Кіріспе

Индуизмдегі қайтыс болған ата-бабалардың рухтары

Питрлер (पितृ, pitṛ) – индуизмдегі қайтыс болған ата-бабалардың рухтары. Адамның өлімінен кейін, антиести (аруаққа жасалатын жоралар) рәсімдерін орындау, марқұмның ата-бабаларының мекені Питрлокаға кіруіне мүмкіндік береді деп есептеледі. Бұл рәсімдер орындалмаса, марқұмның тынышсыз прета ретінде жер бетінде сарсанақтап жүретініне сеніледі. Амавасия (жаңа ай күні), сондай-ақ индус айы Ашвиндегі Питру Пакша күні питрлерді құрметтеу үшін ұсынылады.

Даму

Ата-бабаларды құрметтеу – ежелгі үнді дәстүрі. Үндістанда ата-ананың қайтыс болған күні ата-анасына арналған бірнеше рәсімдер мен құрбандықтар жасалатын өлім мерекесі әлі де сақталады. Дәстүр бойынша, белгілі бір жағдайларда күріштен жасалған шарлар (Пинда) ұсынылады, себебі ата-бабалардың өз ұрпақтарынан тамақ алуға мұқтаж екеніне сеніледі. Діни қызметкерлер класының мүшелері күн сайын өз ата-бабаларына арнап құрбандық шалуға міндетті. Веда дінінде ата-бабалардың көктегі Сваргаға жететіні айтылса, бүгінгі күні көптеген индуистер сансараға, яғни қайта туу цикліне сенеді, онда барлық қайтыс болған жандар рухани азаттыққа, мокшаға қол жеткізгенше жер бетіне қайта туады. Халық сенімі бойынша, от құдайы Агни, кремация кезінде шығатын түтінмен бірге қайтыс болғанды Питрлокаға жеткізеді деп есептеледі. Питрлер көбінесе құстармен салыстырылады, себебі олардың әрқашан жерге қарап тұратыны айтылады; ежелгі Бадхаяна питрлердің құс түріне айналатынын мәлімдеген. Бұл жерлеу рәсімдері кезінде құстарды тамақтандыру және ата-бабаларды құрметтеумен байланысты рәсімдерге алып келді. Махабхарата сияқты мәтіндер, тірі адамдардың қайтыс болған ата-бабаларының игілігі үшін ізгі амалдар жасауы тұжырымын қалыптастырады. Бұл ғибадат емес, әрбір еркек ұрпақтың ата-бабалары үшін рәсімдер өткізуі – міндеті болып саналады. Виджаянагара империясының ғалымы Саяна, әрбір туған адамның ата-бабаларының алдында қарызы бар екенін айтқан. Бұл қарыз ұрпақты жалғастыру арқылы төленеді, яғни бала туу арқылы. Бұл амал питрлерден қорғап, ұзақ өмір сыйлайды делінеді. Оның пікірінше, питрлер әлеміне тек ізгілер ғана жете алады, ал индуист құдайларын жек көретін немесе брахмандарды қорлаған адамдарға ол қол жетімсіз.

Аңыздар

Махабхараттағы Ауруба туралы аңызда, дананың питрлері оның алдына келіп, оның аскетизмін тоқтатуын сұрайды, бұл Вадавагниді тудырады. Деви Бхагавата Пуранадағы аңыз бойынша, бірде сахаба Жараткару орманнан келе жатқанда, шөп жапырағының ұшында тілінген жартас үстінде ілінген питрлерімен кездеседі. Олардың жағдайы туралы сұрағанда, питрлер Жараткаруға олардың баласыздығынан осындай жағдайға түскендерін, соның салдарынан Сваргаға кіре алмай жатқандарын айтады. Питрлерін осы қиын жағдайдан құтқару үшін, дана Манасаға үйленді. Брахманда Пуранада Пурураваның питрлерін қанағаттандыру оқиғасы баяндалады. Сканда Пуранадағы аңыз Шраддха рәсімінің пайда болуын түсіндіреді, яғни амавасия (жаңа ай күні) кезінде ата-бабаларға тиіс ритуалдарды орындамау питрлердің аштық пен шөлге ұшырауына себеп болады. Багиратха туралы аңызда, патша Капиланың жойған Паталадан ата-бабаларын босату үшін Ганга мен Шиваға ауыр аскетизмдер жасағандығы айтылады.

Сыныптар

Девах питарахтардың (құдайлық питрлердің) жеті класы бар, олардың үшеуі амуртая (денесіз), ал қалған төртеуі самуртая (денелі). Питрлердің үш денесіз тобы – Вайраджалар, Агнишваттар және Бархишадтар. Питрлердің төрт денелі тобы – Сомапалар, Хавишмандар, Аджяпалар және Сукалиндер (немесе Манасалар).

Питр-Вамша

Жаратылыс туралы жеті пәтрдің әрқайсысының бір манаси каниясы (ойдан туған қызы) болған. Химават тауының әйелі Мена – Вайраджалардың қызы еді. Ачхода өзені Агнишваттардың қызы болды. Шүке данасының әйелі Пивари Бархишадалардың қызы еді. Нармада өзені Сомапалардың қызы еді. Яшода Хавишманалардың қызы, Вишвамахаттың әйелі және Дилипаның анасы болды. Виража – Нахуша патшаның әйелі, Аджяпалардың қызы, ал Го немесе Экшринга – дана Шукраның әйелі, Манасалардың қызы еді.