Кіріспе

Генеш чатурти (ISO: ), сондай-ақ Винаяка чатурти немесе Винаяка Чавити немесе Винаягар чатурти деп те аталады. Бұл инду ғисыбына, Ганешаға құрмет көрсететін инду динінің мерекесі. Мереке басталғаннан кейін он күндерден соң аяқталады, осы күні Мурти музыка мен бірлескен ән айтумен қоғамдық шеруде шығарылып, содан кейін Аната Чатурдаши күні Висаржана деп аталатын өзен немесе теңіз сияқты жақын жердегі суға батырылады. Тек Мумбайда ғана жыл сайын шамамен 150 000 Мурти суға жіберіледі. Содан кейін саз Мурти еріп, Ганешаның аспандық мекеніне қайта оралады деп сендіреді. Мереке Ганешаны жаңа бастамалардың, кедергілерді жоюшы, сондай-ақ даналық пен интеллект құдайы ретінде тойлайды және Үндістан субконтинентінің барлық аймақтарында индуистер, әсіресе Махараштра, Мадхья-Прадеш, Карнатака, Керала, Одиша, Телангана, Андхра-Прадеш, Тамил Наду және Гоа штаттарында, сондай-ақ Непалда сақталады. Ганеш чатуртиді Австралия, Жаңа Зеландия, Канада, Сингапур, Малайзия, Тринидад және Тобаго, Гайана, Суринам, Кариб теңізінің басқа да аймақтары, Фиджи, Маврикий, Оңтүстік Африка, АҚШ және Еуропа сияқты басқа елдердегі индуистер де тойлайды. Григориан күнтізбесі бойынша Ганеш чатурти әр жылдың 22 тамызы мен 20 қыркүйегі аралығында өтеді. Ганеш чатуртидің бастауы белгісіз болғанымен, ол 1893 жылы Махараштрадағы атақты отаршылдыққа қарсы күрескер Локаммания Бал Гангадар Тилак бастаған қоғамдық мерекелеуден кейін кеңінен танымал болды. Бұл «үнді ұлттық жекелігін» қалыптастыру және британдық үкімге қарсы көтерілудің бір жолы болды. Мереке кезінде мәтіндер оқылады, той-думандар ұйымдастырылады, спорттық және жартылай әскери жарыстар өткізіледі.

Ғанеша

Ганапатидің классикалық түріне сілтеме жасалмайтынмен, Ганапати туралы ең алғашқы айтылым Ригведада кездеседі. Ол Ригведада екі рет, бір рет 2.23.1 шлокасында, сондай-ақ 10.112.9 шлокасында айтылады. Бұл екі шлока да Ганапатидің "көргендердің арасындағы көреген, шексіз молшылықта тамақтандырушы, ақсақалдардың арасында билік ететін және шақырудың иесі" рөлін көрсетеді, ал 10-шы мандаладағы шлокада Майклдың сөзінше, Ганапатисыз "жақын не алыс ештеңе орындалмайды" делінеді. Дегенмен, Веда термині Ганапати, сөздік мағынасында "көпшіліктің қорғаушысы", кейінгі дәуірдегі Ганешқа қатысты екеніне нақтылық жоқ, сондай-ақ Веда мәтіндерінде Ганеш Чатурти туралы ештеңе айтылмаған. Гхья Сутралар және одан кейін Ваджасанеи Самхита, Яджнавалкья Смрити және Махабхарата сияқты ежелгі санскрит мәтіндерінде Ганапати Ганесваралар мен Винаяк ретінде еске алынады. Ганеш орта ғасырлық Пураналарда "жетістік құдайы, кедергілерді жоюшы" бейнесінде пайда болады. Атап айтқанда, Сканда Пурана, Нарада Пурана және Брахма Вайварта Пурана оны көптеп мақтайды. Мәтіндік интерпретациялардан бөлек, археологиялық және эпиграфикалық деректер Ганешаның 8-шы ғасырдан бұрын танымал болғанын, құрметтелгенін және оның көптеген суреттері 7-ші ғасырға дейін немесе одан да ертерек кездесетінін көрсетеді. Мысалы, Эллара үңгірлері сияқты 5-8 ғасырлар аралығында салынған индуист, буддист және джайнист ғибадатханаларындағы мүсіндерде Ганешаның индуист құдайы Шактимен бірге құрметпен отырғаны бейнеленген.

