Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Этимология
Қала атауы гидроним болып табылады және «қалам» сөзінен шыққан «соңы» (жолдатпалық жалғауы) және «сара» – «батпақты өзен» деген мағынаны білдіреді.
The city name is a hydronym and means in from pen 'end of (genitive)' and sa(ra) 'swampy river'.
Қалалық орналасуы
Бұл орталық квартал бір кезде Пенза қаласының ағаш бекінісі орналасқан жерді алып жатыр, сондықтан оны кейде Серф деп атайды. Өзеннің үстіндегі таудың шығыс беткейінде салынған ескі бекіністің архитектуралық тұжырымы алғашқы көшелердің бағытын алдын ала анықтады. Алғашқы көшелердің бағыты мен орналасуы бекіністің қақпа мұнаралары мен қабырғаларының бағытына байланысты болды. Осылайша қаланың алғашқы алты көшесі қалыптасты. Кейіннен оларға Губернатор, Лекарская, Мәскеу, Никольская, Садовая және Театральная деген аттар берілді. Қаланың қала құрылысы дамуының маңызды элементі – бекіністің алаңы тік бұрыштарда түйісетін көшелер желісін құрды. Бастапқыда олардың арасында үйлесім болған жоқ. Көбінесе аймақтың қиын жер бедері жолдың бағытын және енін өзгертуге мәжбүр етті. Мұнда-мына жерде, өздігінен даму қалыптасты. Дегенмен, қала құрылысының матрицасы құрылып, бірнеше ғасырлар бойы қаланың дамуын алдын ала анықтады. Екатерина патшайымның тұсында Пензаның алғашқы бас жоспары жасалып, ол 1785 жылғы 6 қазанда бекітілді. Қала Санкт-Петербургтің тік сызықты құрылысына сәйкес қайта құрылды. Қала жоспарының орталық бөлігі іс жүзінде өзгермеді, өйткені ол ресейлік қала құрылысының жаңа нормаларына толық сәйкес келді. Көшелердің өзара перпендикуляр бағыты және қалалық ортаның стандартты кварталдарға бөлінуі Пензаның ерекше және айрықша ерекшелігі болды. Мүмкін, Пенза мұны өзінің алғашқы құрылысшыларына қарыз, олар 17 ғасырдың еуропалық қала құрылысы үрдістерін жақсы білген: неміс Джозеф фон Зоммер (Мәскеу қызметінің подполковнигі Осип Зуммерский) және поляк дворяны Юрий Котранский. Келесі 18 ғасырдың соңында Екатеринаның Пензаға арналған бас жоспарын іске асыру барысында ескі көшелердің кейбір бөліктері түзетілді, жолдың және жаяу жүргіншілер жолының стандартты ені белгіленді. Қаланың қайта жаңғыртуына дейін қала маңындағы халық орталықтан қала маңындағы ауылдарға және бос жатқан жерлерге көшірілді. Қаланың жоғарғы бөлігіндегі жаңадан салынған, тұруға ыңғайлы кварталдар ақсүйектер мен белгілі саудагерлермен мекенделді. Бастапқыда бекініс тек қорғаныс кешені ғана емес, сонымен қатар кең аймақтың әкімшілік орталығы болды. Онда аймақтық мемлекеттіліктің әкімдері, мұрағаттар, қазына, түрме, қару-жарақ қоймасы және басқа да құрал-жабдықтар орналасты. Бекіністе аймақтың басты соборы – Спасс соборы және қаланың басты алаңы – Собор алаңы орналасқан. 1785 жылғы Бас жоспарға сәйкес, қираған бекініс, сауда қатарлары және оның қабырғаларына іргелес орналасқан қала тұрғындарының үйлері бұзылды. Тазалау нәтижесінде Посадская Никольская шіркеуі өздігінен салынған ғимараттардың ортасынан шығып, үйлесімді көрініс алды, қаланың нағыз әшекейіне айналды. Бірнеше жыл бойы орталық кварталдың аумағында және оған іргелес көшелерде мемлекеттік меншіктегі тас ғимараттар салынды: епископ ауласы, губернатордың резиденциясы, дворян жиналысы және қоғамдық орындардың екі ғимараты (7.1 және 7.4). 20 ғасырдың басында қаланың Бекініс кварталында жеке тұрғын үйлер қалмады. Бекініс кварталында қаланың арнайы әкімшілік көшесі де бар – Садоваядан Мәскеуге өтетін, Спасс соборын айналып өтетін Қоғамдық орындар желісі. Онда ешқашан және қазір де тұрғын үйлер жоқ. Ескі Пенза бекінісінің шығыс топырақ қорғаны Киров көшесінің батыс жағындағы ежелгі қорғаныс қорғаны (осы бөлігінде Киров көшесі бұрын Театральная көшесі деп аталатын). Собор 1934 жылы коммунистер тарапынан қиратылып, 2010 және 2022 жылдар аралығында қайта жаңғыртылды.
