Кіріспе
Есік жапқышы – есіктің жабылуын бақыланатын түрде қамтамасыз ететін механикалық құрылғы. Есік жапқышы есіктің ашылу және жабылу жылдамдығын реттейді. Қолмен жабатын жапқыштар есікті ашуға жұмсалған күшті серіппе арқылы сақтап, оны есікті жабу үшін қайта пайдаланады. Автоматты түрлері есіктің қозғалысын реттеу үшін электр энергиясын қолданады. Есік жапқыштары ғимараттың өрттен қорғау және қауіпсіздік дабылы жүйелерімен байланыстырылуы мүмкін.
A door closer is a mechanical device that regulates the speed and action of a door’s swing. Manual closers store the force used to open the door in some type of spring and reuse it to close the door. Automatic types use electricity to regulate door swing behavior. Door closers can be linked to a building's fire and security alarm systems.
Алғашқы жылдары
Есікті жабу құрылғысына қатысты алғашқы сілтемелердің бірі Александриялық Геронның жазбаларында кездеседі. Ол ғибадатханалардың есіктерін автоматты түрде ашып-жауып басқаратын "автоматтарын" сипаттаған. Есіктерді жабу үшін салмақтар мен рычагтар да қолданылған. Кішігірім үй есіктеріне арналған тағы бір құрылғы есікті итеру үшін бұрылыстар арасына ағаш бөлігі қойылған, есік қаптамасына бекітілген арқан немесе шнурлы бұранданы пайдаланған. Есік ашылғанда бұранда одан әрі бұрылады, ал есік босатылғанда арқанның серпімді күші қолын есікке қарай кері итеріп, оны жабады. Көбірек заманауи кезеңде сағат жасаушылар Твайтс және Рид 1850 жылы спиральді есік көктемін алғаш рет ойлап тапқандарын мәлімдеді. Ең алғашқы ағылшын патенті, есікті жабу құрылғысы салмақтар мен шкивтерден тұратын, 1786 жылы Фрэнсис Мурға берілген. (Темірші) Флит-стрит, Лондон, 1790 жылы "есікті жабатын көктем" өнертабысымен танылды. Есікті жабуға арналған одан бұрынғы құрылғылар да болған, мысалы, мырза Делевицтің спиральді көктемді шаршылы есіктің моделі (1768). Одан да бұрынғы жазбалар сэр Эдвард Филмер мен оның інісі Бевершам Филмер арасындағы 1748 жылғы хаттарда кездеседі, онда олар есік көктемі туралы талқылайды. Есікті жабатын құрылғы болмаса да, 1736 жылдың 21 желтоқсанында Стамфордтағы «Ақ құзғын» мейрамханасында месье Деланоа көрсеткен және «Стамфорд газетінде» жарияланған механикалық мүсін өз есігін ашып-жауып тұрды.
Жақын даму
Алғашқы есік жапқыштар тек пружиналық механизмнен тұрды. Уақыт өте келе, есіктің жабылу жылдамдығын тежеу үшін қосымша тексеру құрылғысы қосылды. Осы кездегі есік жапқыштар «есік пружинасы және тексеру» деп аталды. Кейіннен бұл екі құрылғы біріктіріліп, есікті жауып, жабылу жылдамдығын баяулату үшін бір құрылғы жасалды. Бұл алғашқы «есік жапқыштар» жылдамдықты тексеру үшін пневматикалық поршеньді пайдаланды, ал кейінгі үлгілерде бірдей эффект үшін гидравликалық немесе майға толы құрылғы қолданылды. Уильям Буллок пен Джеймс Боаз 1813 жылдың 13 мамырында есіктің кенеттен жабылуын болдырмайтын пневматикалық құрылғыға патент алды (патент № 3695). Уильям Оверден Снр және Уильям Оверден Джнр 1864 жылы есіктің «шапақтауынан» (күшті жабылуынан) сақтайтын жақсартылған гидравликалық құрылғыға патент алды. Үндістанның вулканизацияланған резеңкесінің қасиеттерін пайдаланатын есік жапқыштар да патенттелген және қолданылған. Есік жапқыштарды қолдану Виктория дәуірінде кеңінен тарады. Уильям Тонкс және ұлы, Джеймс Картленд және ұлдары, Уильям Ньюман және ұлы сияқты компаниялар Бармингемде және оның айналасында орналасқан. Олар 1974 жылы миллионшы есік жапқышын шығарғаны үшін марапат алды. 1907 жылы «Бритон Б» алғаш рет нарыққа шығарылды. Америка Құрама Штаттарында Льюис С. Нортон 1877 жылы өз бизнесін бастады және 1880 жылы Бостон Тринити шіркеуінің есігіне арналған тексеру құрылғысымен есік жапқыш нарығына енді. Эуджин Блант, Фрэнсис Ричардс және Джозеф Бардсли де есік жапқыштарды әзірлеуде, жақсартуда және коммерцияландыруда маңызды рөл атқарды, сондай-ақ Yale, Norton, Rixson және The Shelby Spring Hinge Company сияқты басқа компаниялар да қатысты. 1970-1980 жылдардан бері Dorma және GEZE есік жапқыш бизнесінде үстемдік етуге тырысып келеді, ал Ingersol Rand, ASSA ABLOY, RIXSON американдық нарықтың үлкен бөлігін иеленеді.
