Кіріспе

Пуджа – индустардың бір немесе бірнеше құдайларға құлшылық ету және дұға ету, қонақты қабылдау және құрметтеу немесе рухани оқиғаларды мерекелеу үшін орындалатын ғибадат рәсімі. Ол арнайы қонақтардың келуін немесе олар қайтыс болғаннан кейін олардың естеліктерін құрметтеу немесе тойлау үшін де болуы мүмкін. Пуджа сөзі санскрит тілінен шыққан және құрмет, салтанат, құрбандық, құлшылық ету және ғибадат ету деген мағыналарды білдіреді. Пуджа – жарық, гүлдер, су немесе тағамды құдайға ұсыну – индуизмнің маңызды рәсімі. Құлшылық етуші үшін құдай бейнеде көрінеді, ал құдайлық құлшылық етушіні көреді. Адам мен құдайдың, адам мен гурудың өзара әрекеттесуі даршан, көру деп аталады. Индуизм дәстүрінде пуджа әртүрлі жағдайларда, жиіліктерде және орындарда орындалады. Ол үйде күнделікті орындалатын пуджаны немесе белгілі бір ғибадатханалардағы рәсімдерді және жыл сайынғы мерекелерді қамтиды. Басқа жағдайларда, пуджа өмірдегі маңызды оқиғаларды белгілеу үшін өткізіледі, мысалы, баланың дүниеге келуі, үйге кіру рәсімі немесе грихаправеш, алғашқы күріш жеу рәсімі немесе аннапрасана, үйлену, қасиетті жіп кию рәсімі немесе брахмандар үшін упанаяна рәсімі, немесе жаңа іс бастау. Пуджа орындалатын екі негізгі орын – үйде және ғибадатханаларда, өмірдің белгілі бір кезеңдерін, оқиғаларды немесе Дурга Пуджа, Кали Пуджа, Жанмаштами және Лакшми Пуджа сияқты мерекелерді атап өту үшін. Пуджа индуизмде міндетті емес. Ол кейбір индустар үшін күнделікті әдет, кейбіреулері үшін мерзімді рәсім, ал басқалары үшін сирек кездесетін нәрсе болуы мүмкін. Кейбір ғибадатханаларда әртүрлі пуджалар күннің әртүрлі уақыттарында орындалуы мүмкін, ал басқаларында олар эпизодтық түрде өткізіледі. Үндістанда Нигама және Агам пужасы қолданылады. Индонезиядағы Бали индуизмінде Агам пужасы үйлерде және ғибадатханаларда ең көп таралған. Пуджа Индонезияда кейде Сембахян деп аталады.

Этимология

Пуджаның шығу тегі белгісіз. Дж. А. Б. ван Буйтенен "пуджаның" яджна рәсімдерінен пайда болғанын, оны Праваргья Веда рәсімімен байланыстырғанын айтады. Ригведаның 8.17-ші ғибратында "Сачипуджанайам" (शाचिपूजनायं) сөзі он екінші шумақта қолданылады, онда ол құдай Индраға қатысты, жалғыз жандарды шақыру мағынасында "мақтау" ретінде қолданылады. Ежелгі ғалым және Веда мәтіндерін түсіндіруші Саяна бұл терминді "мақтау, құлшылық, дұға" түрі деп түсіндіреді. Грхьясутралар пуджды рәсімдер контекстінде қолданады, санскрит ғалымы Панини де солай істейді. Дегенмен, бұл мәтіндердің ешқайсысы да пуджаның құлшылықтың бір түрі екенін білдірмейді. Коллинз бұл сөздердің түбірі "пу" (гүл) және "ге" (жасау) болуы мүмкін, немесе "гүл шалу рәсімі" деген мағынада болуы мүмкін дейді. Алайда, бұл ұсыныс қиындық тудырады, себебі "пу" үнді-еуропалық түбірден, ал "ге" дравид тілінен шыққан. "Пуджа" сөзінің шығу тегі дравид тілдерінде болуы мүмкін. Тамил тілінде екі мүмкін түбір бар: pūsai – "бір нәрсеге жағу" немесе ISO – "гүлдермен айналысу" (ISO – "гүл" және ISO – "істеу" сөздерінен) немесе телугу тіліндегі ұқсас түбірлер ISO (ISO – "гүл" және ISO – "істеу" сөздерінен). Шива Пуранаға сәйкес, пуджа санскрит тіліндегі puh және jayate сөздерінің туыстығынан туындаған, puh – "құмарлық жемісіне қол жеткізу", ал jayate – "тууға тиіс нәрсе". Осылайша, пуджа – жақсы идеялар мен білім сияқты нәрселердің жемісіне қол жеткізуге мүмкіндік беретін рәсім.

