Кіріспе

Манхэттен жобасының кодтық атауы байытылған уранды өндіру бағдарламасы. K 25 – Манхэттен жобасы газды диффузия әдісін пайдалана отырып, атом бомбалары үшін байытылған уран өндіру бағдарламасына берген кодтық атау. Бастапқыда бұл өнімнің коды болған, бірақ уақыт өте келе ол жобаның өзіне, Теннесси штатының Оук Ридж қаласында орналасқан Клинтон инженерлік жұмыстарына, негізгі газды диффузиялық ғимаратқа және, ақырында, учаскеге сілтеме жасады. 1944 жылы салынған төрт қабатты K 25 газды диффузия зауыты сол кезде әлемдегі ең үлкен ғимарат болып есептелді, оның ішкі кеңістігі және көлемі зор болды. K 25 құрылысын J. A. Jones Construction компаниясы жүзеге асырды. Құрылыстың ең қарбалас кезеңінде 25 000-нан астам жұмысшы жұмыс істеді. Газды диффузия – Манхэттен жобасында қолданылған үш байыту технологиясының бірі ғана еді. S 50 жылулық диффузия орнатылысынан алынған сәл байытылған өнім K 25 газды диффузия орнатылысына берілді. Оның өнімдері Y 12 электромагниттік орнатылысына жіберілді. Байытылған уран Хиросима қаласына тасталған "Литтл Бой" атом бомбасында қолданылды. 1946 жылы K 25 газды диффузия орнатылысы жоғары дәрежеде байытылған өнім өндіруге қабілетті болды. Соғыстан кейін K 27, K 29, K 31 және K 33 деп аталған тағы төрт газды диффузия орнатылысы учаскеге қосылды. 1955 жылы K 25 учаскесі Оук Ридж газды диффузия зауыты деп қайта аталды. 1964 жылы байытылған уран өндірісі тоқтатылды, ал газды диффузия әдісі 1985 жылғы 27 тамызда тоқтатылды. 1989 жылы Оук Ридж газды диффузия зауыты Оук Ридж K 25 учаскесі деп, ал 1996 жылы Шығыс Теннесси технологиялық паркі деп аталды. Барлық бес газды диффузия орнатылысын бұзу жұмысы 2017 жылғы ақпан айында аяқталды.

