Этимология

Қала атауы гидроним болып табылады және «қалам» сөзінен шыққан «соңы» (жолдатпалық жалғауы) және «сара» – «батпақты өзен» деген мағынаны білдіреді.

Қалалық орналасуы

Бұл орталық квартал бір кезде Пенза қаласының ағаш бекінісі орналасқан жерді алып жатыр, сондықтан оны кейде Серф деп атайды. Өзеннің үстіндегі таудың шығыс беткейінде салынған ескі бекіністің архитектуралық тұжырымы алғашқы көшелердің бағытын алдын ала анықтады. Алғашқы көшелердің бағыты мен орналасуы бекіністің қақпа мұнаралары мен қабырғаларының бағытына байланысты болды. Осылайша қаланың алғашқы алты көшесі қалыптасты. Кейіннен оларға Губернатор, Лекарская, Мәскеу, Никольская, Садовая және Театральная деген аттар берілді. Қаланың қала құрылысы дамуының маңызды элементі – бекіністің алаңы тік бұрыштарда түйісетін көшелер желісін құрды. Бастапқыда олардың арасында үйлесім болған жоқ. Көбінесе аймақтың қиын жер бедері жолдың бағытын және енін өзгертуге мәжбүр етті. Мұнда-мына жерде, өздігінен даму қалыптасты. Дегенмен, қала құрылысының матрицасы құрылып, бірнеше ғасырлар бойы қаланың дамуын алдын ала анықтады. Екатерина патшайымның тұсында Пензаның алғашқы бас жоспары жасалып, ол 1785 жылғы 6 қазанда бекітілді. Қала Санкт-Петербургтің тік сызықты құрылысына сәйкес қайта құрылды. Қала жоспарының орталық бөлігі іс жүзінде өзгермеді, өйткені ол ресейлік қала құрылысының жаңа нормаларына толық сәйкес келді. Көшелердің өзара перпендикуляр бағыты және қалалық ортаның стандартты кварталдарға бөлінуі Пензаның ерекше және айрықша ерекшелігі болды. Мүмкін, Пенза мұны өзінің алғашқы құрылысшыларына қарыз, олар 17 ғасырдың еуропалық қала құрылысы үрдістерін жақсы білген: неміс Джозеф фон Зоммер (Мәскеу қызметінің подполковнигі Осип Зуммерский) және поляк дворяны Юрий Котранский. Келесі 18 ғасырдың соңында Екатеринаның Пензаға арналған бас жоспарын іске асыру барысында ескі көшелердің кейбір бөліктері түзетілді, жолдың және жаяу жүргіншілер жолының стандартты ені белгіленді. Қаланың қайта жаңғыртуына дейін қала маңындағы халық орталықтан қала маңындағы ауылдарға және бос жатқан жерлерге көшірілді. Қаланың жоғарғы бөлігіндегі жаңадан салынған, тұруға ыңғайлы кварталдар ақсүйектер мен белгілі саудагерлермен мекенделді. Бастапқыда бекініс тек қорғаныс кешені ғана емес, сонымен қатар кең аймақтың әкімшілік орталығы болды. Онда аймақтық мемлекеттіліктің әкімдері, мұрағаттар, қазына, түрме, қару-жарақ қоймасы және басқа да құрал-жабдықтар орналасты. Бекіністе аймақтың басты соборы – Спасс соборы және қаланың басты алаңы – Собор алаңы орналасқан. 1785 жылғы Бас жоспарға сәйкес, қираған бекініс, сауда қатарлары және оның қабырғаларына іргелес орналасқан қала тұрғындарының үйлері бұзылды. Тазалау нәтижесінде Посадская Никольская шіркеуі өздігінен салынған ғимараттардың ортасынан шығып, үйлесімді көрініс алды, қаланың нағыз әшекейіне айналды. Бірнеше жыл бойы орталық кварталдың аумағында және оған іргелес көшелерде мемлекеттік меншіктегі тас ғимараттар салынды: епископ ауласы, губернатордың резиденциясы, дворян жиналысы және қоғамдық орындардың екі ғимараты (7.1 және 7.4). 20 ғасырдың басында қаланың Бекініс кварталында жеке тұрғын үйлер қалмады. Бекініс кварталында қаланың арнайы әкімшілік көшесі де бар – Садоваядан Мәскеуге өтетін, Спасс соборын айналып өтетін Қоғамдық орындар желісі. Онда ешқашан және қазір де тұрғын үйлер жоқ. Ескі Пенза бекінісінің шығыс топырақ қорғаны Киров көшесінің батыс жағындағы ежелгі қорғаныс қорғаны (осы бөлігінде Киров көшесі бұрын Театральная көшесі деп аталатын). Собор 1934 жылы коммунистер тарапынан қиратылып, 2010 және 2022 жылдар аралығында қайта жаңғыртылды.