Шығу тегі

Ғалымдардың пікірінше, пӯжа туралы ең алғашқы деректер Grihya Sutras-та кездеседі, онда үй ішіндегі рәсімдерге қатысты ережелер келтірілген. Бұл сутралар шамамен б.з.д. 500 жылға жатсады және «пӯжа» термині үйге шақырылған дін қызметкерлерін құрметпен қарсы алу, оларға қонақжайлылық көрсетуді сипаттау үшін қолданылған. Веда дәуіріндегідей, пӯжаның жалпы ұғымы өзгермеді, бірақ оған қасиетті тұлғаның рухани мәнімен бірге, оны құрметті қонақ ретінде қабылдау кеңейтілді. Сөз болып отырған рәсімдер – Gṛhyasūtra мәтіндерінде тіркелген «бес үлкен құрбандық» немесе панчамахаяжна (осы әдебиет туралы мәліметтер үшін Кальпаға жүгінуге болады). Осылайша, пӯжаның дамуы Ведалық үй дәстүрлерінен бастау алып, аналогиялық түрде ғибадатханаларға көшті: дәулетті үйлерге келген маңызды қонақтарға бұрыннан-ақ құрмет көрсетіліп, оларға ұнайтын сыйлар ұсынылғандай, құдайлар да ғибадатханаларда құрметпен қарсы алынып, оларға ұнайтын нәрселер сыйланды. Ғибадатханаларға жер беру туралы мыс тақташалар осы діни амалдың 4 ғасырдың ортасынан бастап белсенді түрде қолдау тапқанын көрсетеді.

Дурга Пуджа

Дурга Пуджа, сондай-ақ Дургоцава немесе Шародоцав деп те аталады, Үндістан субконтинентінде, әсіресе Бенгалияда, Ассамда және басқа да шығыс Үндістан штаттарында, сондай-ақ Бангладеште жыл сайын тойланатын фестиваль. Бұл мереке индуист тәңірісі Дургаға құрмет көрсетіп, оның Махишасура демонға қарсы жеңісін тойлайды. Фестиваль он күнге созылады, соның ішінде соңғы бес күні ең маңыздысы. Осы уақыт ішінде үйлерде де, қоғамдық орындарда да күрделі рәсімдер орындалады, оның ішінде пандал деп аталатын уақытша құрылыстар салынады. Дурга Пуджада діни жазбаларды оқу, қойылымдар, той-думандар, сый-сыяпат беру және мела деп аталатын халықтық шерулер ұйымдастырылады. Бұл фестиваль индуизмнің Шактизм дәстүрінде үлкен маңызға ие және басқа индуист дәстүрлерінде тойланатын Наваратри және Дуссера мерекелерімен бірге өтеді. Бұл мереке жақсылықтың жамандыққа жеңісін ғана емес, сонымен қатар өмір мен жаратылыстың аналық күші ретінде Дургаға құрмет көрсетіп, егін жинау мерекесі болып табылады. Дурга Пуджада Дургамен бірге Лакшми, Сарасвати, Ганеша және Картикея сияқты түрлі құдайларға табынылады. Фестиваль құдайдың саз балшықтан жасалған мүсіндерін өзендерге немесе су қоймаларына батырумен аяқталады, бұл оның құдайлық космосқа оралуын символдайды.

Гуру-пужа

Ұлы рухани ұстаздар үшін, әсіресе Гуру Пурнима күні тірі адамға құрмет көрсету дәстүрі бар. Гурулар кейде құрмет тұту нысаны ретінде таңдалып, тірі құдайлар ретінде құрметтеледі немесе белгілі бір қасиетті тұлғаның жасқануы ретінде қарастырылады. Гурулар кейде символдық киімдермен, гүл шоқтарымен және басқа да әшекейлермен безендіріліп, құрбан шалумен, олардың аяқтарын жуу және майлаумен, жеміс-жидек, тағам және сусын сыйлаумен, олардың алдында дұға жасаумен және баталарын тілеумен тойланады.

Говардан Пұжа

Говардан Пуджа, сондай-ақ Аннакут немесе Аннакут деп те аталады, индуизм дінінде тойланатын мереке. Ол Картика айының ақ ай фазасының бірінші күнінде, әдетте Дивали мерекесінің төртінші күні аталып өтеді. Бұл мерекеде жандар Говардан төбесін құрметтейді және түрлі-түрлі вегетариандық тағамдар дайындап, құрбан ете отырып, Лорд Кришнаға алғыс айтады. Вайшнав дәстәбін ұстанатындар үшін Говардан Пуджа – Бхагавата Пуранада баяндалған оқиғаны еске түсіреді, онда Лорд Кришна Вриндаван ауылының халқын қатты жаңбырдан қорғау үшін Говардан төбесін көтеріп ұстаған. Бұл әрекет Құдайға толық сенім артып, одан паналаған жандарға берілетін құдайлық қорғауды символдайды. Осы оқиғаны құрметтеу үшін жандар Говардан төбесін бейнелейтін "тағамнан жасалған тауды" құрбан етеді, осылайша өздерінің сенімі мен адалдығын қайта растайды. Говардан Пуджа Үндістан мен одан тыс жерлердегі түрлі индуист дінтерінің өкілдері тарапынан кеңінен тойланады.