Өмірбаян

1932 жылы Джеймс Чадвик нейтронды ашқаннан кейін, 1938 жылы неміс химиктері Отто Хан мен Фриц Страссман уранда ядролық бөлінуді тапты, ал Лиза Митнер мен Отто Фриш оның теориялық түсіндірмесін берді (және атауын қойды). Бұл уранды қолданып, бақыланатын ядролық тізбекті реакция жасау мүмкіндігін ашты. Колумбия университетінің Пупин зертханасында Энрико Ферми мен Лео Силард мұны қалай іске асыруға болатынын зерттеуге кірісті. Германияның атом бомбасын жасау жобасы атомдық қаруды бірінші болып жасап шығаруы мүмкін деген қауорттылық, әсіресе нацистік Германия мен басқа фашистік елдерден қашқан ғалымдар арасында, АҚШ Президенті Франклин Д. Рузвельтке Эйнштейн-Силард хаты арқылы білдірілді. Бұл Рузвельтті 1939 жылдың соңында алдын ала зерттеулерді бастауға итермеледі. Нильс Бор мен Джон Арчибальд Уилер ядролық бөліну механизмін түсіндіру үшін атом ядросының сұйық тамшы моделін қолданды. Эксперименттік физиктер бөлінуді зерттегенде, олар түсініксіз нәтижелерге тап болды. Джордж Плачек Бордан уранның неге жылдам да, баяу да нейтрондармен бөлінетінін сұрады. Уилермен кездесуге бара жатып, Бор төмен энергиядағы бөліну уран-235 изотопына байланысты екенін, ал жоғары энергияда ол негізінен уран-238 изотопына байланысты екенін түсінді. Табиғи урандағы уран атомдарының 0,714 пайызын осы біріншісі құрайды, шамамен 140-тан біреуі; ал табиғи уранның 99,28 пайызы уран-238. Сонымен қатар, уран-234 өте аз мөлшерде кездеседі, ол жалпы көлемінің 0,006 пайызын құрайды. Колумбияда Джон Р. Дunning осылай деп ойлады, бірақ Ферми оған толық сенбеді. Бұл мәселені шешудің жалғыз жолы – уран-235 үлгісін алып, оны сынау еді. Ол Миннесота университетінің Альфред О. К. Ниерінен массалық спектрометрді пайдаланып, уран-234, 235 және 238 изотоптарымен байытылған уран үлгілерін дайындауын сұрады. 1940 жылдың ақпан айында олар дайын болды, содан кейін Дunning, Юджин Т. Бут және Аристид фон Гросс бірқатар тәжірибелер жүргізді. Олар уран-235 баяу нейтрондармен бөлінуге негізгі жауапты екенін көрсетті, бірақ олардың үлгілері жеткілікті байытылмағандықтан, нейтрондарды ұстаудың нақты қимасын анықтай алмады. Ұлыбританиядағы Бирмингем университетінде австралиялық физик Марк Олифант екі босқын физик – Отто Фриш пен Рудольф Пейерлске атом бомбасын жасау мүмкіндігін зерттеуді тапсырды. Бұл шешімге олардың жау шетелдігі мәртебесі, радар сияқты құпия жобаларда жұмыс істеуіне кедергі келтіргені себеп болды. 1940 жылғы наурыздағы Фриш-Пейерлс меморандумы уран-235-тің сыни массасы сол кездегі бомбалаушы ұшақпен тасымалдауға жеткілікті кішкентай екенін көрсетті.

Кодтық атауы

"K 25" кодтық атауы "Кельлекс" атауының "K" әрпі мен "25" санының үйлесімінен құралған. "25" саны екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде 235 уранды (92 элементтің 235 массалық саны бар изотопы) белгілеу үшін қолданылған. Бұл термин алғаш рет 1943 жылдың наурыз айында "Кельлекс" компаниясының ішкі есептерінде байытылған уранның түйінді өнімі ретінде пайдаланылды. 1943 жылдың сәуір айында оны өндірген зауыт "K 25 зауыты" деп аталды. Сол айда "K 25 жобасы" термині газдық диффузия әдісі арқылы уранды байытуды дамытуға бағытталған жобаның барлық кезеңін білдірді. Соғыстан кейін басқа "K" ғимараттары салынғаннан кейін, "K 25" бастапқы, ірі кешеннің атауына айналды.

