлық аймақтарына жетуге қабілетті екенін көрсетті, ал қолайлы жел болған жағдайда, қазіргі заманғы яхталардың жылдамдығымен шамалас жылдамдықпен саяхаттай алған. Бұл әбден мүмкін болғанымен, Ян Майенде ортағасырлық қонулардың немесе қоныстанудың тікелей физикалық іздері табылмады. Ерте ортағасырлық «Ланднамабок» кітабында викингтер «Свалбард» («салқын жағалау») деп атаған жер Ян Майен болған болуы мүмкін (қазіргі норвегтер оны Шпицберген деп атайды), өйткені кітапта Исландиядан Свалбардқа дейінгі екі күндік (жағымды желмен) саяхат айтылады, бұл Ян Майенге сәйкес келеді, бірақ Шпицбергенге дейінгі ең аз уақытқа сай келмейді. Ян Майен сол кезде Еуропаға қаншалықты танымал болса да, кейін бірнеше ғасыр бойы ұмытылып кетті. XVII ғасырда Арктикадағы кит аулау аймақтарындағы бәсекелестікке байланысты аралдың қайта ашылғаны туралы көптеген мәлімдемелер жасалды. XVII ғасырдың басында кит аулаумен айналысқан капитан Томас Эджтің айтуынша, «Уильям Гудзон» 1608 жылы аралды тауып, оны «Гудзонның қосылған жерлері» (немесе «Туч») деп атаған. Алайда, белгілі зерттеуші Генри Гудзон 1607 жылы жасаған сапарында (егер ол қисынсыз жолмен жүрсе) ғана келген болуы мүмкін, және ол туралы өзінің күнделігінде ештеңе жазбаған. Қаңтар айында Голландияның Шығыс Үндістан компаниясының үлгісі бойынша Noordsche Compagnie (Солтүстік компаниясы) Арктикада голландиялық кит аулауды қолдау үшін құрылды. Амстердам мен Энхуйзен саудагерлері қаржыландырған екі кеме 1614 жылдың шілдесінде Ян-Майенге жетті. Бұл кемелердің капитандыры – «Gouden Cath» (Алтын мысық) кемесімен «Jan Jacobszoon May van Schellinkhout» (кейін арал осымен аталды) және «Orangienboom» (Апельсин ағашы) кемесімен «Jacob de Gouwenaer» оны «Joris Eylant» мырза деп атады, ол кемеде болған және аралды картаға түсірген голланд картографы Joris Carolus есімінен шыққан. Капитандар үшінші голланд кемесі – Ян Янс Керкхоффтың капитаны және Дельфттегі Noordsche Compagnie акционерлерінің қаржыландыруымен «Cleyn Swaentgen» (Кіші лебедь) аралда болғандығын мойындады. Олар аралды Мауриц Эйландт (немесе Маврикий) деп атаған Мауриц Оранж князі Насаудың Морисі есімімен атаған соңғысы өздерінің ашылуы туралы Штаттар генералға хабарлайтын болады деп болжаған. Дельфт саудагерлері бұл табылғанын құпия ұстауға шешім қабылдады және 1615 жылы өз пайдаларын көздей отырып, аң аулауға оралды. Осыдан туындаған дау тек 1617 жылы шешілді, бірақ бұл арада екі компанияға да Ян-Майенде кит аулауға рұқсат етілді. 1634 жылы Жан Вролик аралды Ришелье аралы деп атады. Ян Майен алғаш рет Виллем Янс Блаудың 1620 жылғы Еуропа картасында пайда болды, оны 1606 жылы Корнелис Доэдз баспадан шығарды. Амстердамда тұратын Блау оны «Ян Майен» деп атады, ол Амстердам қаржыландыратын «Gouden Cath» кемесінің капитаны Ян Якобсзуон Мэй ван Шелинкхауттың есімімен аталған. Блау 1623 жылы өзінің атақты «Zeespiegel» атласында аралдың алғашқы егжей-тегжейлі картасын жасап, оның қазіргі атын бекітті. Джон Кларк жіберген Дюнкерктен екі кеме, сондай-ақ Лондон мен Халлдан бір-бір кеме келді. «Үміт» кемесінің кеме бастығы Гертье Янс (Heertje Jansz) осы маусым туралы күнделікті жазбалар жазды. Кемелер Ян-Майенге екі аптадан кейін жетіп, маусымның басында осында келді. 15 маусымда олар екі ағылшын кемесін кездестірді, оларға Шробоп өздерінің аулауының жартысын голландтарға беру шартымен қалуға рұқсат берді. Дюнкерктен келген кемелерге де осындай жағдай жасалған. Шілде айының соңында алғашқы кеме балық майымен толық жүкпен жолға шықты, қалғандары тамыз айының басында бірнеше кемемен жолға шықты. Сол жылы 200 адам аралда алты уақытша кит аулау стансасында (солтүстік-батыс жағалауға таралған) өмір сүріп, жұмыс істеді. Киттер аулаудың алғашқы он жылдығында Ян-Майенге жыл сайын оннан астам кеме келіп тұрды, ал екінші кезеңде (1624 жылдан бастап) бес-он кеме жіберілді. 1617 жылы аралға келген Дюнкерктен бірнеше кемеден басқа, олар не қуылды, не балық аулаудың үштен бір бөлігін голландтарға беруге мәжбүр болды. 1624 жылы Оңтүстік шығанақта он ағаш үй тұрғызылды. Осы уақытқа дейін голландтар шатырлар мен шикі пештерден тұратын уақытша стансаларын тастап, екі жартылай тұрақты стансалармен алмастырды, оларда ағаштан жасалған қоймалар мен тұрғын үйлер және үлкен кірпіш пештер болды, біреуі жоғарыда аталған Оңтүстік шығанақта, екіншісі Солтүстік шығанақта орналасқан. 1628 жылы стансаларды қорғау үшін екі бекініс салынды. Бұл одан бұрынғы кезеңмен салыстырғанда азайған болса да. 1900 мен 1920 жылдар аралығында Ян Майенде көптеген норвегтер қыстап, Арктика түлкілерін және кейбір ақ аюларды аулады. Бірақ пайдалылығы тез төмендеді және аң аулау тоқтатылды. Осы Арктика айманындағы ақ аюлардың генетикалық ерекшеліктері басқа жердегі ақ аюлардан өзгеше. Ұлттар лигасы аралға қатысты құқықтарды Норвегияға берді және 1921 жылы Норвегия алғашқы метеорологиялық стансаны ашты. Норвегияның метеорологиялық институты 1922 жылы аралдың орталық бөлігін Норвегияға қосып алды, ал 1926 жылы, аралдағы ауа-райы байқауларына жетекшілік еткен Халлвард Деволд басшылығымен, аралдың барлық бөлігін Норвегияға қосып алды. 1930 жылдың 27 ақпанында арал Норвегия Корольдігінің құрамына де-юре енді.

