Кіріспе

Дивали (Дипавали, IAST) – үнді жарық мейрамы, басқа да үнді діндерінде әртүрлі аталып өтіледі. Ол «нұрдың қараңғылықты, жақсылықтың жамандықты, білімнің надандықты жеңуін» символдайды. Дивали индустардың ай-күн күнтізбесі бойынша Ашвин (аманта дәстүрі бойынша) және Картик айларында, шамамен қыркүйектің ортасы мен қарашаның ортасы аралығында тойланады. Мерекелік шаралар әдетте бес-алты күнге созылады. Дивали түрлі діни оқиғалармен, құдайлармен және тұлғалармен байланысты, мысалы, Раманың әйелі Сита және інісі Лакшманамен бірге жын патшасы Равананы жеңіп, Айодхья патшалығына оралған күні. Аймақтық дәстүрлерде бұл мереке Вишну, Кришна, Дурга, Шива, Кали, Хануман, Кубера, Яма, Ями, Дханвантари немесе Вишвакарманмен байланыстырылады. Көбінесе индустардың мейрамы болғанымен, Дивалидің түрлерін басқа діндердің өкілдері де тойлайды. Сикхтер Банди Чхор Дивасын Гуру Харгобиндтің Моғол түрмесінен босатылуын еске алу үшін атап өтеді. Невар буддистері, басқа буддистерден өзгеше, Дивалиді Лакшмиге табыну арқылы тойлайды, ал Шығыс Үндістан мен Бангладеш индустары Дивалиді Кали құдайына табынумен тойлайды. Мереке кезінде тойлаушылар үйлерін, ғибадатханаларын және жұмыс орындарын диялар (май шамдары), шамдар мен шамшырақтармен жарықтандырады. Дивали кезінде фейерверктер шашыратылып, едендер раңголи суреттерімен, ал үйдің басқа бөліктері жаларлармен безендіріледі. Тағам – отбасылық той-томалақ пен митай ішудің маңызды бөлігі. Дивали индустар, сикхтер және джайндар үшін маңызды мәдени оқиға болып табылады. Дивали мейрамының басты күні (Лакшми Пуджа күні) Фиджи, Гайана, Үндістан, Малайзия, Маврикий, Мьянма, Непал, Пәкістан, Сингапур, Шри-Ланка, Суринам және Тринидад және Тобагода ресми мереке болып саналады.

Этимология

Дивали (/lang//pron//d//ᵻ/'/w//ɑː//l//iː/) Бұл термин санскрит тіліндегі dīpa және āvali сөздерінен шыққан.

Күндері

Бес күндік той әр жыл сайын күздің басында жазғы егін жинау аяқталғаннан кейін тойланады. Ол жаңа ай (амавасия) кезімен сәйкес келеді және индуисттік ай-күн күнтізбесіндегі ең қараңғы түн деп есептеледі. Той амавасиядан екі күн бұрын, Дхантерас күні басталып, Картик айының екінші (немесе 17-ші) күніне дейін жалғасады. (Индолог Констанс Джонстың сөзіне қарағанда, бұл түн Ашвин айының аяқталып, Картик айының басталуын білдіреді, бірақ осы ескертуді және Аманта мен Пурнима жүйелерін қараңыз.) Ең қараңғы түн тойдың шыңы болып табылады және Грегориан күнтізбесі бойынша қазан айының екінші жартысына немесе қараша айының басына сәйкес келеді. Тойдағы ең жарқын сәт үшінші күні болып өтеді және ол Негізгі Дивали деп аталады. Бұл онға жуық елде ресми мереке, ал қалған мереке күндері Үндістанда аймақтық түрде мемлекеттік немесе шартты демалыс күндері ретінде сақталады. Непалда да бұл көп күндік той, бірақ күндері мен рәсімдері басқаша аталады, ал ең бастысы индуистер Тихар мерекесі деп, ал буддистер Сванти мерекесі деп тойлайды.