Диффузерлер

Уран гексафторидінің жоғары коррозиялық қасиеттері бірнеше технологиялық қиындықтар тудырды. Оған жанасқан құбырлар мен фитингтер никельден жасалуы немесе никельмен қапталуы керек болды. Бұл кішкентай заттар үшін қолайлы болды, бірақ газды қысыммен ұстап тұруға тиіс резервуарларға ұқсас үлкен диффузерлер үшін тиімсіз еді. Никель – маңызды соғыс материалы болды, және Манхэттен жобасы оны алу үшін артықшылықты пайдалана алғанымен, диффузерлерді толық никельден жасау ұлттық қорын азайтуға әкелер еді. Манхэттен жобасының директоры, бригадир генерал Лесли Р. Гроувз-младший диффузерлерді жасауға келісім-шартты Chrysler компаниясына тапсырды. Оның президенті К. Т. Келлер электрожақтау саласындағы сарапшы Карл Гейсснерге осындай үлкен нысанды электрожақтау арқылы өңдеу процесін әзірлеуді жүктеді. Chrysler басшылары бұл жұмысты "X 100 жобасы" деп атады. Электрожақтау үшін толық никельден жасалған диффузердегі никельдің бір мыңнан бір бөлігі ғана қолданылды. SAM зертханасы бұрын-ақ осыған ұқсас әрекет жасаған, бірақ сәттілікке жете алмады. Гейсснер ғимарат ішінде салынған ғимаратта прототиппен тәжірибе жасады және қажетті тазарту және қабыршақтану кезеңдерін оттегімен байланыссыз орындаса, мұны жасауға болатынын анықтады. Детройттегі Линч-роудтағы Chrysler зауытының барлығы диффузерлерді өндіруге берілді. Электрожақтау процесіне үлкен аумақ, бірнеше мың жұмысшы және никельдің ластануын болдырмау үшін күрделі ауа тазалау жүйесі қажет болды. Соғыс аяқталған кезде Chrysler 3500-ден астам диффузерді жасап, жіберді. Сондықтан Кит пен Гроувс Allis Chalmers компаниясының басшыларымен кездесіп, сорғы конструкциясы әлі нақтыланбағанмен, сорғыларды өндіру үшін жаңа зауыт салуға келісім алды. SAM зертханасы жобаны ұсынды, ал Westinghouse бірнеше прототиптерді жасап, сәтті сынақтан өткізді. Содан кейін Elliott Company-дағы Джудсон Сверинген газды ұстап тұратын, механикалық тұрақты және перспективалы жаңа конструкция ұсынды. Бұл конструкцияны Allis Chalmers өндірді.