This central quarter occupies the territory on which the wooden fortress Penza was once located, therefore it is sometimes called the Serf. The architectural concept of the old fortress, erected on the eastern slope of the mountain above the river, predetermined the direction of the first streets. The direction and location of the first streets were set by the passage towers of the fortress and the orientation of its walls. This is how the first six streets of the city were formed. Subsequently, the names were fixed to them: Governor's, Lekarskaya, Moscow, Nikolskaya, Sadovaya and Teatralnaya. An important element of the urban development of the city is that the square of the fortress created a network of streets converging at right angles. Initially, there was no proper harmony in them. Often the difficult terrain of the area forced the direction and width of the road to change. Here and there, spontaneous development took shape. Nevertheless, the urban planning matrix was created and predetermined the development of the city for several centuries. During the reign of Empress Catherine the Great, the first general plan of Penza was drawn up, it was approved on October 6, 1785. The city was rebuilt anew in accordance with the rectilinear structure of St. Petersburg. The plan of the city, in its central part practically did not change, as it fully complied with the new norms of Russian urban planning. The mutually perpendicular orientation of the streets and the accompanying division of the urban environment into standard quarters was the original and distinctive feature of Penza. Perhaps Penza owes this to its first builders, who are well acquainted with the European urban planning trends of the 17th century the German Joseph von Sommer (Lieutenant Colonel of the Moscow Service Osip Zumerovsky) and the Polish nobleman Yuri Kotransky. At the end of the next 18th century, in the process of implementing Catherine's master plan for Penza, only some sections of the old streets were straightened, the standard width of the roadway and sidewalks was set. The redevelopment of the city was preceded by the resettlement of the serving suburban population from the center to suburban villages and wastelands. Newly carved quarters of the Upland part of the city, more comfortable for living, were inhabited by the nobility and eminent merchants. Initially, the fortress was not only a defense complex, but also the administrative center of a vast region. On that place the governor, archives, treasury, prison, arsenal and other instruments of the regional statehood were settled. In the fortress there was the main cathedral of the region – Spassky and the main square of the city – Cathedral. In accordance with the General Plan of 1785, the dilapidated fortress, trading rows and philistine buildings adjacent to its walls were dismantled. As a result of clearing, the posadskaya Nikolskaya church came out of the environment of spontaneous buildings and acquired a harmonious look, becoming a true decoration of the city. For several years, on the territory of the central quarter and adjacent streets, state owned stone buildings were complexly erected: the bishop's courtyard, the governor's residence, the assembly of the nobility and two buildings of public places (7.1 and 7.4).) By the beginning of the 20th century, private residential There are no buildings left in the Fortress Quarter of the city. In the Fortress Quarter there is also a special administrative street of the city – the Line of Public Places, passing from Sadovaya to Moskovskaya, bypassing the Spassky Cathedral. It has never had and still does not have residential buildings. the eastern earthen rampart of the old Penza fortress The ancient defensive rampart runs along the western side of Kirov Street (on this section, Kirov Street was formerly called Teatralnaya Street). The Cathedral was destroyed by the Communists in 1934, and rebuilt between 2010 and 2022.