Палеонтология

1927 жылы Пенза облысындағы Мироносицкое зиратының жанында Мастрихт дәуірінің соңғы сатысында (Кең дәуірінің соңғы сатысында) табылған кен орындарында алып теңіз рептилиясы – Мозазавр Хофманнидің (Mosasaurus hoffmanni) фрагментті бас сүйегі табылды. Бұл экземпляр Ресейде осы түрдің бірінші нақтылы жазбасы болды. Қазба қандай жерден алынғаны белгісіз, бірақ, көбінесе, қазір сол жерде Проломная көшесі орналасқан. Сура өзенінің жағалауындағы Пенза аймағында Мастрихт қабаттарынан Белеминтес Белеминтелла ланцеолата және B. americana да табылды. Цареградский (1926) осы кен орындарынан Ostrea praesinzowi ұлуы туралы хабарлайды. Бүгінгі күнге дейін қаланың батыс шетінде 1640 жылы салынған Ломовская күзет өрісінің қалдықтары сақталған, ал қала орталығында 16 ғасырдың ортасына жататын жер қорғандарының қалдықтары сақталған. 1663 жылға дейін Пенза тек шағын елді мекенмен бірге ағаштан жасалған бекініс болды. 1663 жылдың мамырында сәулетші Юрий Контранский патшаның бұйрығымен Қырым татарларының шабуылдарынан Ресейді қорғау мақсатындағы бекініс салу бағдарламасының бөлігі ретінде Пензада қамал қаласын салуға жетекшілік ету үшін келді. Алғашқы құрылысқа ағаштан салынған Кремль, ауыл және ақсүйектер, кішігірім саудагерлер мен керуеншілерге арналған үйлер кірді. Мәскеу үкіметі осы жерге казақтарды орналастырды, олар бекініс салып, оны «Черкассы Острох» деп атады. Жаңа қоныс аударушылардың, әсіресе орыстардың келуінің арқасында Пенза аймақтық қалаға айналды. Қаланың казақ тамырлары мен алғашқы қоныс аударушылары бүгінде Черкасская көшесінің атында және «Черкассы» тарихи ауданында еске алынады. 1774 жылы Емелиан Пугачев басқарған көтерілісші әскер Пензаны қала тұрғындары бүлікші казақтарды құшақтап қарсы алғаннан кейін басып алды. Алғашқы тас үйлер 1801 жылдан кейін пайда бола бастады, ал 1809 жылға қарай Пенза халқы 13 000-нан астам адамға жетті. 1918 жылы Владимир Ленин Пенза облысындағы коммунистерге «бес kulak ауданының көтерілісі» туралы шағымданып телеграмма жіберді. Ол 100 «жер иелерін, байларды, қансорушыларды» дарға асуды, астықты тартып алуды және кепілдерді босатуды талап етті. Бұл телеграмма осы кезең мен Ленин туралы бірнеше тарихи еңбектерде пайдаланылды. Ресей азамат соғысы кезінде Чехословакия легиондары Пензада большевиктерге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Кеңес кезеңінде қала өңірлік өнеркәсіптік орталық ретінде дамыды. Мұнда 1959-1964 жылдары «Урал» ЭЕМ жасалды.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Пенза облыстың әкімшілік орталығы болып табылады. Әкімшілік-территориялық бөлініс шеңберінде, ол облыстық маңызы бар Пенза қаласы ретінде құрастырылған, аудандардың мәртебесімен тең әкімшілік бірлік болып табылады.

Көлік

Пенза – ірі теміржол торабы және Мәскеу мен Челябинск қалаларын байланыстыратын М5 тас жолында орналасқан. Пенза әуежайы ішкі рейстерді жүзеге асырады. Жергілікті қоғамдық көлік құралдарына автобустар, троллейбустар және маршруткалар (маршруттық таксилер) жатады.

Климат

Пензаның ылғалды континенталды климаты (Кёппен климаттық жіктелімі Dfb) бар, ол ұзақ, суық қыстармен және жылы жаздармен сипатталады. Үлкен құрлық аумағының әсерінен жаз, 53° солтүстік ендігіне қарағанда әлдеқайда ыстық болады. Осы факторлар сонымен қатар, Еуропаның орташа ендіктегі стандарттарымен салыстырғанда, өте суық қыстарға себеп болады. 2010 жылдың маусым, шілде және тамыз айларындағы ыстық толқын Пензада температураны бұрынғы көрсеткіштерден жиі көтерді. Температураның күрт өзгеруінің ішінде, алдыңғы жылмен салыстырғанда жеті күн бойы температура жоғары болды, ал осы кезеңдегі бұрынғы орташа температура төмен болған.

Спорт

Пенза алғаш рет 2009 жылы Ресейдің Sidecarcross Гран-приін қабылдады, және 15 тамызда 2010 жылы қайтадан өткізді. "Дизель Пенза" – Пенза қаласының VHL лигасында ойнайтын кәсіби хоккей командасы. "Дизелист Пенза" – NMHL лигасында өнер көрсететін жасөспірімдер клубы. Қаланың футбол командасы, "Зенит Пенза" 1918 жылы құрылған, бірақ қазір Ресейдің екінші лигасында ойнайды. Пензада сондай-ақ Ресейдің регби чемпионатындағы "Локомотив Пенза" кәсіби регби клубы да бар.

Құрметтер

1978 жылы кеңестік астроном Николай Черных ашқан 3189 Пенза астероиді қаланың құрметіне аталған.