Кедергілер

Диффузерлер мен сорғылардағы қиындықтар тесікті кедергілермен салыстырғанда бәлесіз болып көрінді. Газдық диффузия процесінің жұмыс істеуі үшін микроскопиялық тесіктері бар, бірақ біте қалыптырмайтын кедергі қажет еді. Ол өте кеуекті, бірақ жоғары қысымға төтеп бере алатындай мықты болуы керек. Әрине, барлық нәрсе сияқты, ол уран гексафторидінің коррозиясына төтеп беруі тиіс еді. Соңғы талап никель кедергін ұсынды. Bell Telephone Laboratories-дегі Foster C. Nix никель ұнтағымен тәжірибе жасады, ал C. O. Jelliff Manufacturing Corporation-дағы Edward O. Norris және City College of New York-тағы Edward Adler электролитпен жалаталған металл никельді жобалаумен айналысты. Норрис – ағылшын интерьер дизайнері, ол спрей тапаншасымен қолдануға арналған өте жұқа металл торды ойлап тапқан. Олардың жобасы, әсіресе байытудың жоғары сатыларында, қолдануға тым қатыгез және нашар болып көрінді, бірақ оны жеңуге болатынына үміт бар еді. 1943 жылы Urey, Princeton University-ден Hugh S. Taylor-ды пайдалануға болатын кедергі мәселесін қарастыру үшін шақырды. Libby уран гексафторидінің химиясын түсінуде үлкен қадам жасады, бұл коррозия мен біте қалудың алдын қалай алуға болатыны туралы идеяларға әкелді. SAM Laboratories-дегі химиялық зерттеушілер коррозияға төзімді фторкөміртектерді зерттеді, оларды газдық диффузия зауытында майлау және салқындату үшін қолдануға болады. Осы жетістіктерге қарамастан, K-25 жобасы қолайлы кедергісіз қиын жағдайда қалды және 1943 жылдың тамызында оны тоқтату туралы мәселе көтерілді. 13 тамызда Groves Манхэттен жобасын басқаратын Әскери саясат комитетіне газдық диффузиялық байытудың елу пайыздан асып кетуі мүмкін емес екенін және газдық диффузия зауыты Y-12 электромагниттік зауытының калутрондарына берілетін төмен байытуды өндірумен шектелетінін хабарлады. Сондықтан Urey Норрис-Адлер кедергісін жаппай өндіруге дайындық бастады, мәселелеріне қарамастан. Осы уақытта Union Carbide және Kellex, Union Carbide-тің еншілес компаниясы Bakelite Corporation-дағы зерттеушілерге Nix-тің ұнтақ никель кедергілерімен жасаған сәтсіз әрекеттері туралы хабарлады. Frazier Groff және New Jersey штатының Bound Brook қаласындағы Bakelite зертханасындағы басқа зерттеушілер Nix соңғы технологияларды пайдаланбай жатқандай көрінді, сондықтан олар өздерінің даму жұмыстарын бастады. Bell және Bound Brook екеуі де Taylor-ға бағалау үшін ұнтақталған никель кедергілерінің үлгілерін жіберді, бірақ ол олардан әсерленбеді; екеуі де практикалық кедергі жасаған жоқ. New Jersey штатының Jersey City қаласындағы Kellogg зертханасында Clarence A. Johnson, SAM Laboratories-дегі Норрис-Адлер кедергісін жақсарту үшін жасалған қадамдарды білгеннен кейін, оларды Bakelite кедергісімен де жасауға болатынын түсінді. Нәтижесінде, талап етілгеннен төмен болса да, екеуінен де жақсы кедергі шықты. 1943 жылдың 20 қазанында Columbia-да армия өкілдерімен өткен кездесуде Keith даму жұмыстарын Johnson кедергісіне ауыстыруды ұсынды. Urey бұған қарсылық көрсетті, себебі бұл SAM Laboratories-дегі моральды құртады деп қорқыды. Бұл мәселе 1943 жылдың 3 қарашасында өткен кездесуде Groves-қа ұсынылды, ол Johnson және Норрис-Адлер кедергілерін дамытуды жалғастыруға шешім қабылдады. Groves британдық көмекке Wallace Akers-ті және британдық газдық диффузия жобасының он бес мүшесін шақырды, олар осы уақытқа дейін жасалған жұмысты қарастыратын болды. Олардың пікірінше, жаңа кедергі әлеуетті артықшылықтарға ие болса да, Keith-тің жаңа кедергіні өндіру үшін төрт айда жаңа зауыт салуға, тағы төрт айда барлық қажетті кедергілерді өндіруге және өндіріс зауытын он екі айда іске қосуға берген уәдесі «шындықтан асып түсетін нәрсе» болар еді. 1944 жылдың 16 қаңтарында Groves Johnson кедергісін жақтады. Johnson Nash Building-де жаңа процеске арналған пилоттық зауыт салды. Taylor алынған сынақ кедергілерін талдады және олардың тек 5 пайызы ғана қанағаттанарлық сапаға ие екенін мәлімдеді. Edward Mack Jr. Columbia-дағы Schermerhorn Hall-да өзінің пилоттық зауытын құрды, ал Groves International Nickel Company-дан никель алды. 1944 жылдың сәуіріне қарай, жұмыс істеу үшін жеткілікті никель болғандықтан, екі пилоттық зауыт та уақыттың 45 пайызында қанағаттанарлық сападағы кедергілерді өндіре бастады.