Палеонтология
1927 жылы Пенза облысындағы Мироносицкое зиратының жанында Мастрихт дәуірінің соңғы сатысында (Кең дәуірінің соңғы сатысында) табылған кен орындарында алып теңіз рептилиясы – Мозазавр Хофманнидің (Mosasaurus hoffmanni) фрагментті бас сүйегі табылды. Бұл экземпляр Ресейде осы түрдің бірінші нақтылы жазбасы болды. Қазба қандай жерден алынғаны белгісіз, бірақ, көбінесе, қазір сол жерде Проломная көшесі орналасқан. Сура өзенінің жағалауындағы Пенза аймағында Мастрихт қабаттарынан Белеминтес Белеминтелла ланцеолата және B. americana да табылды. Цареградский (1926) осы кен орындарынан Ostrea praesinzowi ұлуы туралы хабарлайды. Бүгінгі күнге дейін қаланың батыс шетінде 1640 жылы салынған Ломовская күзет өрісінің қалдықтары сақталған, ал қала орталығында 16 ғасырдың ортасына жататын жер қорғандарының қалдықтары сақталған. 1663 жылға дейін Пенза тек шағын елді мекенмен бірге ағаштан жасалған бекініс болды. 1663 жылдың мамырында сәулетші Юрий Контранский патшаның бұйрығымен Қырым татарларының шабуылдарынан Ресейді қорғау мақсатындағы бекініс салу бағдарламасының бөлігі ретінде Пензада қамал қаласын салуға жетекшілік ету үшін келді. Алғашқы құрылысқа ағаштан салынған Кремль, ауыл және ақсүйектер, кішігірім саудагерлер мен керуеншілерге арналған үйлер кірді. Мәскеу үкіметі осы жерге казақтарды орналастырды, олар бекініс салып, оны «Черкассы Острох» деп атады. Жаңа қоныс аударушылардың, әсіресе орыстардың келуінің арқасында Пенза аймақтық қалаға айналды. Қаланың казақ тамырлары мен алғашқы қоныс аударушылары бүгінде Черкасская көшесінің атында және «Черкассы» тарихи ауданында еске алынады. 1774 жылы Емелиан Пугачев басқарған көтерілісші әскер Пензаны қала тұрғындары бүлікші казақтарды құшақтап қарсы алғаннан кейін басып алды. Алғашқы тас үйлер 1801 жылдан кейін пайда бола бастады, ал 1809 жылға қарай Пенза халқы 13 000-нан астам адамға жетті. 1918 жылы Владимир Ленин Пенза облысындағы коммунистерге «бес kulak ауданының көтерілісі» туралы шағымданып телеграмма жіберді. Ол 100 «жер иелерін, байларды, қансорушыларды» дарға асуды, астықты тартып алуды және кепілдерді босатуды талап етті. Бұл телеграмма осы кезең мен Ленин туралы бірнеше тарихи еңбектерде пайдаланылды. Ресей азамат соғысы кезінде Чехословакия легиондары Пензада большевиктерге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Кеңес кезеңінде қала өңірлік өнеркәсіптік орталық ретінде дамыды. Мұнда 1959-1964 жылдары «Урал» ЭЕМ жасалды.
In 1927, a fragmentary skull of the giant marine reptile Mosasaurus hoffmanni was found in the Late Maastrichtian (Late Cretaceous) deposits near Mironositskoe cemetery, within Penza. This specimen became the first unequivocal record of this species in Russia. The exact place where fossil was collected is unknown, but, most likely, Prolomnaya Street is located there now. Belemnites Belemnitella lanceolata and B. americana were also collected from Maastrichtian layers along the banks of the Sura River in Penza area. Tsaregradskii (1926) reports about the oyster Ostrea praesinzowi from the same deposits. and to this day, remnants of the Lomovskaya sentry line built in 1640 have been preserved at the western edge of the city, and remains of earth ramparts dating from the mid 16th century are preserved in the city center. Until 1663, Penza was a wooden stockade with only a small settlement. In May 1663, the architect Yuri Kontransky arrived in Penza on the Tsar's orders to direct the construction of a fortress city, as part of a wider fortress building program to protect Russia from attacks by Crimean Tatars. The initial construction consisted of a wooden Kremlin, a village, and quarters for the nobility, small tradesmen, and merchants. The Muscovite government placed the Cossacks here, who constructed a fortress and called it "Cherkassy Ostroh", from which the regional city of Penza has developed, thanks to the arrival of new settlers, particularly Russians. The Cossack roots of the city and its first settlers are now remembered in the names of Cherkasskaya street, along with the "Cherkassy" historical district. In 1774, the insurgent army led by Yemelyan Pugachev occupied Penza after the citizens of the city welcomed the rebellious Cossacks. The first stone houses started to appear after 1801, and by 1809 Penza's population had grown to more than 13,000 people. In 1918, Vladimir Lenin sent a telegram to communists in the Penza area, complaining about the "insurrection of five kulak districts". He urged the public hanging of 100 "landlords, richmen, bloodsuckers", grain seizure, and hostage liberation. This telegram has been used in several historical works on the period and on Lenin. During the Russian Civil War, the Czechoslovak Legions launched an anti Bolshevik uprising in Penza. During the Soviet period, the city developed as a regional industrial center. The Ural mainframe was made here between 1959 and 1964.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Пенза облыстың әкімшілік орталығы болып табылады. Әкімшілік-территориялық бөлініс шеңберінде, ол облыстық маңызы бар Пенза қаласы ретінде құрастырылған, аудандардың мәртебесімен тең әкімшілік бірлік болып табылады.