Тарих

Бес күндік фестиваль Үндістан субконтинентінде пайда болған және ежелгі Үндістандағы егін жинау фестивальдерінің бірігуі болуы мүмкін. Бұл туралы Падма Пурана мен Сканда Пурана сияқты ерте санскрит мәтіндерінде айтылған, екеуі де біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының екінші жартысында аяқталды. Диялар (шамдар) Сканда Кишор Пуранада күннің бір бөлігін бейнелейді, оны барлық тіршілікке жарық пен энергияның ғаламдық сыйлаушысы ретінде сипаттайды және индустар күнтізбесінің Картик айында маусымдық ауысумен байланысты. Император Харша 7 ғасырлық санскрит пьесасы "Наганандада" Дивалиді Дипапратипадотсава (дипа = жарық, пратипада = бірінші күн, утсава = фестиваль) деп атады, онда шамдар жағылып, жаңадан үйленген жұбайлар сыйлықтар алды. Раджашекхара өзінің 9 ғасырлық "Кавьямимамсасында" Дивалиді Дипамалика деп атады, онда ол үйлерді әктеп, май шамдарымен үйлерді, көшелерді және базарларды безендіру дәстүрін айтады. Венециялық саудагер және саяхатшы Никколо де Конти 15 ғасырдың басында Үндістанға сапар шегіп, өзінің естеліктерінде "осы фестивальдердің бірінде олар храмдарының ішінде және төбелерінің сыртында күндіз-түні жанып тұратын сансыз май шамдарын орнатады" деп жазды, ал отбасылар жиналып, "жаңа киім киіп", ән шырқап, билеп, тойлайды. 16 ғасырлық португалдық саяхатшы Доминго Паэс индустар империясы Виджаянагараға сапары туралы жазды, онда Дивали қазан айында үй иелері шамдармен үйлерін және храмдарын жарықтандырып тойланды. Рамаянада айтылғандай, Айодхьяда Дивали тек екі жыл ғана тойланды. Британдық отаршылдық дәуіріндегі жарияланымдарда Дивали туралы айтылған, мысалы, 1799 жылы санскрит және үнді-еуропа тілдеріне қатысты алғашқы байқауларымен танымал филолог сэр Уильям Джонс индустар фестивальдері туралы жазба жариялаған. Уильям Джонс Бутачатурдаси Яматерпанам Яма мен ата-баба рухтарына, Лакшмипуджа дипанвита Лакшми құдайына Кубераға, Дюта пратипат Белипуджа Шива Парвати мен Бали аңыздарына, Бхатри двития Яма Ямуна аңызына арналғанын және индустар осы күні бауырластық қарым-қатынасты тойлайтынын мәлімдеді. Дипоцава, Дипавали, Дивали және Дивалиге сияқты терминдермен бірге Дивалиді атайтын санскрит жазулары тас пен мыстан жасалған, олар бүкіл Үндістанда көптеген жерлерде табылған. Мысалы, 10 ғасырлық Раштракута империясының Кришна III (939–967 ж.с.) Дипоцава туралы жазылған мыс тақтасы және 12 ғасырлық Карнатакадағы Дхарвадтың Исвара ғибадатханасынан табылған санскрит пен каннада аралас жазуы бар. Неміс индусологы Лоренц Франц Кильхорнның айтуынша, бұл фестиваль Ранганатха ғибадатханасының 6-шы және 7-ші тармақтарында Дипоцавам деп аталады. Кильхорнның аудармасында жазудың бір бөлігі былай деп жазылған: "Бұрынғы заманда Ила, Картавирия және Сагара патшалары тойлаған ең терең қараңғылықты шашырататын жарық фестивалі, (,) Сакра (Индра) құдайлардың бірі, үш Веданың міндеттерін білетін әмбебап монарх, кейіннен бұл жерде Рангада Вишну үшін тойланды, Лакшми оның жарқыраған алаңында тынығады". Санскрит жазуы Гранта жазуымен жазылған. Бұл жазу Тамил Надудағы Шрирангам аралындағы Ранганатха ғибадатханасының екінші пракарасының солтүстік қабырғасында жақсы сақталған. 13 ғасырдың басында деванагари қарпімен жазылған санскрит тіліндегі тағы бір тас жазу, Раджастхан штатының Джалоре қаласындағы мешіт бағанасының солтүстік шетінен табылды. Жазуда Рамачандрачарья Дивалиде алтын күмбезді драмалық сахна салғандығы айтылған. Дивалимен байланысты жазу 4-ші жазу болып табылады және ол Викрама дәуірінің 1268 (шамамен 1211 ж.с.) жылынан тұрады. Тағы бір халықтық дәстүрге сәйкес, Двапара Юга кезеңінде Вишнудың кейіпкері Кришна қазіргі Ассамға жақын Прагжётишапураның зұлым патшасы Наракасураны өлтіріп, Наракасура тұтқындаған 16000 қызды босатты. Дивали Кришнаның Наракасураны жеңгенінен кейін жамандыққа қарсы жақсылықтың жеңісін білдіретін мереке ретінде тойланды. Дивалидің алдындағы күн Нарка Чатурдаши ретінде еске алынады, ол күні Наракасураны Кришна өлтірген. Көптеген индустар бұл мейрамды Лакшми құдайымен байланыстырады, ол байлық пен өркендеу құдайы және Вишнудың әйелі. Пинчманның айтуынша, 5 күндік Дивали мейрамының басталуы кейбір танымал қазіргі заманғы дереккөздерде Лакшми құдайы Самудра Мантанадан туған күн ретінде айтылады, бұл Девалар (құдайлар) мен Асуралар (шайтандар) сүттің ғаламдық мұхитын шайқап тастаған күн. Бұл Веда аңызы Падма Пурана сияқты бірнеше Пураналарда кездеседі, ал Дивали түні Лакшми Вишнуды таңдап үйленген күн. Лакшмимен бірге, Вайшнавизмді білдіретін, Шиваизм дәстүріндегі Парвати мен Шиваның ұлы, пілбас Гanesha этикалық бастамаларды және кедергілерді жойғыш ретінде еске алынады. Шығыс Үндістандағы индустар фестивальді жамандыққа қарсы жеңісті білдіретін Кали құдайымен байланыстырады. Солтүстік Үндістандағы Брадж аймағының, Ассамның бір бөлігінің, сондай-ақ оңтүстік Тамил және Телугу қауымдастықтары Дивалиді Кришна құдайының зұлым Наракасура патшасын жеңіп жойған күні ретінде тойлайды, бұл білім мен жақсылықтың наразылық пен жамандыққа тағы бір символдық жеңісі. Сауда және сатушы отбасылары, сондай-ақ сарапшылар музыканы, әдебиетті және білімді бейнелейтін Сарасватиге, сондай-ақ есепке алу, қазына және байлықты басқаруды білдіретін Кубераға дұға етеді. Бірақ олардың барлығының ортақ назарында әділеттілік, өзіндік ізденіс және білімнің маңыздылығы тұр, ол, Линдсей Харланның айтуынша, "надандықтың қараңғылығын" жеңудің жолы. Осы мифтерді айту индустардың жақсылықтың жамандықтан әрқашан жеңіске жететініне сенуін еске салады.