Between the fifth and ninth centuries (400–900 AD), numerous communities of monks originating in Ireland (Papar) navigated throughout the north Atlantic in leather boats, exploring and sometimes settling in distant islands where their monastic communities could be separated from close contact with others. Strong indicators exist of their presence in the Faroe Islands and Iceland before the arrival of the Vikings, and medieval Gaelic chronicles such as the famous Voyage of Saint Brendan the Abbot testify to the extensive interest in exploration at the time. A modern day trans Atlantic journey proved the ability of the early navigators to reach all lands of the north Atlantic even further from Ireland than Jan Mayen – and, given favourable winds, at a speed roughly equal to that of modern yachts. Though quite feasible, there is nevertheless no direct physical trace of medieval landings or settlement on Jan Mayen. The land named Svalbarð ("cold coast") by the Vikings in the early medieval book Landnámabók may have been Jan Mayen (instead of Spitsbergen, renamed Svalbard by the Norwegians in modern times); the distance from Iceland to Svalbarð mentioned in this book is two days' sailing (with favorable winds), consistent with the approximate to Jan Mayen and not with the minimum to Spitsbergen. However much Jan Mayen may have been known in Europe at that time, it was subsequently forgotten for some centuries. In the 17th century, many claims of the island's rediscovery were made, spurred by the rivalry on the Arctic whaling grounds, and the island received many names. According to Thomas Edge, an early 17th century whaling captain who was often inaccurate, "William Hudson" discovered the island in 1608 and named it "Hudson's Touches" (or "Tutches"). However, the well known explorer Henry Hudson could only have come by on his voyage in 1607 (if he had made an illogical detour) and he made no mention of it in his journal. In January the Noordsche Compagnie (Northern Company), modelled on the Dutch East India Company, had been established to support Dutch whaling in the Arctic. Two of its ships, financed by merchants from Amsterdam and Enkhuizen, reached Jan Mayen in July 1614. The captains of these ships—Jan Jacobszoon May van Schellinkhout (after whom the island was ultimately named) on the Gouden Cath (Golden Cat), and Jacob de Gouwenaer on the Orangienboom (Orange Tree)—named it Mr. Joris Eylant after the Dutch cartographer Joris Carolus who was on board and mapped the island. The captains acknowledged that a third Dutch ship, the Cleyn Swaentgen (Little Swan) captained by Jan Jansz Kerckhoff and financed by Noordsche Compagnie shareholders from Delft, had already been at the island when they arrived. They had assumed the latter, who named the island Maurits Eylandt (or Mauritius) after Maurice of Nassau, Prince of Orange, would report their discovery to the States General. However, the Delft merchants had decided to keep the discovery secret and returned in 1615 to hunt for their own profit. The ensuing dispute was only settled in 1617, though both companies were allowed to whale at Jan Mayen in the meantime. On a map of c. 1634, Jean Vrolicq renamed the island Île de Richelieu. Jan Mayen first appeared on Willem Jansz Blaeu's 1620 edition map of Europe, originally published by Cornelis Doedz in 1606. Blaeu, who lived in Amsterdam, named it "Jan Mayen" after captain Jan Jacobszoon May van Schellinkhout of the Amsterdam financed Gouden Cath. Blaeu made the first detailed map of the island in his famous "Zeespiegel" atlas of 1623, establishing its current name. There were also two ships from Dunkirk sent by John Clarke, as well as a ship each from London and Hull. Heertje Jansz, master of the Hope, of Enkhuizen, wrote a day by day account of the season. The ships took two weeks to reach Jan Mayen, arriving early in June. On 15 June they met the two English ships, which Schrobop allowed to remain, on condition they gave half their catch to the Dutch. The ships from Dunkirk were given the same conditions. By late July the first ship had left with a full cargo of whale oil; the rest left early in August, several filled with oil. That year 200 men were seasonally living and working on the island at six