Penza is the administrative center of the oblast. Within the framework of administrative divisions, it is incorporated as the city of oblast significance of Penza—an administrative unit with a status equal to that of the districts.
Көлік
Пенза – ірі теміржол торабы және Мәскеу мен Челябинск қалаларын байланыстыратын М5 тас жолында орналасқан. Пенза әуежайы ішкі рейстерді жүзеге асырады. Жергілікті қоғамдық көлік құралдарына автобустар, троллейбустар және маршруткалар (маршруттық таксилер) жатады.
Penza is a major railway junction and lies on the M5 highway linking Moscow and Chelyabinsk. Penza Airport serves domestic flights. Local public transport includes buses, trolleybuses and marshrutkas (routed taxis).
Климат
Пензаның ылғалды континенталды климаты (Кёппен климаттық жіктелімі Dfb) бар, ол ұзақ, суық қыстармен және жылы жаздармен сипатталады. Үлкен құрлық аумағының әсерінен жаз, 53° солтүстік ендігіне қарағанда әлдеқайда ыстық болады. Осы факторлар сонымен қатар, Еуропаның орташа ендіктегі стандарттарымен салыстырғанда, өте суық қыстарға себеп болады. 2010 жылдың маусым, шілде және тамыз айларындағы ыстық толқын Пензада температураны бұрынғы көрсеткіштерден жиі көтерді. Температураның күрт өзгеруінің ішінде, алдыңғы жылмен салыстырғанда жеті күн бойы температура жоғары болды, ал осы кезеңдегі бұрынғы орташа температура төмен болған.
Penza has a humid continental climate (Köppen climate classification Dfb) with long, cold winters and warm summers. Due to the vast landmass, the summer is much warmer than its 53°N latitude would suggest. The same factors also result in very cold winters by upper mid latitude European standards. A heat wave in the months of June, July, and August 2010, raised temperatures from previous norms often by in Penza. Some of the higher fluctuations in temperatures were recorded with seven straight days of temperatures and higher compared to the previous year where the higher temperatures for the same period were, on average, lower.
Спорт
Пенза алғаш рет 2009 жылы Ресейдің Sidecarcross Гран-приін қабылдады, және 15 тамызда 2010 жылы қайтадан өткізді. "Дизель Пенза" – Пенза қаласының VHL лигасында ойнайтын кәсіби хоккей командасы. "Дизелист Пенза" – NMHL лигасында өнер көрсететін жасөспірімдер клубы. Қаланың футбол командасы, "Зенит Пенза" 1918 жылы құрылған, бірақ қазір Ресейдің екінші лигасында ойнайды. Пензада сондай-ақ Ресейдің регби чемпионатындағы "Локомотив Пенза" кәсіби регби клубы да бар.
Penza first hosted the Russian Sidecarcross Grand Prix in 2009, and did so again in 2010, on August 15. Dizel Penza is Penza's professional hockey team, playing in the VHL. Dizelist Penza is a junior club playing in the NMHL. The city football team FC Zenit Penza was established in 1918 but now plays in the Russian Second League. Penza has also a professional rugby union club, Lokomotiv Penza, from Russia's Rugby Championship.
Құрметтер
1978 жылы кеңестік астроном Николай Черных ашқан 3189 Пенза астероиді қаланың құрметіне аталған.
A minor planet, 3189 Penza, discovered by Soviet astronomer Nikolai Chernykh in 1978, is named after the city.