Басқа діндер

Бастапқыда индуістік мереке болған Дивали, діни шекаралардан асып түсті. Дивали индустар, джайндар, сикхтер және невар буддистері тойлайды.

Джайнизм

Джайнизм мен Ниветанды зерттеген ғалым, джайнизм дәстүрінде Дивали мерекесін «Махавира Нирвана Дивасы» – Махавираның денесінен айырылуы мен соңғы нирванаға жетуінің құрметіне атап өтіледі деп мәлімдейді. Үндістанның көптеген аймақтарында тойланатын джайнизм Дивалисі индуистік Дивали сияқты шамдар жағу және Лакшмиге дұға ету сияқты салты бар. Дегенмен, джайнизм Дивалисінің негізгі мақсаты Махавираға арналу болып табылады. Джайнизм дәстүріне сәйкес, шамдарды жағу салты алғаш рет б.з.д. 527 жылы Махавираның нирвана күні басталған. Осы күні Махавираның соңғы үйретімдерін тыңдауға жиналған 18 патша «Ұлы жарық – Махавираны» еске алу үшін шамдар жағу туралы жарлық шығарды. Дивалидің шығу тегі және джайнистер үшін оның маңыздылығы туралы бұл дәстүрлі сенім олардың тарихи өнер туындыларында, мысалы, суреттерде бейнеленген.

Сикхизм

Сикхтер Гуалиор бекінісіндегі түрмеден Мұғал императоры Джахангирдің Гуру Харгобинді босатуын және оның Амритсардағы Алтын ғибадатханаға келген күнін еске алу үшін Банди Чхор Дивасын тойлайды. Сикх діні мен тарихын зерттеуші ғалым Дж. С. Гревалдың сөзіне қарағанда, Сикхтер дәстүріндегі Дивали мейрамы алтыншы Гуру Харгобинд туралы аңызға қарағанда көне. Сикхтердің үшінші Гуруы Гуру Амар Дас Гоиндвалда сегіз жүз төрт сатырдан тұратын құдық салып, Сикхтерді Байсахи және Дивали күндері оның қасиетті суларында тазаруға шақырды, бұл қауымдық байланысты нығайтудың бір жолы болды. Уақыт өте келе, бұл көктемгі және күзгі мейрамдар Сикхтердің ең маңызды мейрамдарына айналды, ал Амритсар сияқты қасиетті орындар жыл сайынғы қажылықтардың басты орталықтарына айналды. Рей Колледждің мәлімдемесіне сәйкес, Дивали мейрамы Сикх тарихындағы үш маңызды оқиғаны көрсетеді: 1577 жылы Амритсар қаласының негізі қаланды, Гуру Харгобинд Мұғал түрмесінен босатылды және 1738 жылы Бхаи Мани Сингх Дивалиды тойлауға тырысқан үшін айыппұл төлемегендігі және одан кейін Ислам дінін қабылдаудан бас тартқандықтан шейіт болды.