temporary whaling stations (spread along the northwest coast). During the first decade of whaling, more than ten ships visited Jan Mayen each year, while in the second period (1624 and later) five to ten ships were sent. With the exception of a few ships from Dunkirk, which came to the island in 1617 and were either driven away or forced to give a third of their catch to the Dutch, sent up ships to Jan Mayen from 1616 onward. In 1624 ten wooden houses were built in South Bay. About this time the Dutch appear to have abandoned the temporary stations consisting of tents of sail and crude furnaces, replacing them with two semi permanent stations with wooden storehouses and dwellings and large brick furnaces, one in the above mentioned South Bay and the other in the North Bay. In 1628 two forts were built to protect the stations. although in diminished numbers compared with earlier times. Between 1900 and 1920, there were a number of Norwegian trappers spending winters on Jan Mayen, hunting Arctic foxes in addition to some polar bears. But the exploitation soon made the profits decline, and the hunting ended. Polar bears in this region of the Arctic are genetically distinguishable from those living elsewhere. The League of Nations gave Norway jurisdiction over the island, and in 1921 Norway opened the first meteorological station. The Norwegian Meteorological Institute annexed the middle part of the island for Norway in 1922 and the whole island in 1926 when Hallvard Devold was head of the weather observations base on the island. On 27 February 1930, the island was made de jure a part of the Kingdom of Norway.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1940 жылдың көктемінде Германия Норвегияны басып алды. Ян-Майендегі төрт адамнан тұратын команда өз орындарында қалып, қарсылық көрсету мақсатында Норвегия емес, Ұлыбританияға ауа райы туралы мәліметтер жіберді. Британдықтар Ян-Майенді «X аралы» деп атап, неміс шабуылына тойтарыс беру үшін әскерлермен күшейтуге тырысты. Норвегиялық патрульдік кеме аралдың көптеген белгісіз лава рифтерінің бірі – Нансенфлюаға тіреліп қалды. 68 адамнан тұратын экипаж кемені тастап, жағаға шығып, норвегиялық командаға қосылды. Британдық экспедиция командирі, канонерлік кеменің жоғалғанына байланысты, келесі көктемге дейін Ян-Майенді тастап кетуге шешім қабылдады және құтқару кемесі шақыртты. Бірнеше күннен кейін кеме келіп, төрт норвегиялықты және күшейтуге келгендерін эвакуациялады, алдымен немістердің қолына тимейін деп ауа райы стансасын жарып тастады. 1940 жылдың 16 қарашасында немістер аралға ауа райы мамандарынан тұратын топты жіберуге тырысты. Топты тасымалдаған неміс теңіз траулері, британдық эсминец радарда анықтағаннан кейін Ян-Майен жағасындағы жартастарға шағылысты. Бұл оқиға кездейсоқ болған жоқ, өйткені неміс жоспары бастапқыда-ақ британдық радиокеңес қызметінің (Radio Security Service) Abwehr (неміс барлау қызметі) байланыстарын тыңдауы арқылы бұзылған еді, ал эсминец күтіп тұрған. Экипаждың көп бөлігі жағаға жетіп, эсминецтен келген десант тобымен тұтқынға алынды. Одақтастар 1941 жылдың 10 наурызында аралға қайта оралды. Норвегиялық «Веслекари» кемесі, «Хоннингсваг» патрульдік кемесімен сүйемелдеп, аралға 12 норвегиялық ауа райы маманын тастады. Команданың радиохабарлары көп ұзамай олардың орналасқан жерін жауға жария етті. Норвегиядан келген неміс ұшақтары ауа райыға мүмкіндік болғанда Ян-Майенді бомбалауға және шабуылдауға кірісті, бірақ көп зиян келтірген жоқ. Көп ұзамай азық-түлік пен күшейту, тіпті бірнеше зениттік қарулар келді, бұл аралда бірнеше ондаған метеорологтар мен сарбаздардан тұратын гарнизон құрылуына әкелді. 1941 жылға қарай Германия одақтастарды аралдан ығыстыру үмітінен бас тарды және әуе шабуылдары тоқтады. 1942 жылдың 7 тамызында неміс Focke Wulf Fw 200 «Кондор» ұшағы, мүмкін, станцияны бомбалау миссиясымен, тұманды күйде жақын орналасқан Даниельсенкратеті тауларына құлап, тоғыз адамнан тұратын экипажы қаза тапты. Белгісіз күні тағы бір неміс ұшағы, төрт экипаж мүшесімен бірге, аралдың оңтүстік-батыс жағына құлады. Бұл апат 1950 жылы апат орны табылғанда ғана жұртшылыққа белгілі болды. 1943 жылы американдықтар Гренландиядағы неміс радио базаларын анықтау үшін солтүстікке «Атлантик-Сити» деп аталатын радиобайқау стансасын құрды.

