Кіріспе

Терезе дизайнының түрі – жарыс жотасы. Трасерия – бұл терезелердің (немесе экрандардың, панельдердің және күмбездердің) түрлі пропорциядағы бөліктерге тас сырықтармен немесе қалыпталған қабырғалармен бөлінетін архитектуралық құрылғы. Көбінесе, бұл терезедегі шыныны қолдауға арналған тас элементтерді білдіреді. Бұл құрылғының мақсаты практикалық та, декоративтік те – готикалық ғимараттардың үлкен терезелеріне желге қарсы максималды қолдау қажет болды. Оның екі негізгі түрі бар: пластиналы трасерия және кейінірек пайда болған штангалы трасерия. Романдық архитектурадан готикалық архитектураға өркендеу және қабырғалардың жұқаруы, терезелердің кеңеюі сияқты өзгерістер трасерияның пайда болуына әкелді. Трасерияның ең ерте түрі – пластиналы трасерия, ол тас тақтадан жасалған тесіктер ретінде басталды. Содан кейін пластиналы трасериядан туындаған штангалы трасерия енгізілді. Бірақ, тақтаның орнына терезелер қалыпталған тас мұльондармен шеберленді, олар жеңіл болды және көптеген тесіктер мен күрделі дизайнға мүмкіндік берді. Готикалық ғимараттардың сүйірленген терезелері бастапқыда (12-13 ғасырлардың соңында) ланцет терезелері болды, бұл ерте готикалық немесе бірінші сүйірленген стильге және ерте ағылшын готикасына тән шешім еді. Пластиналы трасерия – жоғары готикалық стильде пайда болған трасерияның алғашқы түрі. Мұндай мысал Линкольн соборындағы дәліз бойында көрініс тапқан. Линкольн соборындағы шығыс терезесі осы идеяның кеңейтілген нұсқасы болып табылады: екі ішкі арка, барлығы сегіз төменгі шам, ішкі аркаларды толтыру үшін төрт кішкентай дөңгелек шам және екі үлкен дөңгелек шаммен жабылған, соңында жеті кішкентай дөңгелек шаммен толтырылған үлкен дөңгелек пішін. Геометриялық трасерияның алғашқы кезеңдерінде теңқабырлы заңның қағидасы болды, онда трасерия дизайны арканың пішінін теңқабырлы түрде қайталайды. Жапырақша немесе «сфералық үшбұрыш» сияқты қосымша сәндік элементтерді қолдануға болады. Сфералық үшбұрыштарды пайдалану кейінірек пайда болған өзгеріс және діни мағынаны білдіреді.

Бұрышты (ағынды) трассерлер

Екінші ұшты стиль (14 ғасыр) кезеңінде қиылысқан ою-өрнектер огивалармен күрделенді, нәтижесінде күрделі торлы (желі тәрізді) дизайн, яғни торлы ою-өрнек пайда болды.

Тік

Үшінші ұшты немесе перпендикулярлы готика Англияда 14 ғасырдың соңынан бастап дамыды және тікбұрышты трассерия (панельдік трассерия) арқылы ерекшеленеді.