Буддизм

Дивали буддистердің көпшілігі үшін мереке емес, бірақ Непалдың невар халқы Ваджраяна буддизміндегі әртүрлі құдайларды құрметтейді және Лакшмиге дұға ету арқылы Дивалиді тойлайды. Кейбір сарапшылардың пікірінше, Непалдағы невар буддистерінің Дивали кезінде Лакшми мен Вишнуға табынуы – бұл синкретизм емес, Махаяна буддизміндегі кез келген құдайға өз әл-ауқаты үшін дұға ету еркіндігінің көрінісі. Дивали кезінде адамдар ең әдемі киімдерін киіп, үйлерінің ішкі және сыртқы жағын сақи (топырақтан жасалған шам), диялармен және раңголилермен жарықтандырады, өркендеу және байлықтың құдайы Лакшмиге құлшылық етеді, фейерверктер жасайды және отбасылық дастарқанға отырып, митай (тәмділіктер) мен сыйлықтарды бөліседі. Дивалидің биік нүктесі үшінші күні тойланады, ол Ашвин немесе Картика айының ең қараңғы түнімен сәйкес келеді. Бұл мерекелік амалдар «жарық фестивалі» деп белгілі, бірақ Үндістандағы әр штат арасында шағын айырмашылықтар бар. Дивали әдетте Виджаядашами фестивалінен кейін жиырма күн өткен соң тойланады, ал Дхантерас немесе оған ұқсас аймақтық мереке фестивальдің бірінші күні болып саналады, онда адамдар үйлерін тазалап, еденге раңголи сияқты әшекейлер жасайды. Үндістанның кейбір аймақтарында Дивали мерекесі Дхантерастан бір күн бұрын Говатса Двадашиден басталады. Екінші күні – Нарака Чатурдаши. Үшінші күні – Лакшми Пуджа күні және дәстүрлі айдың ең қараңғы түні. Үндістанның кейбір аймақтарында Лакшми Пуджадан кейінгі күні Говардан Пуджа және Балипратипада (Падва) тойланады. Кейбір индуист қауымдары соңғы күнді бауырлар мен қарындастардың байланысына арналған Бхаи Дудж немесе оған ұқсас аймақтық мереке деп белгілейді, ал басқа индуист және сикх қолөнершілер қауымдары бұл күнді Вишвакарма Пуджа деп тойлайды және жұмыс орындарында жөндеу жұмыстарын жүргізіп, дұға етеді. Дивалиға дайындық пен рәсімдер бірнеше күн немесе апта бұрын басталады, әдетте Дивалиден 20 күн бұрын болатын Дуссера фестивалінен кейін. Фестиваль Дивали түнінен екі күн бұрын басталып, екі күннен кейін аяқталады. Әр күннің өзіндік рәсімдері мен маңызы бар:

Дхантерас, Дханатрайодаши, Яма Дипхам (1-күн)

Дхантерас – "дхан" сөзінен туындаған, ол "байлық" мағынасын білдіреді, ал "терас" – "он үшінші" дегенді білдіреді. Бұл күні көптеген индуистер үйлерін және іскерлік орындарын тазартады. Олар Лакшми мен Ганешаның суреттерінің жанына майға толы кішкентай топырақ шамдарды (дия) орнатып, оларды келесі бес күн бойы жағады. Әйелдер мен балалар үйлер мен кеңселердің есіктерін күріш ұнынан, гүл жапырақтарынан, түрлі-түсті күріштен немесе түрлі-түсті құмнан жасалған әдемі ою-өрнектермен (ранголи) безендіреді, ал ерлер мен ұлдар отбасылық үйлердің, базарлардың және храмдардың шатырлары мен қабырғаларын әрлеп, шамдар мен шамшырақтар іледі. Бұл күн сондай-ақ жаңа ыдыстар, үй жиһаздары, алтын әшекейлер, фейерверктер және басқа да заттарды сатып алуға арналған маңызды күн болып табылады. Дхантерас кешінде отбасылар Лакшми мен Ганешаға дұға (пужа) жасайды және кептірілген күріш, тәтті ойыншықтар, күріш нандары мен баташа (қуыс қант нандары) сыйлайды. Трейси Пинчманның сөзінше, Дхантерас – жылдық жаңарудың, тазарудың және келесі жылдың сәтті басталуының символы. Бұл күнді "дхан" деп атау сонымен қатар Аюрведа иконы Дханвантариге, денсаулық және емдеу құдайына сілтеме жасайды, ол Лакшмимен бірдей күні "космикалық мұхиттың араласуынан" пайда болған деп есептеледі. Аюрведалық және денсаулық саласында жұмыс істейтін қауымдар Дхантераста Дханвантариге дұға етеді немесе хаван рәсімдерін өткізеді. Яма Дипам (сондай-ақ Яма Дипадана немесе Жам ке Дия деп те аталады) күні индуистер үйлерінің артқы жағына оңтүстікке қаратылған, әдетте бидай ұнынан жасалған және кунжут майымен толтырылған шамды (дия) жағады. Бұл Яманы, өлім құдайының ықыласын тудырып, кездейсоқ өлімнен сақтайды деп сендіріледі. Кейбір индуистер Яма Дипаны Дивалидің басты күніне дейінгі екінші түні күні тойлайды.

