Кіріспе

Невский проспект – Ресей Федерациясының Санкт-Петербург қаласындағы басты көше. Оның атауы көшенің шығыс басында орналасқан Александр Невский лаврасы монастырынан шыққан, бұл монастырь Ресей батыры, әулие Александр Невскийдің (1221–1263) есімін сақтайды. 1703 жылы Санкт-Петербургті құрғаннан кейін, патша Петр I бұл көшені Новгород және Мәскеуге қарайтын жолдың бастамасы ретінде жоспарлаған. Авеню батыстан Адмиралтействодан басталып, Мәскеу теміржол станциясына дейін созылады, ал Восстания алаңында оңтүстікке қарай сәл бұрылып, Александр Невский лаврасына жетеді.

XVIII ғасырдың басында Ұлы Петр билік құрған

1704 жылдың 5 қыркүйегінде Санкт-Петербург адмиралтействосы Нева өзенінің сол жағында салынды. Оған жапсарлас аумақтар құрылысын бастады. Қазіргі Большая Морская және Малая Морская көшелерінің орналасқан жерінде кеме жасаушылардың қоныстары пайда болды, олар алдыңғы бақшалары бар ағаш үйлер мен шатырлардан тұрды. Сарай алаңында "Теңіз" базары ашылды, онда ларықтар мен сандықтар, отын мен шөп тиелген арбалар тұрды. Адмиралтейство маңындағы аймақ қаланың ең тығыз қоныстанған бөліктерінің біріне айналды. 1710 жылдардың басында Неваның сол жағындағы Черная Речканың (қазіргі Монастырка) құйылысында монастырь пайда болды. Сол кезде 1240 жылы осы жерде танымал Нева шайқасы болған деген болжам бар еді, онда Новгород князі Александр Невский бастаған орыс жасағы шведтерді жеңген. Монастырьдың жанында жұмысшылар мен қызметшілерге арналған ағаш үйлерден тұратын толыққанды елді мекен, сондай-ақ көптеген шаруашылық ғимараттары бар бақша мен көкөніс бақшасы болды: ағаш шеберханалары, ұстаханалар және мал шаруашылықтары, диірмен, жертөле және сауда дүкендері. 1712 жылы монастырь монахтары монастырьдан Новгород трактына дейінгі жолды салуды бастады, 1718 жылы ол аяқталды (салынды және басқарылды). Батпақты жерлерді жеңу үшін қарапайым технология қолданылды: орман кесілді, түбірлері алынды. Артық суды және батпақты кептіру үшін дренаждық арналар қазылды. Жол бойында қақпақтар төселді, олардың үстіне құм төселді. Ең қиын бөлім ("монастырь") бірінші болып аяқталды деп есептеледі. 1721 жылы 23-інші күні Фонтанка жағасында Екатерина Алексеевна императрицасы үшін тас сарай салынды, оның тұсында итальяндық деп аталатын үлкен бақ салынды. Бұл бақ қазіргі Невский проспекті бойындағы Фонтанкадан қазіргі Востания көшелеріне дейінгі кеңістікті алып жатты. Даңғыл бірден қажетті үлкен көлік жолына айналды және су кедергілері арқылы көпірлер салынғаннан кейін ескі жолды толығымен алмастырды. Үлкен даңғылдың ұзындығы шамамен 4 миль (4.5 шақырым), ал ені 9 сажен (шамамен 20 метр) болды. 1703–1726 жылдары бұл жер қала шекарасы болды, салықтар осы жерде жиналды, осы мақсатта Митни Двор салынды, оның жанында Гостиный Двор орналасқан. Нева даңғылы бүкіл елді мекеннің жоспарлау схемасын өзгерткен маңызды факторға айналды. Ол Вознесенский даңғылы және Гороховая көшесімен бірге Петр Еропкин басшылығымен Санкт-Петербург құрылысы жөніндегі комиссия бекіткен танымал Адмиралтейство "тридентінің" бөлігі болды. Нәтижесінде, тәртіпсіз жоспарлауға күшті ұйымдастырушылық құрылым енгізілді және қала орталығы мәртебесі Адмиралтейство жағына бекітілді. 1739 жылдан бастап Невский проспекті бойында негізгі тас ғимараттар салына бастады. Олар қатаң жоспар бойынша салынды, үйлер Rooilijn бойындағы негізгі қасбеттерімен көрсетілді және М.Г. Земцов жасаған стандартты "үлгілік" сызбалар бойынша салынды. Бұл бір қабатты ғимараттар, биік "подвал" жарты қабатымен, рустикпен өңделген. Қасбеттің орталық бөлігіне мансарда орналасқан, оның жанында аулаға кіретін қақпа болды. Үйлер әр түрлі фронтондарымен және мансардаларымен, терезелердің орналасуымен, пилястрлардың сызбасымен, жақтауларымен және сәндік бөлшектерімен ерекшеленді. Мұндай ғимараттар 1730 жылдардың соңында – 1740 жылдардың басында Мойка мен Фонтанка арасындағы тас жол бойында пайда болды. Даңғыл бойындағы үйлер салу үшін жер телімдерін мемлекеттік кеңесшілер, генералдар, бай саудагерлер, зауыт иелері, сарай қызметкерлері сатып