During World War II, continental Norway was invaded and occupied by Germany in spring 1940. The four man team on Jan Mayen stayed at their posts and in an act of defiance began sending their weather reports to the United Kingdom instead of Norway. The British codenamed Jan Mayen 'Island X' and attempted to reinforce it with troops to counteract any German attack. The Norwegian patrol boat ran aground on Nansenflua, one of the islands' many uncharted lava reefs, and the 68 man crew abandoned ship and joined the Norwegian team on shore. The British expedition commander, prompted by the loss of the gunboat, decided to abandon Jan Mayen until the following spring and radioed for a rescue ship. Within a few days a ship arrived and evacuated the four Norwegians and their would be reinforcements, after demolishing the weather station to prevent it from falling into German hands. The Germans attempted to land a weather team on the island on 16 November 1940; the German naval trawler carrying the team crashed on the rocks just off Jan Mayen after a patrolling British destroyer had picked them up on radar. The detection was not by chance, as the German plan had been compromised from the beginning with British wireless interceptors of the Radio Security Service following the communications of the Abwehr (the German Intelligence service) concerning the operation, and the destroyer had been waiting. Most of the crew struggled ashore and were taken prisoner by a landing party from the destroyer. The Allies returned to the island on 10 March 1941, when the Norwegian ship Veslekari, escorted by the patrol boat Honningsvaag, dropped 12 Norwegian weathermen on the island. The team's radio transmissions soon betrayed its presence to the Axis, and German planes from Norway began to bomb and strafe Jan Mayen whenever weather permitted, but did little damage. Soon supplies and reinforcements arrived, and even some anti aircraft guns, giving the island a garrison of a few dozen weathermen and soldiers. By 1941, Germany had given up hope of evicting the Allies from the island and the constant air raids stopped. On 7 August 1942, a German Focke Wulf Fw 200 "Condor", probably on a mission to bomb the station, crashed into the nearby mountainside of Danielssenkrateret in fog, killing its crew of nine, and at an unknown date another German plane with four crew members crashed on the southwest side of the island, this crash only becoming public knowledge when the crash site was discovered in 1950. In 1943, the Americans established a radio locating station named Atlantic City in the north to try to locate German radio bases in Greenland.