Көсемді готика

Жалынды доға төрт нүктеден құрастырылады, әр басты доғаның жоғарғы бөлігі кішірек доғаға қарай көтеріліп, өткір, жалын тәрізді нүктеде бірігеді. Бұл доғалар терезелердің торына және беттік әрлеуге қолданғанда ең бай және көрікті әсер береді. Құрылымдық тұрғыдан әлсіз болғандықтан, үлкен ашылымдар үшін сирек қолданылады, тек үлкен және берік доғаның ішінде қолданылса ғана мүмкін. Үңгіттерді жасау үшін мүлдем қолданылмайды. Еуропаның ең әдемі және танымал терезелерінің көптеген түрлері осы типтегі торына негізделген. Оны Венадағы Святой Стефан соборында, Париждегі Сен-Шапельде, сондай-ақ Францияның Лимож және Руан соборларында көруге болады. Англиядағы ең танымал мысалдар – Йорк соборының қасиетті жүрек суретімен безенілген батыс терезесі, Карлайл соборындағы тоғыз шамды бай шығыс терезесі және Селби аббаттығының шығыс терезесі. Франциядағы діни және тұрғын үйлер архитектурасында Жалынды ою-өрнектермен әшекейленген есіктер жиі кездеседі. Англияда олар өте сирек. Рочестер соборындағы Капитул бөлмесіне кіретін есік осыған бір мысал. Бұл стиль Англияда қабырғалық аркадалар мен нишалар жасау үшін кеңінен қолданылған. Оның ең көрнекті мысалдары – Элидегі Әйелдер капелласы, Линкольндегі қоршау және Эксетер соборының сыртқы қасбеті. Немец және испандық готикалық архитектурада ол көбінесе ғимараттардың сыртындағы ашық торы ретінде кездеседі. Бұл стиль екі елде де бай және кейде керемет әсер береді, әсіресе Вена соборындағы әйгілі мінбарда.

Перпендикулярлы готика (Англия)

Қысылған немесе төрт орталық доғасы биіктігінен әлдеқайда кең болып келеді және қысыммен тегістелгендей көрінеді. Оның құрылымы әр көтерілу нүктесінен тік өрлеп, кішкентай радиуста екі доға жасау арқылы жүзеге асырылады, содан кейін олар кең радиуста және төмен көтерілу нүктесінде екі доғаға айналады. Егер жеткілікті түрде көптеген тар тік тіреулермен қамтамасыз етілсе, бұл типтегі аркалар терезе ашықтары ретінде қолданылғанда өте кең кеңістіктерге жарамды. Бұлар көбінесе көлденең трансомдармен нығайтылады. Нәтижесінде жүйелі, нәзік, тікбұрышты пішіндердің тор тәрізді бейнесі қалыптасады, бұл перпендикулярлыққа баса назар аударады. Ол сондай-ақ аркадалар мен терезелердің барлық сәндік бетті құрайтын декоративтік элемент ретінде де қолданылады. Осы әдістен пайда болған, Перпендикуляр стилі деп аталатын стиль Англияға тән, бірақ ол қазіргі испан стиліне өте ұқсас және 15-ғасыр мен 16-ғасырдың бірінші жартысында кеңінен қолданылды, себебі Ренессанс стилі Англияға Италия мен Францияға қарағанда кешірек келді. Оны Глостер соборының шығыс жағында көруге болады, ондағы шығыс терезесі теннис корты сияқты үлкен деп есептеледі. Стильдің ең күрделі мысалдарына үш танымал патшалық шапкіш үй және соборға ұқсас бір ғимарат жатады: Кембридж Корольдік колледжінің шапкіш үйі, Виндзордағы Сент-Джордж шапкіш үйі, Вестминстер аббаттығындағы Генрих VII шапкіш үйі және Бат аббаттығы. Дегенмен, әсіресе Шығыс Англияда жүн өндірісінің өркендеген кезеңінде салынған көптеген қарапайым ғимараттар, әсіресе шіркеулер, осы стильдің көрнекті мысалдары болып табылады.

Трейсерлік үлгілер

19 ғасырдағы готикалық сәулет стилі тарихтарының көпшілігі терезелердегі ою-өрнектердің басым үлгілерінің эволюциясына негізделген типтік санаттар жиынтығын пайдаланды. Готикалық сәулеттің жалпы дамуы тұрғысынан алғанда, ең маңызды жаңалық – нақты бір ою-өрнектерді қолдану емес, плиталық ою-өрнектен жолақты ою-өрнекке көшу болды, осылай Rayonnant және одан кейінгі стильдер пайда болды. Ою-өрнектерді пропорционалды құру үшін геометриялық негізді қолдану маңызды, ол дизайн үшін дұрыс бұрыштар жасауға көмектеседі.