Құрылыс

Таңдалған орын Теннесси штатындағы Клинтон инженерлік зауытында болды. Бұл аймақты 1943 жылғы 18 қаңтарда Манхэттен округінің, Kellex және Union Carbide өкілдері тексерді. Сонымен қатар, Калифорниядағы Шаста тоғаны және Вашингтон штатындағы Колумбия өзенінің Үлкен иілімі маңындағы жерлер де қарастырылды. Бұл аймақтардың ылғалдылығы төмен болғандықтан, олар газды диффузия орналысына қолайлырақ болды, бірақ Клинтон инженерлік жұмыстарының орны дереу қолжетімді және басқа жағынан да қолайлы болды. Гроувс 1943 жылғы сәуірде осы орынды бекітті. Келісімшарт бойынша Kellex компаниясы K 25 орналысының жобалау-конструкторлық жұмыстарына ғана емес, сонымен қатар оның құрылысына да жауапты болды. Құрылыс жұмыстарының бас мердігері – Солтүстік Каролина штатының Шарлотта қаласындағы J. A. Jones Construction компаниясы. Ол Гроувсты Миссисипи штатындағы Шелби лагері сияқты бірнеше ірі армиялық құрылыс жобаларындағы жұмысымен әсер еткен. Алты жүзден астам қосалқы мердігерлер жұмыс істеді. Kellex фтор және азот орналыстарын, сондай-ақ кондициялау зауытын салу үшін Ford, Bacon & Davis компаниясын тартты. Құрылыс жұмыстары бастапқыда Клинтон инженерлік жұмыстарының құрылыс бөлімінің бастығы, подполковник Уоррен Джорджтың жауапкершілігінде болды. 1943 жылғы 31 шілдеде майор W. P. Cornelius K 25 жұмыстарына жауапты құрылыс офицері болды. Ол Манхэттендегі Стоуэрске есеп берді. 1946 жылғы 1 наурызда ол құрылыс бөлімінің бастығы болды. J. J. Allison – Kellex компаниясынан келген инженер, ал Edwin L. Jones – J. A. Jones компаниясының бас директоры.