алды. Ұзақ уақыттан кейін патша отбасының мүшелері мен олардың жақындары жер ала бастады, сондай-ақ сарайлар да салына бастады. Бірінші мұндай құрылым Елизавета Петровнаға арналған Аничков сарайы болды, оның бүкіл сарай-бақ кешені Фонтанкадан қазіргі Садовая көшесіне дейін, тас қабырғамен қоршалған фонтандармен, беседкалармен, жылыжайлармен, тоғандармен және жабық жаяу жолдарымен үлкен тұрақты бақпен пайда болды. Сарайдың құрылысы 1741 жылы Земцовтың сызбалары бойынша басталды және 1750 жылдары Франческо Бартоломео Растрелли аяқтады. Аничков сарайы – Невский проспектідегі ең көне ғимарат, ол бүгінгі күнге дейін сақталған. 1830 жылдары суретші Василий Садовников Адмиралтейская алаңынан Аничков көпіріне дейінгі Невский проспектінің екі жағын бейнелейтін литографиялар сериясын жасады, ол "Невский проспектінің панорамасы" (1830–1835) деп аталды. Акварельмен салынған, ұзындығы шамамен 16 метр болатын бұл сурет литографиялық тасқа көшіріліп, А.М. Превост 30 парақтың сериясы түрінде басылып шығарылды. 1800 жылы император Павел I-нің бұйрығымен Мойкадан Фонтанкаға дейінгі Невский проспектінің бөлігінде екі бульвар салынды. 1802–1803 жылдары олар I.Е. Стамов архитектор жобалаған және F. Лямин мен М. Прокопин бағбандық шеберлері салған липадан жасалған бір бульварға алмастырылды. Бульвардың деңгейі тротуардан жоғары болды, көпірлер мен қиылысқан көшелердің қарсы жағында сатылы төбелер салынды. Екі жылдан кейін Қазан соборының құрылысы барысындағы бульвар жойылды, ал 1819 жылы даңғылдың ортасында толығымен тоқтатылып, оның орнына даңғылдың жаңа граниттік тротуарлары бойында қарапайым ағаштар отырғызылды. Ағаштар Екатерина каналы мен қиылысқан көшелерде үзіліп отырды. Бұл қатарлы ағаштар 1841 жылға дейін сақталды, одан кейін император Николай I-нің бұйрығымен жойылды, барлық ағаштар Жазғы баққа көшірілді. Қарапайым ағаштар 1897 жылы Қазан соборының алдында (екі жылдан кейін алаң құрылысымен байланысты жойылды) және Гостиный Двор алдында қайта отырғызылды. 1874 жылы Адмиралтейство алаңының орнында Александровский бағы салтанатты түрде ашылды, және уақыт өте келе, оның өскен ағаштары Адмиралтейство ғимаратының қасбетін жапты. Александровская алаңының ортасында 1873 жылы Екатерина II императрицасының ескерткіші ашылды, оның айналасында бақ салынды және биік ағаштар отырғызылды. Бүгінгі күні алаң үлкен жасыл аймаққа ұқсайды, ол барлық бос кеңістікті алып, Кітапхана мен Росси павильондарының бойындағы кішігірім жолдарды қалдырды. Қазан соборының жанындағы алаң, 19 ғасырдың соңында пайда болған, әлдеқайда ұқыпты стильде безендірілген – көгалдар, бұталар және орталықтағы кішкентай фонтан. 20 ғасырдың басында модерн үлгісі танымал болды. Осы стильде 1902–1904 жылдары архитектор Павел Сузор жобасы бойынша Екатерина каналының бұрышында "Зингер" сауда үйінің ғимараты салынды. Сол жылдары (1903–1907) архитектор Г.В. Барановский жобасы бойынша тағы бір сауда үйі – Елисеев ағайлардың (саудагерлер) ғимараты салынды. Бірінші қабатта айналы шынылардың артында үлкен сауда залы орналасқан, ал екінші қабатта театр болды. Тағы бір әйнектелген қасбеті бар ғимарат 1911–1912 жылдары архитектор М.С. Лалевич жобасы бойынша үлкен тері өнімдері компаниясының иесі Мертенс үшін салынды (№21 үй). Адмиралтействоға жақын, Малая Морская көшесінің бұрышында архитектор М.М. Перетяткович жобасы бойынша Санкт-Петербург сауда банкі үшін (№7/9 үй) қаржыгер Вавельберг тапсырысымен ғимарат салынды. 1910 жылдары тағы бірнеше ұқсас ғимараттар салынды: архитектор В.И. Ван дер Гухт салған "Юнкер және Ко" коммерциялық банкінің ғимараты (№12), архитектор В.П. Зейдлер жобалаған Санкт-Петербург жеке коммерциялық банкінің ғимараты (№1). Невский проспектіде капитализмнің дамуымен, әртүрлі компаниялардың кеңселер мен бас кеңселерi, сақтандыру және акционерлік қоғамдар, комиссиялар ашылды. Қаланың ірі кәсіпорындары өз дүкендерін осында орналастырды. 1917 жылға қарай Санкт-Петербургтегі 64 банк пен несие мекемесінің 29-ы, 14 банк үйінің 10-ы, 29 банк кеңсесінің 22-сі Невский проспектісінде орналасқан еді.