Үндістанда мереке

Үндістанда Ганеш Чатрутхи негізінен үйде және жергілікті қоғамдық ұйымдар арасында Махараштра, Мадхья-Прадеш, Гуджарат, Раджастан және Гоа штаттарында, сондай-ақ Карнатака, Андхра-Прадеш, Телангана, Тамил Наду, Батыс Бенгалия және Одиша штаттарында, ал сонымен қатар солтүстік-шығыс Ассам штатында тойланады. Осы күні Бихардың Митила аймағында Ганеша мен Ай құдайы Чандраға байланысты Чорчан фестивалі де аталып өтеді. Фестивальдің күні әдетте Чатрутхи Титисінің болуымен анықталады. Фестиваль "Бадрапада Мадьяханаа Пурвабадда" уақытында өткізіледі. Егер Чатрутхи Титисі бұрынғы күні түнінде басталып, келесі күні таңертең аяқталса, онда келесі күні Винаяка Чатрутхи деп тойланады. Қасиеттілік рәсімінде дін қызметкері Ганешаны қонақ ретінде шақыру үшін Прана Пратишта жасайды. Одан кейін 16 қадамдық Шодшапахара рәсімі (санскрит: Шодшаш – 16; Упахара – рәсім) өтеді, оның барысында кокос, пата, модак, дурва шөбі және қызыл гибискус (жасванд) гүлдері тәңірге ұсынылады. Аймаққа және уақыт белдеуіне байланысты, рәсім Ригведадан, Ганапати Атхарваширсадан, Упанишадтардан және Нарада Пуранадан Ганеш стотрасы (дұға) оқылуымен басталады. Махараштра мен Гоада аарти достарымен және отбасымен бірге, әдетте таңертең және кешке орындалады. Фестивальға дайындық барысында шеберлер сатуға арналған Ганешаның саз балшықтан жасалған мүсіндерін жасайды. Мүсіндердің (Муртилердің) мөлшері үйлерге арналған кішкентайдан бастап, үлкен қоғамдық тойлар үшін 21 метрден асатын үлкендерге дейін жетеді. Фестивальдің соңғы күні Ганеш визаржан немесе нимаджанам (мағынасы – "суға батыру") дәстүрі орындалады, онда Ганешаның мүсіндері өзенге, теңізге немесе басқа да су нысанына батырылады. Соңғы күні, адал жандар Ганешаның мүсіндерін алып, шеруге шығып, олардың суға батырылуымен аяқталады. Сенушілердің пікірінше, Ганеш Чатрутхиде жер бетіне келген құдай, суға батырылғаннан кейін көктегі мекеніне қайта оралады. Ганеш Чатрутхи мерекесінің тойлануы туу, өмір және өлім циклының маңыздылығын көрсетеді. Ганешаның мүсіні суға батыруға шығарылғанда, ол үйдің барлық кедергілерін алып кетеді және осы кедергілер суға батырумен бірге жойылады деп есептеледі. Әр жыл сайын адамдар Ганеш Чатрутхи фестивалін тойлауды асыға күтеді.