Нарақа шатырдашы, Қали шаудасы, Чхоти Дивали, Хануман Пуджа, Руп шаудасы, Яма Дипхам (2-күн)

Нарака Чатурдаши, сондай-ақ Чхоти Дивали деп аталады. Бұл мереке Ашвин немесе Картиктің қараңғы ай фазасының он төртінші күнімен сәйкес келеді. "Чхоти" сөзі "кішкентай" дегенді білдіреді, ал "Нарака" – "тозақ", ал "Чатурдаши" – "он төртінші". Бұл күн мен оның рәсімдері "Нарака" немесе тозақтағы азаптан жандарды босатудың және рухани игіліктерді еске түсірудің жолдары ретінде қарастырылады. Кейбір индустар үшін бұл күн ата-бабаларының рухына дұға ету және олардың ахираттағы жолын нұрландыру күні. Бұл мерекелік күннің мифологиялық түсіндірмесі – Кришнаның Наракасура атты асураны (демонды) жеңгені, осы жеңіс арқасында Наракасура ұрлаған 16 000 тұтқын ханшайым азат болды. Солтүстік Үндістанның кейбір үйлерінде бұл күн Руп Чаудас ретінде аталады, онда әйелдер күн шығар алдында тазаланып, ванна бөлмесінде Дия (шамыраны) жағады, бұл олардың сұлулығын арттыруға көмектеседі деп сендіреді. Бұл жас қыздардың мерекелік шаралардың бір бөлігі ретінде ұнататын көңілді рәсім. Әйелдер арнайы ұннан және шөптерден жасалған "Убтан" қоспасын қолданып, денелерін тазартады және сұлуландырады. Нарака Чатурдаши мерекелік тағамдарды, әсіресе тәттілерді сатып алудың маңызды күні. Голдштейннің айтуынша, олар ұн, күріш, бұршақ ұны, кептірілген жемістердің ұнтақтары немесе пастасы, сүт өнімдері (мава немесе хоя) және май (гхи) қолданылып, ладу, барфи, халва, качори, шриханд және сандеш сияқты түрлі формаларға келтіріледі, сондай-ақ каранжи, шанкарпали, маладу, сусиям, поттукадалай сияқты оралып, ішін толтырылған тәттілер де дайындалады. Кейде олар жеуге жарамды күміс қағазымен (варк) оралады. Кондитерлер мен дүкендер Дивали тақырыбындағы әдемі көрмелер жасап, оларды көп мөлшерде сатады, олар үйге мейманды қарсы алу және сыйлық беру үшін жиналады. Отбасылар Лакшми Пуджанға, Дивалидің басты күні саналатын мерекеге дайындалып, үйде жасалған дәмді тағамдар дайындайды. Чхоти Дивали – достармен, әріптестермен және туыстармен кездесуге, сыйлықтар алмасуға арналған күн. Дивалидің екінші күні Үндістанның кейбір аймақтарында, әсіресе Гуджаратта Хануман Пуджасы тойланады. Бұл күн Кали Чаудас мерекесімен бірге келеді. Кали Чаудас түнінде рухтардың айналып жүретініне сендіріледі, сондықтан күш, қуат және қорғаныш құдайы Хануманнан рухтардан қорғауды тілейді. Дивали Раманың Равананы жеңіп, он төрт жылдық жер аударынан кейін Айодхьяға оралуын да атап өтеді. Хануманның құлшынысы мен адалдығы Раманы қатты қуантқандықтан, ол Хануманға өзінен бұрын табынуға бата берді. Сондықтан да адамдар Дивалидің басты күніне бір күн қалғанда Хануманға құлшылық етеді. Бұл күнді Тамил Наду, Гоа және Карнатака штаттарында Дивали ретінде тойлайды. Дәстүр бойынша, маратхи және Оңтүстік Үндістан индустары сол күні отбасының үлкендерінен май массажы алып, күн шығар алдында ырымдық ваннаға түседі. Көптеген