Операциялар

1943 жылдың наурыз айында K 25 зауытының алдын ала жоспары бойынша, ол 90 процент уран-235 құрамындағы өнімді күніне өндіруге тиіс еді. Практикалық қиындықтар байқалған соң, бұл көрсеткіш 36 процентке дейін төмендетілді. Каскадтық жүйе зауыттың құрылысы толық аяқталмай тұрып та жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. 1943 жылдың тамызында Келлекс 1945 жылдың 1 маусымына дейін 5 процент уран-235-ке байытылған материалды, 1945 жылдың 1 шілдесіне дейін 15 процентті және 1945 жылдың 23 тамызына дейін 36 процентті өндіруге қабілетті кесте ұсынды. Бұл кесте 1944 жылдың тамызында қайта қаралып, 1945 жылдың 1 қаңтарына дейін 0,9 процент, 1945 жылдың 10 маусымына дейін 5 процент, 1945 жылдың 1 тамызына дейін 15 процент, 1945 жылдың 13 қыркүйегіне дейін 23 процент, ал одан кейін мүмкіндігінше тезірек 36 процентке жеткізілуі жоспарланды. 1942 жылдың 12 желтоқсанында Манхэттен округі мен Келлогг арасындағы кеңесімде K 25 зауытын Union Carbide басқаруы ұсынылды. Бұл, Union Carbide-тың толық иелігіндегі "Carbon and Carbide Chemicals" еншілес компаниясы арқылы іске асырылатын еді. 1943 жылдың 18 қаңтарында "Құнға белгілі бір сома қосылған" шартқа қол қойылып, айлық сыйақы 75 000 доллар белгіленді. Кейін K25 және K27 операцияларын жүргізу үшін бұл сома айына 96 000 долларға дейін арттырылды. Union Carbide зауыттың жалғыз операторы болғысы келмеді. Union Carbide кондициялық зауытты Ford, Bacon & Davis салуын және пайдалануын ұсынды. Манхэттен округі бұл ұсынысты мақұлдады және 1945 жылдың маусым айының соңына дейінгі қызметтер үшін 216 000 доллар сыйақы төленетін "Құнға белгілі бір сома қосылған" шарт жасалды. 1945 жылдың 1 мамырында Union Carbide зауытты қабылдағаннан кейін шарт мерзімінен бұрын тоқтатылды. Сондықтан Ford, Bacon & Davis компаниясына 202 000 доллар төленді. Фтор зауытында басқаша жағдай болды. Hooker Chemical компаниясынан фтор зауытының құрылысын қадағалау және бастапқыда оны 24 500 доллар сыйақымен пайдалану сұралды. Зауыт 1945 жылдың 1 ақпанында Union Carbide компаниясына берілді. K 300 кешенінің бір бөлігі 1944 жылдың тамызында Union Carbide компаниясының басқаруына өтті және пилоттық зауыт ретінде жұмыс істеді, операторларды оқытып, процедураларды әзірледі. 1944 жылдың қазанына дейін уран гексафторидінің орнына азот, ал 1945 жылдың сәуіріне дейін перфторгептан қолданылды. Газды диффузия зауытының жобасы оны бөліктерге бөліп салуға және басқа бөліктерге жұмыс жалғасып жатқанда оларды пайдалануға мүмкіндік берді. J. A. Jones 1944 жылдың соңына дейін алғашқы 60 сатысын аяқтады. Әр сатыс қабылдау алдында, J. A. Jones, Carbide and Carbon және SAM зертханаларының техниктері жабдықтың жұмыс істеп тұрғанын және ағып жатқан жерлердің жоқтығын тексерді. Бұл сынақтарға төрт жүзден алты жүзге дейін адам сегіз ай бойы қатысты. 