Қырғи қабақ соғыс

Соғыстан кейін метеорологиялық станция Атлантик-Ситиде орналасқан, бірақ 1949 жылы жаңа орынға көшірілді. Радио Ян Майен Солтүстік Мұзды мұхитындағы кемелердің қатынасы үшін маңызды радиостанция болып та қызмет етті. 1959 жылы НАТО Атлант мұхитында LORAN C желісін салуға кірісті; бергіштердің бірі Ян Майенде орналасуы тиіс еді. 1961 жылға қарай жаңа әскери нысандар, соның ішінде жаңа әуежай пайдалануға берілді. Біраз уақыт бойы ғалымдар Беренберг жанартауының белсенді болатынына күмәнданды, бірақ 1970 жылы ол шамамен үш апта бойы атқылап, аралдың құрлық ауданын кеңейтті. Ол 1973 және 1985 жылдары да атқылады. Жарылыс кезінде арал төңірегіндегі теңіз температурасы мұздан жоғары шамамен 30 °C (86 °F) дейін көтерілуі мүмкін. Аралдағы тарихи станциялар мен үйлер: Хойберг, Вера, Олсбу, Пуппебу (қабылдау), Гамлеметтен немесе Гамлестасьен (ескі метеорологиялық станция), Ян Майен радиосы, Хеленхитта, Маргаретхитта және Улла (Беренбергтің етегіндегі қабылдау).

Табиғат қорығы

2010 жылы қабылданған ереже аралды Норвегияның құзырына бағынатын табиғи қорық деп жариялайды. Осы ереженің мақсаты – Арктикалық аралдың табиғи күйін сақтап, теңіз түбін қоса алғанда, жақын маңдағы теңіз фаунасын қорғау. Ян-Майенге қайықпен қонуға болады, бірақ бұл аралдың Баутвика (Кеме шығанағы) деп аталатын кішкентай бөлігінде ғана рұқсат етіледі. Аралда коммерциялық әуе тасымалдауы жоқ болғандықтан, оған жалдамалы рейспен ғана ұшуға болады. Жалдамалы ұшақпен қонуға рұқсатты алдын ала алу қажет. Аралда болуға рұқсатты да алдын ала алу керек, және ол көбінесе бірнеше күнге (немесе тіпті сағаттарға) шектеледі. Шатыр құруға немесе лагерь орнатуға тыйым салынған. Шетелдік азаматтардың аралда болуы үшін жеке ережелер қарастырылған.