адамдар сүйікті индуистік ғибадатханасына барады. Кейбір индустар Дивалидің бірінші күнінің орнына екінші күні Яма Дипамды (Яма Дипадана немесе Жам ке Дия деп те аталады) тойлайды. Олардың үйлерінің арт жағында, оңтүстікке қаратылып, сусама майымен толтырылған дия жағады. Бұл Ямаға, өлім құдайына ұнамды болады және ерте өлімнен сақтайды деп сендіріледі. Бұл күні отбасының ең кіші мүшелері ата-аналарымен, әже-шешелерімен және қауымның басқа да үлкендерімен кездеседі. Шағын бизнес иелері Дхантерас пен Лакшми Пуджан аралығында қызметкерлеріне сыйлықтар немесе арнайы бонус төлемдерін береді. Дүкендер бұл күні ашылмайды немесе ерте жабылады, бұл қызметкерлерге отбасымен уақыт өткізуге мүмкіндік береді. Дүкендер мен шағын кәсіпорындар өз кеңселерінде "пуджа" рәсімін орындайды. Басқа мерекелерден айырмашылығы, индустар бес күндік Дивалиде, соның ішінде Лакшми Пуджанда ораза ұстамайды, керісінше, олар тойға қатысып, маусымның игіліктерін жұмыс орындарында, қоғамдық орталықтарда, ғибадатханаларда және үйлерінде бөліседі. Кешкі уақытта тойға қатысушылар жаңа киімдер киіп, ең жақсы киімдерін таңдайды, әсіресе жас қыздар мен әйелдер сари және зергерлік бұйымдар киеді. Күн батқанда отбасы мүшелері Лакшми Пуджанға жиналады, бірақ Ганеша, Сарасвати, Рама, Лакшмана, Сита, Хануман немесе Кубера сияқты басқа да құдайларға да дұғалар айтылады. Пуджадан кейін адамдар сыртқа шығып, патакхе (фейерверк) жағып тойлайды, содан кейін отбасылық дастарқанға отырып, тәттілер (митай) жейді. Үйді тазалау немесе бояу бір жағынан Лакшми құдайы үшін болса, екінші жағынан ол Үндістанның көп бөлігінде аяқталатын "моссондық жаңбырдың тазалау, тазарту іс-әрекетін қайтадан көрсету" ырым-жырымдарын білдіреді. Вайшнава отбасылары Дивали түнінде жақсылықтың жамандықтан жеңісі және үмітсіздіктен кейін үміт қайта оралуы туралы индуистік аңыздарды оқиды, онда Рама, Кришна, Вамана немесе Вишнудың бірі, Лакшмидің иесі болуы мүмкін. Күн батқанда үйдің ішінде және сыртында орналасқан шамдар жағылып, Лакшмиді қарсы алу үшін жарықтандырылады. Отбасы мүшелері фейерверк жағады, бұл кейбір адамдар барлық жаман рухтар мен жамандықтан сақтану және мерекелік көңіл-күйді арттыру үшін жасалады деп түсіндіреді. Пинчман Рагхаваннан цитата келтіріп, бұл рәсімнің кейбір қауымдастарда ата-бабаларға құрмет көрсету дәстүрімен байланысты болуы мүмкін екенін айтады. Махалаямен маусымның басында кейбір адамдар ата-бабаларының рухын мерекеге қосылуға шақырады. Осы түсіндіру бойынша, Дивали түнінің шамдары мен фейерверктері – өткен ата-бабалар рухына салтанатты және символдық қоштасуды білдіреді. Жайн және Сикх діндерінің тойлаулары мен рәсімдері индустарға ұқсас, онда әлеуметтік және қауымдық байланыстар жаңарып, жанданады. Үлкен ғибадатханалар мен үйлер шамдармен безендіріліп, мерекелік тағамдар барлығымен бөліседі, достар мен туыстар сыйлықтармен қамтамасыз етіліп, еске алынады және зияратталады.