Дөңгеленген төрт жапырақты

Готикалық трассерияда дөңгелек төрт жапырақты өрнектер заманауи өнеркәсіптік әшекейлеулерде ғимараттың түрлі бөліктерін немесе белгілі бір заттарды сәндеу үшін пайдаланылады. Ол квадраттарды негіз ретінде қолдану және содан кейін квадраттың әр қабырғасына жанасқан шеңберлер салу арқылы жасалады, олар қабырғаның ортасында орналасқан және әр шеңбердің қабырғасына жанасады. Осы құрылыс түрі готикалық ғимараттарда кеңінен қолданылады. Мысалы, Глостер соборындағы немесе Англияның Вустершир графтығындағы Ұлы Малверндегі плиткалы едендерде дөңгелек төрт жапырақты өрнектер қолданылған. Бұл өрнектер қытай және жапон өнерінде де жиі кездеседі.

Дөңгеленген көп қабатты

Дөңгелектелген көп қабатты ою-өрнектер готикалық ғимараттардың әртүрлі бөліктерінде кездеседі, мысалы, дөңгелек терезелерде және дөңгелек ою-өрнектермен безенділген сүйір терезелерде. Мұндай ою-өрнектер жетіден он бірге дейін кішкентай шеңберлерден тұруы мүмкін. Олар көбінесе Англияда кездеседі, бірақ француз готикалық сәулетінде де кең таралған. Бұл дизайн орта ғасырдан бері готикалық ғимараттарда қолданылатын плиткаларда қолданылып келеді. Англияның Йоркшир графтығындағы Джерваулкс аббаттығында қолданылған еден төсемесінде бір шеңбердің ішінде алты және он екі шеңберден тұратын сақиналар болған.

Қалыптастыру едендері мен эпуры

Трассеридің күрделілігі артаған сайын, кескіндемешілердің үлгілерді тәжірибеден өткізу немесе басқа шеберлерге немесе олардың тапсырыс берушілеріне өз жобаларын жеткізу үшін алдын ала жоспарларын дайындау қажеттілігі де артты. Пергамент парақтарының құны мен мөлшерінің шектеулі болуына байланысты, мұндай жобалар көбінесе ақтанған тақтаға немесе ыңғайлы орналасқан қабырға бөлігіне сызылып жасалған. Соңғы жағдайда, қабырға жұқа ғипстің қабатымен жабылатын, ол жобаны анық көрсететін еді. Көптеген шіркеулер мен соборларда әлі де осы сызбалардың әлсіз іздері сақталған (Францияда «эпюр» деп белгілі), онда кескіндемешінің циркулінің ұшы гипстен өтіп, төмендегі қаптамаға сызылған. (Мысалға, Эли соборының Галилея галереясының оңтүстік қабырғасының шығыс жағындағы 14 ғасырдың басындағы тәжірибелік терезе трассери үлгілері немесе Клермон-Ферран соборының жалпақ науашаларындағы кең ауқымды сызбалар сериясы бар.) Вестминстер аббаттығы, Уэллс соборы және Йорк соборы сияқты ірі құрылыс алаңдарында бастапқыда трассери бөлмелері болған, онда сәулетшілер өз жобаларын салыстырмалы түрде жайлы жағдайда дайындай алатын. Үлкен тегіс еден беті жобаларды нақты өлшемде салуға және оларды терезе ашықтарына орнату үшін мұнараға көтеруге дейін, бөліктерінің дұрыс келуін тексеруге мүмкіндік берді. Бұл кескіндемешілердің әдетте тоқтап тұратын қыс айларында да жұмыс істей алуын қамтамасыз етті. Сызықтар едендері Париж гипсімен жабылған, оны әр жоба аяқталғаннан кейін қайтадан тегістеуге болады. Йорктегі 14 ғасырлық трассери үйі (сонымен қатар Кескіндемешінің шатыры деп те аталады) Капитул үйіне апаратын дәліздің жоғарғы қабатында сақталған, еденге сызылған күрделі сызықтар мен қисықтар онда жасалған көптеген жобаларды көрсетеді. Йорк трассери үйінің жоғары сапалы ағаш өңдеуі және гардероб пен каминнің болуы 14 ғасырдың айналасында сәулетшінің мәртебесінің артуын көрсетеді.