Отандық мереке

Махараштрада Ганеш-Чатурти Ганешотсав деп аталады. Отбасылар мереке кезінде құлшылық ету үшін кішкентай балшықтан жасалған Муртилерді орнатып қояды. Үйде мерекеге дайындық бірнеше күн бұрын пуджа заттары мен аксессуарларын сатып алуды және Ганеш муртиін бір ай бұрын (жергілікті қолөнершілерден) брондауды қамтиды. Муртиді үйге Ганеш-Чатуртидің алдында немесе сол күні әкеледі. Үй ішіндегілер тәңір мүсінін орнату алдында үйдің кішкентай, таза бөлігін гүлдермен және басқа да түрлі-түсті заттармен безендіреді. Мурти орнатылған кезде ол және оның ғибадатханасы гүлдермен және басқа да материалдармен безендіріледі. Мереке күні құмыраны орнату рәсімімен бірге қасиетті мантралар мен пуджа орындалады. Муртиге таңертең және кешке гүлдер, дурва (жас шөптер), каранжи және модак (тұн мен кокос ұны күріш ұнынан жасалған қамырға оралған) ұсынылады. Құлшылық Ганешаның, басқа да құдайлар мен әулиелердің құрметіне арналып ән айтумен аяқталады. Махараштрада XVII ғасырдың әулиесі Самарт Рамдас жазған "Сухакарта Духахарта" атты маратхи аарти әні орындалады. Отбасылық дәстүрлер мереке аяқталу мерзіміне байланысты әртүрлі. Үй ішіндегі мерекелер 1 1/2, 3, 5, 7 немесе 11 күннен кейін аяқталады. Бұл кезде Мурти салтанатты түрде суға (көл, өзен немесе теңіз) батыру үшін әкелінеді. Махараштрада Ганешотсавқа басқа да фестивальдер кіреді, атап айтқанда, Харталика және Гаури фестивалі. Біріншісі Ганеш-Чатуртидің алдындағы күні әйелдер ораза ұстайды, ал екіншісі Гауридің Муртиін орнату арқылы тойланады. Кейбір қауымдастықтарда, мысалы, Читпаван және ККП, өзен жағалауынан жиналған қиыршық тастар Гаури бейнесі ретінде орнатылады. Гоада Ганеш-Чатурти Коканди тілінде Чават және Параб немесе Парва ("жайлы мереке") деп аталады; ол Бхадрапада айының үшінші күні басталады. Бұл күні әйелдер Парвати мен Шиваға ораза ұстап, құлшылық етеді. Ғұмырт, коканди тілінде таль және пахавадж (инділік баррель пішінді, екі баслы барабан) сияқты аспаптар ырым-жырым кезінде ойналады. Орақ мейрамы - Навячи Панчам келесі күні аталып өтеді; жаңа жиналған күріш танаптарынан (немесе ғибадатханалардан) әкелінеді және пуджа өткізіледі. Әдетте теңіз өнімдерін жейтін қауымдар мереке кезінде теңіз өнімдерін жемейді. Ганеша мүсіндері мен оған ілеспе мусти мандаптар немесе пандалдар деп аталатын уақытша баспаналарға орнатылған. Алғашқы дайындық жұмыстары бірнеше ай бұрын басталады. Махараштрада Мурти жасау әдетте "Падья пуджа" немесе Ганешаның аяғына табынудан басталады. Муртилер "пандалдарға" той басталған күні немесе бір күн бұрын әкелінеді. Пандалдар сәнді безендірулермен және жарықпен жабдықталған. Фестиваль барысында ән айту, театр және оркестрлік қойылымдар, сондай-ақ тегін медициналық тексеру, қан тапсыру орындары және кедейлерге қайырымдылық жасау сияқты қоғамдық шаралар ұйымдастырылады. Ганеш-Чатурти, діни аспектілерінен басқа, Мумбайда, Пунеде, Нагпурда, Нашикте, Кольхапурда, Аурангабадта, Индорда, Суратта, Хайдарабадта, Бангалорда, Ченнаиде және Курнулда маңызды экономикалық қызмет болып табылады. Көптеген суретшілер, индустриялар мен бизнес өздерінің өмір сүруінің елеулі бөлігін фестивальден алады, бұл жас суретшілерге арналған сахна. Бұл мерекеге басқа діндердің өкілдері де қатысады. Тамил Надуда бұл мейрам Винаяка Чатурти немесе Пиллаяр Чатурти деп те аталады. Мүсіндер көбінесе саз балшықтан немесе папие-машеден жасалады, өйткені гипстен жасалған мүсіндерге мемлекеттік үкімет тыйым салған, бірақ бұл ереженің бұзылуы жиі тіркеледі. Мүсіндер кокостан және басқа да органикалық өнімдерден де жасалады. Олар бірнеше күн бойы пандалдарда құлшылыққа жаратылады және келесі жексенбіде Бенгал шығанағына батырылады. Кералада бұл мейрам Ламбодхара Пираналу деп те аталады, ол Чингам айында өтеді. Тируваннатпурамда Пажжавангади Ганапати ғибадатханасынан Шанкумугам жағажайына дейін шеру жүріп жатыр, мұнда органикалық заттардан және сүттен жасалған үлкен Ганеша мүсіні теңізге батырылады.

Көрнекті ғибадатханаларда

Андра Прадеш штатының Қанипакам қаласындағы Варасидхи Винаяка Свами ғибадатханасында Винаяка Чавити күнінен бастап 21 күн бойы жыл сайынғы брахмоцвалар тойланады. Бұл күндері Винаяка (Ганеша) шеруі түрлі ваханаларда, елінің түкпір-түкпірінен келген көптеген паломниктердің арасында өтеді.