1945 жылдың ақпанына дейін перфторгептан сынақ сұйықтығы ретінде қолданылды, содан кейін коррозиялық қасиеттеріне қарамастан уран гексафторидін пайдалану туралы шешім қабылданды. Манхэттен округінің инженері, полковник Кеннет Николс, майор Джон Дж. Моранды K 25 зауытындағы өндіріске жауапты етіп тағайындады. Өндіріс 1945 жылдың ақпанында басталды, ал алғашқы өнім наурыз айында кальтрундарға жіберілді. Сәуір айына қарай газды диффузия зауыты өнімнің 1,1 пайызын өндірді. Содан кейін Harshaw Chemical Company компаниясынан уран гексафторидін өңдеу орнына, газды диффузия зауыты S 50 жылу диффузия зауытының өнімдерін, орташа байыту деңгейі 0,85 процент болатын өнімді қабылдау туралы шешім қабылданды. Өнімді байыту жақсара берді, өйткені көбірек сатыстар іске қосылды және күтілгеннен жақсы нәтижелер көрсетті. Маусым айында өнім 7 процентке дейін байытылды, ал қыркүйекте ол 23 процентке жетті. S 50 зауыты 9 қыркүйекте жұмысын тоқтатты, ал Келлекс соңғы бірлікті 1945 жылдың 11 қыркүйегінде Union Carbide компаниясына тапсырды. Хиросиманы бомбалау кезінде қолданылған "Литтл Бой" атом бомбасында жоғары байытылған уран қолданылды. 1945 жылдың тамызында соғыс аяқталғаннан кейін Манхэттен жобасының басымдығы жылдамдықтан үнемділікке және тиімділікке ауысты. Каскадтарды қатарластырып, аз байытылған өнімнің көп мөлшерін немесе оларды тізбектей қосып, аз мөлшерде жоғары байытылған өнім өндіруге болатын етіп конфигурациялауға болады. 1946 жылдың басында K 27 іске қосылғаннан кейін, зауыт күніне 30 процентке дейін байытылған өнім өндірді. Келесі қадам байытуды 60 процентке дейін арттыру еді. Бұл 1946 жылдың 20 шілдесінде орындалды. Бұл мәселе тудырды, өйткені Y 12 осыншалықты байытылған жемді өңдеуге жарамсыз еді, бірақ Лос-Аламос зертханасына 95 проценттік уран қажет болды. Бір кезде өнімді 30 процентке дейін байыту үшін жеммен араластыруға тура келді. Концентрацияны 95 процентке дейін көтеру қауіпсіздік туралы алаңдаушылықтарды тудырды, себебі сындық жағдай туындауы мүмкін еді. Кейбір ойталқыстардан кейін, Персиваль Кейт, Норрис Брэдбери, Дарол Фроман, Элмер Э. Киркпатрик, Кеннет Николс және Эдвард Теллердің пікірлері алынып, тиісті сақтық шаралары сақталса, мұны қауіпсіз орындауға болатыны шешілді. 1946 жылдың 28 қарашасында K 25 зауыты 94 проценттік өнімді өндіруге кірісті. Осы кезде газды диффузия тұжырымындағы күрделі кемшілік анықталды: уран-235-тегі байыту уран-234-тегі байытуды да арттырды, бұл пайдасыз және қажетсіз элементтің мөлшерін көбейтті, соның салдарынан байыту деңгейін 95 процентке дейін көтеру қиын болды. 1946 жылдың 6 желтоқсанында өндіріс күніне 93,7 процент уран-235 және 1,9 процент уран-234 құрамындағы өнімді өндіруге қайта бағытталды. Бұл Лос-Аламос зертханасы үшін қанағаттанарлық өнім саналды, сондықтан 1946 жылдың 26 желтоқсанында Y 12 зауытында байыту жұмыстары тоқтатылды. Манхэттен жобасы бірнеше күннен кейін аяқталды. K 25 зауытының жауапкершілігі 1947 жылдың 1 қаңтарында жаңа Атом энергия комиссиясына берілді. Зауыт қызметкерлерін Мұнай, химия және атомдық жұмысшылардың халықаралық кәсіби одағы (OCAW) өкілдік етті.