20 ғасыр

Советтік жылдардың басында (1918–1944) Невский проспектінің атауы сол кеңестік көркемдік ұйымның құрметіне "Пролеткульт көшесі" (Улица Пролеткульта) деп қысқа ғана уақытқа өзгертілді. 1920 жылға таман Proletkult таратылғаннан кейін атау тағы өзгертілді, бұл жолы "25 қазан даңғылы" деп аталды, бұл қазан революциясының күніне сілтеме жасады: алайда, бұл атау қала тұрғындарының күнделікті тілінде қалыптаспады, олар революцияға дейінгі атауды қолдануды жалғастырды. Ленинград қоршауы кезінде (1941–1944) Невский проспектісінің солтүстік жағындағы кейбір қабырғаларға "Азаматтар! Оқ жауғанда көшенің бұл жағы ең қауіпті" деген ескерту жазылды, ол жаяу жүргіншілерді неміс артиллериясының бомбалауынан ең көп қауіп төнген аймақтар туралы ескертетін. 1962 жылы ақын Михаил Дудиннің бастамасымен Невский проспектісіндегі №210 мектеп ғимаратында бұл жазу қайта жаңартылды. Бұл жазу, сондай-ақ қаладағы басқа да ескерткіштер соғыс мемориалдары саналады және қоршауды еске алу шаралары жиі өткізілетін орындар болып табылады. 2019 жылдың қаңтар айында Санкт-Петербург қаласының губернаторы Александр Беглов Невский проспектісіндегі жазуға гүлдер қойды. Ленинград қоршауының соңында, 1944 жылдың қаңтарында Невский проспектісінің атауы ресми түрде қалпына келтірілді және содан бері өзгеріссіз сақталып келеді.

Маңыздылығы

Невский бүгінде Санкт-Петербург қаласының басты көшесі болып табылады. Қаланың көп бөлігі сауда орындары мен түнгі ойын-сауықтары осы Невский проспектіде немесе оның жанында орналасқан. Санкт-Петербург метрополитенінің Адмиралтейская, Невский проспект, Гостиный двор, Маяковская, Восстания алаңы және Александр Невский алаңы I станциялары осы көшеге қызмет көрсетеді.

Невский проспекті көрікті жерлері

Негізгі көрікті орындарға Растрелли сарайындағы Строганов сарайы, әсем неоклассикалық Казань соборы, модерн стиліндегі Кітап үйі (бұрынғы «Зингер» үйі), Элисеев сауда орталығы, оннан астам 18 ғасыр шіркеулері, Екатерина Ұлына арналған ескерткіш, Ұлы Гостиный двор, «Пассаж» сауда галереясы, Ресей ұлттық кітапханасы, Александринский театры және ат мүсіндерімен әйгітлі Аничков көпірі жатады. Невский проспект ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген.

Невский проспектісі XIX ғасырдағы орыс классикалық әдебиетінде

Николай Гоголь 1835 жылы жарық көрген "Невский проспект" әңгімесінде даңғылдың қайнаған өмірін бейнеледі. Федор Достоевский "Қылмыс және жаза" (1866) және "Қос өмір: Петербург поэмасы" (1846) сияқты туындыларында Невский проспектін жиі оқиға орны ретінде пайдаланды. XIX ғасыр орыс әдебиетінің алтын ғасырындағы белгілі жазушылардың бас қосып отырған кафе-рестораны бүгінде де Невский даңғылында "Әдеби кафе" аталымымен сақталған.