Үндістаннан тыс мерекелер

Пакистанда Ганеш чатурти мейрамын Шри Махараштра Панчаят, Карачидегі махараштриандықтар үшін құрылған ұйым өткізеді. Ганеш чатуртиді Ұлыбританияда тұратын британдық индуистер тойлайды. Саутхоллдағы индуистік мәдениет және мұра қоғамы 2005 жылы Лондондағы Вишва индуистік ғибадатханасында Ганеш чатуртиді алғаш рет тойлады; ал құдайдың бейнесі Путни пирсіндегі Темза өзеніне батырылды. Тағы бір мереке, гуджараттықтар тобы ұйымдастырған, Саутхенд-он-Сиде өткізілді және шамамен 18 000 ізбасарды тартты. Жыл сайынғы мерекелер Ливерпульдегі Мерси өзенінде, Солтүстік теңіздегі Клэктон-он-Сиде және Милтон-Кейнстегі Кальдекотт көлінде де өткізіледі. Филадельфиядағы Ганеш фестивалі Солтүстік Америкада Ганеш чатуртидің ең танымал тойлануларының бірі болып табылады, сондай-ақ ол Канадада (әсіресе Торонто аймағында), Детройт метрополиясында, Уэйн мемлекеттік университетінде, Маврикийде, Малайзияда және Сингапурда да тойланады. Маврикий фестивалінің тарихы 1896 жылға дейін жетеді, ал Маврикий үкіметі оны мемлекеттік мереке деп жариялаған. Малайзия мен Сингапурда бұл фестиваль көбінесе Винаягар чатурти деп аталады, себебі онда тамил тілді индуистердің үлкен азшылығы бар. Ганада этникалық африкалық индуистер Ганеш чатуртиді тойлайды.

Тамақ

Фестиваль кезіндегі негізгі тәтті тағам – модак (маратхи және конкани тілдерінде модак, телугу тілінде модак немесе кудуму, каннада тілінде модак немесе кадубу, малаялам тілінде кожакатта немесе модаккам, ал тамил тілінде кожукаттай немесе модагам). Модак – күріш немесе бидай ұнынан жасалған, ішіне ысталған кокос, пата, кептірілген жемістер және басқа дәмдеуіштер салынған, буға пісірілген немесе қуырылған қамырдан жасалған бөлшек. Тағы бір танымал тәтті тағам – каранжи (каннада тілінде карджикай), ол құрамы мен дәмі жағынан модакқа ұқсас, бірақ жартылай шеңбер пішінде. Бұл тәтті тағам Гоада Неври деп аталады және Гоа мен Конкани диаспорасы үшін Ганеш мерекесімен тығыз байланысты. Андхра-Прадеш және Телангана штаттарында Ганешке модак, ладду, вундраллу (буға пісірілген, ірі ұнтақталған күріш ұнынан жасалған шарлар), панакам (пата, қара бұрыш және кардамон қосылған сусын), вадаппу (ісірілген моң бұршақ) және чаливиди (пата және пісірілген күріш ұны қоспасы) ұсынылады. Бұл сыйлықтар наиведья деп аталады, ал дәстүрлі түрде модак табағында 21 дана тәтті болады. Гоада модак пен гоалық идлидің (санна) нұсқасы танымал. Панчаккажая – бұл Карнатаканың кейбір аймақтарында осы фестиваль кезінде Ганеш құдайына арналған сыйлық. Ол кептірілген кокос, қуырылған бенгал нутының ұнтағы, қант, май және күндерінің қоспасынан жасалады. Панчаккажаяның әртүрлі түрлері бар. Қуырылған бенгал нуты, жасыл нут, қуырылған чана дал (путани) немесе авал қолданылуы мүмкін.

Қоршаған ортаға әсері

Мадрас жоғары соты 2004 жылы Ганеша мүсіндерін суға батыру заңсыз деп шешті, себебі олардың құрамында теңіз суын ластайтын химиялық заттар бар. Гоада Париж гипсінен жасалған Ганеша мүсіндерін сатуға тыйым салынды және мерекелеушілер дәстүрлі, қолмен жасалған саз мүсіндерді сатып алуға ынталандырылуда. Жақында ғана Хайдарабадта дәстүрлі саз Ганеша мүсіндерін жасауға қатысты бастаманы Андхра-Прадеш қоршаған ортаны қорғау басқармасы демеушілік етті. Гуджараттағы адамдар да қоршаған ортаға алаңдаушылықтан сиырдың тынысы мен саздан жасалған Ганеша мүсіндерін таңдауда. Оларды жасаған ұйым оларды "Ведик Ганеша мүсіндері" деп сатады. Қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтардың салдарынан көптеген отбасылар суаттардан аулақ болып, саз мүсіндерін үйдегі су шелектерінде еруге жібереді. Бірнеше күннен кейін саз бақшаға таратылады. Кейбір қалаларда суға батыру үшін экологиялық таза, қоғамдық процестер қолданылады.