Аннакут, Балипратипада (Падва), Жаңа жыл күні, Говардан Пуджа (4-күн)

Дивалиден кейінгі күн – Картик айының жарық онкүндігінің бірінші күні. Бұл мереке аймақтарда Аннакут (астық үйіндісі), Падва, Говердхан пуджа, Бали Пратипада, Бали Падьями, Картик Шукла Пратипада және тағы басқа атаулармен аталады. Бір дәстүр бойынша, бұл күн Балидің Вишнудан жеңілуі туралы әңгімемен байланысты. Тағы бір түсіндірмеде, Парвати мен оның күйеуі Шиваның он екі шаршыдан және отыз тіктөртбұрыштан тұратын тақтада дюта (қаймар) ойыны ойнағандығы туралы аңызға сілтеме жасалады, онда Парвати жеңіске жетеді. Шива оған көйлегі мен әшекейлерін сыйға береді, соның салдарынан ол жалаңаш қалады. Хенделман мен Шульманның сөздерінше, Пинчман келтіргендей, бұл аңыз индустар үшін әлемнің құрылуы мен жойылу процесінің метафорасы болып табылады, онда Шива еркектердің құртқыш күшін, ал Парвати әйелдердің өмірлік күшін бейнелейді. Он екі сан жылдың айларын, ал отыз – ай-күннің күндерін көрсетеді. Бұл күні жұбайлардың байланысы тойланады, ал кейбір индуист қауымдарында күйеулері әйелдеріне сыйлықтар тартады. Ал басқа аймақтарда ата-аналары жас үйленген қызын немесе ұлын, олардың жұбайларымен бірге мерекелік дастарқанға шақырып, сыйлықтар береді. Солтүстік, батыс және орталық аймақтардың кейбір ауылдық жерлерінде төртінші күні Говардхан пуджа мерекесі тойланады, ол индус құдайы Кришнаның Индраның ашуынан туған тоқтаусыз жаңбыр мен су тасқынынан малшылар мен шаруалар қауымын құтқарғандығын еске түсіреді. Кришна Говардхан тауын көтеріп, осы құтқаруды іске асырды. Бұл аңыз сиырдың тынысынан жасалған шағын таулардың құрылысы арқылы еске алынады. Кинслинің сөзіне сәйкес, сиыр тынысын ырым-жырым ретінде пайдалану – ауыл шаруашылығының белгісі және жылдық егін айналымындағы маңыздылығын атап өту. Көптеген индустар осы күні ауыл шаруашылығының символизмін Аннакут ретінде тойлайды, яғни «тамақ тауы». Қоғамдар әртүрлі ингредиенттерден жүзден астам тағамдар дайындайды, содан кейін олар Кришнаға арналып, қауым арасында бөліседі. Бұл күні индуист ғибадатханалары даршанға (зияратқа) келген сенушілерге «тәтті тауларын» дайындап, ұсынады. Гуджаратта Аннакут – жаңа жылдың бірінші күні, ол тұз сияқты қажетті заттарды немесе сабраларды (сөзбе-сөз «өмірдегі жақсы нәрселер») сатып алу, Кришнаға дұға ету және ғибадатханаларды зиярат ету арқылы тойланады. Гуджаратта Жаңа жыл Дивалиден кейін тойланады. Ертеңгі сағаттарда адамдар жуынып, үйде дұға оқиды, ғибадатханаға барып құлшылық етеді, ал кешке балалар көрші үйлерге барып, жаңа жылмен құттықтап, қол алысып, тәттіге мукхва мен шоколад алады.

Басқа дәстүрлер мен маңыздылығы

Дивали маусымында көптеген ауылдық қалалар мен ауылдарда мелалар, яғни жәрмеңкелер ұйымдастырылады, онда жергілікті өндірушілер мен шеберлер өнімдерін саудалайды. Жергілікті тұрғындардың көңіл көтеруі үшін әдетте түрлі ойын-сауықтар ұсынылады. Әсіресе әйелдер көл-ге түсті киімдермен әшекейленеді және қолдарын хеннамен безендіреді. Мұндай шаралар сикхтердің тарихи деректерінде де кездеседі. Қазіргі кезде Дивали жәрмеңкелері колледждер мен университеттердің кампустарында немесе үнді диаспорасының мүшелері ұйымдастырған қоғамдық шаралар ретінде өткізіледі. Мұндай іс-шараларда әртүрлі музыка, би және өнер бағдарламалары, тағамдар, қолөнер бұйымдары мен мәдени мерекелер ұсынылады.

Экономика

Дивали Үндістанда маңызды сауда кезеңін белгілейді, сондай-ақ басқа да ірі сатып алулар, әсіресе бұл фестиваль байлық және гүлдену құдайы Лакшмиге арналғандықтан, мұндай сатып алулар қауапты деп есептеледі. Раодың сөзінше, Дивали – ауыл тұрғындарының жылдық табысының маңызды бөлігін жұмсайтын негізгі мерекелердің бірі және олардың қарым-қатынастарын және әлеуметтік байланыстарын жаңаруының бір жолы. Дивали кезінде көп көлемде сатып алынатын тауарлардың ішінде тәттілер мен фейерверктер де бар. 2013 жылы Дивали маусымында саудагерлерге шамамен 500 тонна фейерверк сатылды, бұл шамамен 500 мың рупийге бағаланады, деп хабарлайды The Times of India. Үндістандағы сауда ұйымы ASSOCHAM 2017 жылғы Дивали маусымында онлайн саудадан ғана астам табыс күтілді деп болжады. ASSOCHAM болжамына сәйкес, 2017 жылы Дивалиды тойлауға Үндістанның үштен екі үйі шамамен және жұмсады. Үндістандағы NSE және BSE сияқты қор биржалары әдетте Дивали кезінде жабық болады, бірақ кешке бір сағатқа Дивали Мухурат сауда сессиясы өткізіледі, ол жаңа жылдың басталуымен сәйкес келеді. 2020 жылы Дивалидің басталуын белгілеу үшін INDF ETF іске қосылды.