География және геология

Ян-Майен географиялық жағынан екі бөлек бөліктен тұрады. Норд-Ян дөңгелек пішіндес және үлкен мұздық қабаты бар биік Беренберг жанартауымен ерекшеленеді, оны жиырма жеке мұздыққа бөлуге болады. Олардың ең ірісі – Сёрбрен, ауданы және ұзындығы – Оңтүстік Ян тар, салыстырмалы түрде жазық және мұздықтан бос. Оның ең биік нүктесі – Рудольфтоппен. Станция және тұрғын үйлер Оңтүстік Янда орналасқан. Арал Ян-Майен микроконтинентінің солтүстік ұшында жатыр. Бұл микроконтинент бастапқыда Гренландия тақтасының бір бөлігі болған, бірақ қазір Еуразия тақтасының құрамына кіреді.

Құстардың маңызды аймағы

Арал BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) деп белгіленді, себебі ол көптеген теңіз құстарының ұялайтын жері болып табылады және солтүстік фулмарлардың (78 000–160 000 жұп), кішкентай гагаркалардың (10 000–100 000 жұп), қалың мүңқұстың (74 000–147 000 жұп) және қара мүңқұстың (100–1 000 жұп) популяциясын қамтамасыз етеді.

Климат

Ян-Майенде мұхиттық полярлық климат орналасқан, Кёппен жіктелуі бойынша ET, кейде EM (теңіздік полярлық) деп саналады. Ян-Майен аралдың батысында суық Шығыс Гренландия ағыны және шығысында жылы Гольфстрим арасында орналасқан. Бұл солтүстік жарты шарда жылы және суық мұхит ағындары кездесетін жалғыз құрлық. Айналасындағы теңіздер аралдың ендігін ескере отырып, маусымдық температура өзгерісін өте шағын етеді – тамыз айында шамамен 6 °C (43 °F), наурыз айында 4 °C (25 °F) дейін, бірақ сонымен қатар аралды күн аз түсетін, бұлтты жағдайға ұшыратады, тіпті үздіксіз поляр күнінде де. Қардың қалың қабаты тоң қабатының пайда болуына кедері келтіреді. Жылынудың нәтижесінде 1991-2020 жылдардағы температура нормасы 1961-1990 жылдармен салыстырғанда орташа жылдық температураның жоғарылауын көрсетті, бұл жылдық температураны нөлден жоғары көтерді.

Танымал мәдениетте

Ян Мейен Paradox Interactive басып шығарған бірнеше стратегиялық видео ойындарда, мысалы Europa Universalis IV-те құпия мүмкіндік ретінде кездеседі. Europa Universalis IV-те командалық консольге "bearhaslanded" деп енгізсе, Ян Мейен кездейсоқ жерде мемлекет ретінде пайда болады. Ойыншылар командаға провинция идентификаторын қосып, Ян Мейеннің қай жерде пайда болатынын анықтай алады. Бұл арал туралы "К-19 The Widowmaker" кемесінің капитаны кемедегі ядролық реактордың бұзылуына бірден бұрын айтады. Капитан реактордың жарылып, аралдағы НАТО базасының жанында ядролық жарылыс тудыруы мүмкін деп алаңдайды.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Ледгард, Дж. М. (2011). Суға бату. Coffee House Press. Умбрейт, Андреас (2005). Шпицберген: Шпицберген – Франц-Иосиф жері – Ян Майен, 3-ші басылым. Шальфонт Сент-Питер: Bradt Travel Guides. .