Қолданбалық
Қолмен есік жапқыштарда пружина, гидравликалық қысым немесе екеуінің үйлесімі қолданылады. Есікті ашуға жұмсалатын энергия пружинада (сығу, бұралу, кернеу, спираль немесе жапырақ) сақталады және есікті жабу үшін босатылады. Пружинаның кернеуі әдетте реттеледі, бұл ашылу және жабылу күшін өзгертеді. Көптеген есік жапқыштар майға толы гидравликалық демпферлерді пайдаланады, олар жабылу жылдамдығын шектейді және жұмсақ жабылуды қамтамасыз етеді. Басқа түрлерінде үйкеліске негізделген механикалық жылдамдық реттегіш механизмі қолданылады. "Басқарылатын жапқыштар" есіктің ашылу және жабылу жылдамдығын, құлып жылдамдығын және кешіктірілген әрекетін реттеу үшін реттелетін гидравликалық клапандарды пайдаланады. Бұл "сыпыру жылдамдығын" (есік жабылу кезіндегі басым бөлігіндегі жылдамдық, қарапайым жапқыштардағы жалғыз жабылу параметрі); "құлып жылдамдығын" (жабылу доғасының соңғы 10-15 градусындағы жылдамдық, дұрыс құлыпталуын қамтамасыз ету үшін "сыпырудан" жылдам орнатуға мүмкіндік береді); "кешіктірілген әрекетті" (алғашқы жартысында сыпыру жылдамдығын күрт баяулатады, өту үшін қосымша уақыт береді) және ашылу жылдамдығын (есік тым жылдам ашылмауы үшін, көп адам бар жерлерде, сондай-ақ жас, қарт немесе денсаулығы нашар адамдар бар жерлерде пайдалы) орнатуға мүмкіндік береді. Бұл сыртқы есіктер үшін де өте қолайлы, себебі желдің соғып, оларды ашу қаупі бар, бұл есікке, жақын жердегі заттарға, адамдарға немесе үй жануарларына зиян келтіруі мүмкін.
Қолданылуы
Есік жапқыштар тұрғын және тұрғын емес үй-жайларда кеңінен қолданылады. Үйде олар көбінесе тербелмелі және қысқы есіктерде кездеседі. Сонымен қатар, олар кітапханалар мен мектептерден бастап мұражайлар мен әуежайларға дейін коммерциялық, өндірістік, мемлекеттік және қоғамдық мекемелерде көптеген жағдайларда қолданылады.
Өрт қауіпсіздігі
Тұрғын емес үй-жайларда есік жабу құрылғылары көбінесе дәретхана есіктеріне, өрттен қорғайтын есіктерге және эвакуациялық есіктерге орнатылады. Өрт кезінде өртке қарсы қабырғаны тесіп өтетін кез келген есік өртке төзімді болуы керек. Өрттің және түтіннің таралуын болдырмау үшін өрттен қорғайтын есіктерді өрт кезінде жабу қажет. Әдетте ашық ұсталатын өрттен қорғайтын есіктер ғимаратта өрт болған жағдайда автоматты түрде жабылып, құлыпталуы тиіс. Төтенше шығу құрылғысы (паникалық құрылғы немесе итергіш табан) өрттен қорғайтын есік арқылы қашуға мүмкіндік береді, бірақ босатылғаннан кейін қайта жабылуы керек. (Өрттен қорғайтын есіктің құлпын ашу арқылы оның жабылуын тоқтатуға болмайды.) Көптеген елдерде өрттен қорғайтын есіктердің жұмысын ұлттық стандарттар реттейді.
Температураны реттеу
Есік жапқыштар сонымен қатар қалыпты ішкі температураны сақтауға көмектеседі, кондицияланған кеңістіктен ауа ағынын азайтады.
Қауіпсіздік
Есік жабылғыштар ғимараттың кіреберіс есіктерінде қауіпсіздікті қамтамасыз етуде де маңызды рөл атқарады, есікті біреу өтіп кеткеннен кейін жауып, құлыпты қайтадан жабады.
Шуды бақылау
Шуды бақылау қажетті ғимараттарда (студияларда) есік жабу құрылғылары бөлмелердегі және ғимараттың өзіндегі артық шуды азайтуда маңызды рөл атқарады.
Құпиялылық
Есік жапқыштар көбінесе дәретханалар мен жуынатын бөлмелерде жеке өмірді сақтау үшін қолданылады.
Гигиеналық
Есік жапқыштар ғимараттар мен бөлмелерді кір, қоқыс және зиянды жәндіктерден таза ұстауға да септігін тигізеді.