Тез бұрылыңыз

Тез орындалатын пұжа (ғибадат) құдайға құрмет көрсету, жақсы қарым-қатынас жасау үшін сүйікті қонақты күтіп алу сияқты бірдей құрылымға ие. Бірінші кезекте, құдайға сәлем беріліп, атымен аталып, кейде дия немесе жандырылған құрышқакпен қарсы алынады. Содан кейін, бағынушы медитация (даршанның бір түрі) немесе ән шіркей және мантралар оқу арқылы рухани бейнемен байланысады, одан кейін жеке дұғалар оқылады. Дұға аяқталғаннан кейін, рухани қонаққа, қонақ ретінде, ыстық лебіздер айтылып, сәлемдесіп қоштасады.

Бали индуизмі

Бали Индонезиясының индуизмінде пуджа кейде Сембаянг деп аталады. Бұл сөз ежелгі яван тіліндегі "сембах" және "хянг" деген екі сөзден туындаған. "Сембах" – құрмет көрсету және иілу; "Хянг" – құдайлық, Құдай немесе Санг Хянг Видхи Васа, қасиетті адам және бабалар. Сондықтан, дұға ету – құрмет көрсету, иілу, құдайлық пен бабаларға мойынсұну дегенді білдіреді. Сембаянг (пуджа) – балилік индустар үшін міндетті, дұғалар мен әндер Ведадан алынған. Әдетте, отбасы күн сайын Кеванген және басқа да құрбандықтармен дұға етеді. Кеванген – хош иісті, ол жапырақтар мен гүлдерден жасалған, және ырысқа шақыратын ведалық символдардан тұрады. Балиліктер кевангенді құдайлыққа, Пурша (жан) және Прадана (дене) нысанында табыну үшін пайдаланады. Үндістандағыдай, балиліктер де от, құрбандықтар, хош иісті заттар және мантраларды символдық түрде қамтитын құрбандықтар шалады.

Әлеуметтік және адам құқықтары жөніндегі іс-шара ретінде

Пуджа индуизмде индуистік қауымдастықтар үшін Үндістаннан тыс жерлерде жиналу, әлеуметтесу, жаңа достар табу және кейде индуистерге қатысты әлеуметтік кемсітушіліктерді шешу жолдарын талқылау құралы ретінде қызмет етті. Мысалы, Марион О'Кэллаган британдық отаршылдық үкімет Тринидадқа келісімшарт бойынша жұмыс істеуге әкелген индустар диаспорасының дәстүрлі индуистік некелерін немесе дәстүрлі индуистік некеден туған балалардың мұрагерлік құқықтарын мойындамайтын кемсітушілік заңдарға тап болғанын хабарлайды. Сондай-ақ, индуистер емес көпшілік үкімет отпен өртеуге немесе крематорий салуға рұқсат бермеді. Бұл индуистік рәсімдер жалтақ дінге тән және өркениетсіз деп есептелді. Пуджа индуистерге кездесу, әлеуметтік ұйымдасу және адам құқықтары үшін үндеу жасау мүмкіндігін берді. Уақыт өте келе, пуджалар діни шарадан гөрі әлеуметтік және қоғамдық демалысқа айналды. Шабараның түсіндірмесі, Шабарабхашья деп аталатын, Мимамсада маңызды орын алды, себебі Сабараның түсінігін кейінгі барлық жазушылар шешуші деп қабылдады. «Деватадикарна» (9: 1: 5: 6–9) атты тарауында Шабара құдайлар туралы халықтың түсінігін зерттеп, олардың материалдық денелері бар, оларға арналған құрбандықтарды жей алады және оларға риза болып, сыйлай алады деген сенімді жоққа шығаруға тырысты. Ведаларға сүйене отырып (ол Махабхарата, Пурана мәтіндерін тіпті Смрти әдебиетін де заңды деректер ретінде қабылдаудан бас тартты), Шабара құдайлар денелі де, сезімтал да емес, сондықтан олар құрбандықтардан немесе мүліктен ләззат ала алмайды деген қорытындыға келді. Ол эмпирикалық байқауға сүйенді, құдайларға ұсынылған құрбандықтардың мөлшері азаймайтынын атап өтті; кез келген азаю тек ауаға ұшыраудан болады. Сондай-ақ, ол заттар құдайлардың тілегі бойынша емес, «тікелей қабылдау арқылы расталған нәрселер храм қызметкерлерінің тілегі бойынша қолданылады (пратьякшат праманат деватапарикараканам абипраях)» деп мәлімдеді. Талқылау барысында Шабара «қонақтар мен құрбандық арасында ешқандай байланыс жоқ» деп мәлімдеді. Бұл кездейсоқ ескерту пуджаның ежелгі ведалық дәстүрдегі қонақтарды қарсы алу дәстүрі – атитимен салыстыру арқылы құрылғанына тарихи дәлел болды. Шабара осы салыстырудың дұрыс еместігін айтты. Мимамсакалар осы түсіндірмені ғасырлар бойы сақтап келгенімен, Шанкарачарьямен болған дебатта жеңіліске ұшырауы олардың азшылық көзқарасына ие болуына әкелді. Мимамсакалар тіпті 17 ғасырда да гүлденді, бұл туралы Нилакантханың түсіндірмелері куәлік етеді.

Өңірлік атаулар

Пуджа тамил тілінде பூசை ISO, тай тілінде буча (บูชา), ал кейде бенгал тілінде পুজো ISO деп аталады.