Жабу және бұзу

К-25 соғыстан кейінгі алғашқы жылдары газды диффузиялық қондырғылардың прототипі болды. Олардың алғашқысы 1945 жылдың қыркүйегінде аяқталған К-27 болды. Одан кейін 1951 жылы К-29, 1951 жылы К-31 және 1954 жылы К-33, сондай-ақ 1954 жылы Портсмут, Огайо салынды. К-25 зауыты 1955 жылы Оук Ридж газды диффузиялық зауыты деп аталды. Бүгінде уран изотоптарын бөлу көбінесе энергияны тиімдірек пайдаланатын ультрацентрифугалық әдіспен жүзеге асырылады, бұл әдіс Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағында тұтқында жұмыс істеген совет және неміс инженерлерімен әзірленді. Центрифугалық процесс Манхэттен жобасында қарастырылған алғашқы изотопты бөлу әдісі болды, бірақ жобаның басында туындаған техникалық қиындықтарға байланысты тоқтатылды. 1950 жылдардың ортасында неміс ғалымдары мен инженерлері совет тұтқынынан босатылғаннан кейін, Батыс ультрацентрифугалық конструкцияны біліп, уранды байытуды осы әлдеқайда тиімді процесске көшірді. Центрифуга технологиясы дамыған сайын, 1940-1950 жылдардағы «К» және «Y» стиліндегі бөлу зауыттарын салу және пайдалану үшін қажетті үлкен ресурстарсыз, кішкентай масштабта уранды байыту мүмкін болды, бұл ядролық қару-жарақтың таралуына қатысты алаңдаушылықты күшейтті. 1961 жылы Оук Риджде центрифуга каскадтары жұмыс істеуге кірісті. 1975 жылы газ центрифугасын сынау орнатылысы (К-1210) ашылды, ал 1982 жылы үлкен центрифуга зауытын көрсету орнатылысы (К-1220) ашылды. Президент Линдон Б. Джонсонның байытылған уран өндірісін 25 пайызға қысқарту туралы бұйрығына жауап ретінде К-25 және К-27 1964 жылы өндірісті тоқтатты, бірақ 1969 жылы К-25 ядролық реакторларда пайдалану үшін 3-5 пайызға дейін байытылған уран өндіре бастады. 1984 жылы Martin Marietta Energy компаниясы Union Carbide компаниясының орнын басып, оператор болып тағайындалды. Газды диффузия 1985 жылдың 27 тамызында тоқтатылды. 1989 жылы Оук Ридж газды диффузиялық зауыты Оук Ридж К-25 алаңы деп аталды, ал 1996 жылы Шығыс Теннесси технологиялық паркі деп аталды. Қазіргі уақытта АҚШ-тағы барлық коммерциялық уран байыту газ центрифугасы технологиясымен жүзеге асырылады. АҚШ Энергетика министрлігі 1997 жылы British Nuclear Fuels Ltd (BNFL) компаниясымен нысандарды зарарсыздандыру және тоқтату бойынша келісімшарт жасасты. Оның еншілес компаниясы Reactor Sites Management Company Limited (RSMC) 2007 жылдың маусым айында EnergySolutions компаниясымен сатып алынды. Бастапқыда К-29, К-31 және К-33 басқа мақсаттар үшін сақталуы тиіс еді, бірақ кейіннен оларды бұзу туралы шешім қабылданды. 2005 жылдың шілдесінде экологиялық басқару мердігері Bechtel Jacobs компаниясы нысанға жауапкершілікті алды. К-29 нысанын бұзу 2006 жылдың қаңтарында басталды және тамыз айында аяқталды. К-33 нысанын бұзу 2011 жылдың қаңтарында басталды және жоспардан бұрын, 2011 жылдың қыркүйегінде аяқталды. Содан кейін К-31 нысанын бұзу жұмыстары басталды, ол 2014 жылдың 8 қазанында басталды және 2015 жылдың 26 маусымында аяқталды. Bechtel Jacobs компаниясы 2008 жылдың қыркүйегінде К-25 нысанын бұзу және демонтаждау бойынша келісімшарт жасасты. 1,48 миллиард долларға бағаланған келісімшарт 2007 жылдың қазанына дейін кері күшіне енді және 2011 жылдың тамызында аяқталды. Содан бері бұзу жұмыстарын DOE-нің қазіргі экологиялық басқару мердігері URS | CH2M Hill Oak Ridge (UCOR) жүзеге асырып келеді. К-25 нысанын бұзу 2014 жылдың шілдесіне дейін аяқталуы күтілді. 2013 жылдың 23 қаңтарына қарай солтүстік және батыс қанаттарын бұзу аяқталды, шығыс қанатының тек кішкентай бөлігі қалды (шығыс қанатындағы 24 бөлімнің 6-сы). Шығыс қанатының соңғы бөлігі 2013 жылдың 19 желтоқсанында құлатылды. Соңғы қалдықтар 2014 жылы алынып тасталды. Оук Риджтегі бес газды диффузиялық нысанның соңғысы К-27 нысанын бұзу 2016 жылдың ақпанында басталды. АҚШ сенаторы Ламар Александр және АҚШ конгрессмені Чак Флейшман 2016 жылдың 30 тамызында соңғы қабырғаның құлауын 1500 жұмысшымен бірге тамашалады. Оның бұзуы 2017 жылдың 28 ақпанында аяқталды. 2020 жылдан бері К-25 алаңы Оук Ридж қаласына қызмет көрсету үшін жалпы авиациялық әуежайына айналдырылуда. Жоба Оук Ридж қаласының әкімшілігі, Теннесси көлік департаменті, Аппалачи аймақтық комиссиясы, DOE және Федералды авиация басқармасының бірлескен күш-жігері болып табылады. Сонымен қатар, бұл жерде бірнеше шағын жекеменшік ядролық нысандар салу жоспарлануда.

Еске алу

2020 жылдың 27 ақпанында K 25 тарихи орталығында 7500 шаршы фут көлемді мұражай ашылды. Бұл мұражай Америка ғылым және энергия мұражайының (AMSE) бөлімшесі болып табылады және K 25 нысанына қатысты жүздеген түпнұсқа заттар мен интерактивті көрмелерді ұсынады.