Саясат

Дивали мәдени алмасуды күшейтіп, әлемнің саясаткерлері мен діни лидерлері индустар немесе үндістандықтар, дипломаттар немесе көршілерімен кездесу мүмкіндігін туғызды. Көптеген адамдар әртүрлілікті және инклюзивтілікті қолдау мақсатымен басқа да әлеуметтік-саяси шараларға қатысады. Рим папасы Павел VI-ның христиан емес халықтар үшін хатшылығы ретінде құрылған, Дінаралық диалог жөніндегі Папалық кеңесі 1990 жылдардың ортасынан бастап Дивали мерекесінде индустарға ресми құттықтаулар мен Папаның үндеуін жібере бастады. Көптеген үкіметтер өз территорияларында Дивалимен байланысты мерекелерді ынталандырады немесе демеушілік етеді. Мысалы, Сингапур үкіметі Сингапур индустар қорымен бірлесіп, жыл сайын Дивали кезінде көптеген мәдени шаралар ұйымдастырады. Бұрынғы Принц Чарльз сияқты ұлттық және қоғамдық лидерлер Ұлыбританиядағы Сваминараян храмы сияқты танымал индуисттік ғибадат орындарында Дивали тойына қатысып, индуист қауымның британдық қоғамға қосқан үлесін көрсетуге мүмкіндік алды. Сонымен қатар, Ұлыбритания қалалары Дивали мерекесін шамдар, әшекейлер және би өнерлері, тағам сату орындары мен семинарлар сияқты мәдени шаралар арқылы қолдайды. 2009 жылдан бері Дивали жыл сайын Ұлыбритания Премьер-Министрінің резиденциясы – 10 Даунинг-стритте тойланады. Дивалиді алғаш рет 2003 жылы Джордж Буш Ақ үйде атап өтті, ал оның діни және тарихи маңызы 2007 жылы АҚШ Конгресі тарапынан ресми түрде мойындалды. Барак Обама 2009 жылы Ақ үйде Дивали мерекесіне қатысқан алғашқы президент болды. АҚШ Президенті ретінде Үндістанға жасаған алғашқы сапары қарсаңында Обама «Дивали мерекесін тойлап жатқандарға» деген ізгі тілектерін білдірген ресми мәлімдеме жасады. Жыл сайын Дивали кезінде үндістандық әскерлер шекарадағы пакистандық әріптестеріне дәстүрлі үнді тіштіліктерінен сыйлықтар ұсынады, ал пакистандық әскерлер де үндістандық әскерлерге пакистан тіштіліктерін сыйға тартады.

Қауіптер

Дивали күні фейерверктердің қолданылуы ауадағы шаң мен ластаушы заттардың концентрациясын арттырады. Атылғаннан кейін, ұсақ шаң бөлшектері айналадағы беттерге қоныстанады, олар мыс, мырыш, натрий, қорғасын, магний, кадмий және күкірт пен азот оксидтері сияқты химиялық заттармен қапталған. Бұл көзге көрінбейтін, бірақ зиянды бөлшектер қоршаған ортаға әсер етеді және адамдардың денсаулығына қауіп төндіреді. Дивали күні фейерверктерден шыққан түтін кейде бірнеше күн бойы тарамайтын тұманға (смог) әкеп соғады. Дивали кезінде ауадағы бөлшек заттардың деңгейі артады. Адамдар осы ластаушы бөлшектерге ұшырағанда, көз, мұрын және тамақ ауруларына шалдығуы мүмкін. Фейерверктерді жарылтып, түс алу үшін канцерогенді және улы элементтер қолданылады. 2023 жылғы мерекелеу кезінде Нью-Дели бір түнде ауа сапасы индексі 680-ге жеткендіктен, қысқа мерзімге әлемдегі ең лас ауасы бар қала болып тіркелді. Дивали кезінде фейерверктерді қолдану күйік жарақаттарына да әкелуі мүмкін. "Анар" (фонтан) деп аталатын бір түрлі фейерверк мұндай жарақаттардың 65% -іне себепші болып табылды, ал құрбандардың көпшілігі ересек адамдар. Көбінесе алынған жарақаттар І топқа (жеңіл) жататын күйіктер, олар тек амбулаториялық күтімді қажет етеді. Сарапшылар шам мен оттың жанында сақтық танытуға және балаларды оттан қауіпсіз қашықтықта ұстап, Дивали мерекесін тамашалауға шақырады.