Кіріспе

Джозеф Найт (фл. 1769–1778) – Гвинеяда (Батыс Африканың жалпы атауы) туып, құлдыққа түскен адам. Оны Ямайкаға жеткізген кеменің капитаны Шотландияның Баллиндеан қаласынан Джон Веддербернге сатқан көрінеді. Веддерберн Найтты өз үйінде жұмыс істеуге алды және 1769 жылы Шотландияға қайтқанда оны өзімен бірге алып кетті. Найт оның қызметінен кеткеннен кейін, Веддерберн оны тұтқындатып, жергілікті әділет судьяларының алдына әкелді. Сомерсетт ісінен (1772) шабыттанған Найт, ағылшынның ортақ құқығы бойынша құлдық жоқ деген сот шешіміне сүйене отырып, оның талабына қарсылық көрсетті. Найт екі шағымнан кейін сотты жеңіп, шотланд заңы құлдық институтын қолдамайды деген қағиданы орнатты (құлдыққа түскен шахтерлер мен тұз өндірушілерді қоспағанда, олар ғасыр соңына дейін азаттық күте алды).

Ерте өмір

Жозеф Найт Гвинеяда туған, оның атынан Сессия сотына ұсынылған талап арыздарда көрсетілген; ол қай халыққа жататыны немесе оның нағыз аты қандай болғаны белгісіз. Ол бала кезінде Жамайкадағы британдық колониясына әкелінді, онда Баллендеанның Джон Веддербернге құл ретінде сатылды.

Найт Веддербернге қарсы

Шотландияда болған кезде Найт суға шомылдырылып, Уэддерберн отбасының қызметшісі Энн Томпсонға үйленді, олардан кем дегенде бір баласы болды. Ол әйелімен отбасында бірге тұруға Уэддерберннің рұқсатын сұрады, бірақ рұқсат алмай қалды. Уэддерберн бас тартқан соң Найт оның қызметінен кетіп қалды. Уэддерберн ашуланып, Найтқа білім беріп, оны күткендігі үшін оған көп сыйлық бергенін еске салды және оны қамауға бұйрық берді. 1774 жылы Найт Перттегі бейбіт сот төрешілерінің алдына шағым түсірді, бұл іс «Найтқа қарсы Уэддерберн» деп танылды.

Шерифке шағымдану

Бейбіт судьялар Уэддерберннің пайдасына шешім қабылдағанда, Найт Перт шерифі Джон Суинтонға шағымданды. Ол «құлдық жағдайы осы корольдіктің заңдарымен мойындалмайды және оның қағидаларымен үйлеспейді: Ямайкадағы құлдарға қатысты ережелер осы корольдікке таратылмайды» деген шешім шығарды. Найттың Сессия сотындағы қорғанысы, жалпы алғанда, құлдықты айыптау ретінде салынды: Бұл баланы өз елінен алып келгендердің оны қалай қолға түсіргені белгісіз, себебі Ямайка заңы осы мәселені зерттемейді. Бірақ ол алданған болса немесе ата-анасынан сатып алынған болса, кінә бірдей. Көптеген елдерде құлдық жағдайы мойындалғандықтан, ол одан әділетсіз бола бермейді. Бала өлтіру және басқа да ауыр қылмыстар түрлі мемлекеттердің заңдарымен рұқсат етілген. Тирания мен кез келген басқыншылық осы негізде ақталуы мүмкін. Негрлердің құлдықта болуынан елге келген пайда да осы мәселенің әділдігі туралы ешқандай дәлел ретінде қарастырылмайды. Құлдық пен әділетсіздікті пайда мен артықшылықтармен ақтауға болмайды. Алайда, осы институттың тиімділігі, тіпті Ұлыбританияның азаматтары үшін де, колониялардың жағдайымен жақсы танысқандардың арасында күмәнді. Кейбір осы заманғы сауатты адамдар қант пен темекіні негрлердің құлдықта болмауына мүмкіндік беретіндей етіп өсіруге болатынын ойлады.

Сот отырысының алдындағы шағым

1777 жылы Уэддерберн Шотландияның жоғарғы азаматтық соты – Эдинбургтегі сессиялық сотқа шағымданып, Найт оған әлі де мәңгілік қызмет етуге міндетті екенін және оны күштеп Ямайкаға қайтарып жіберуге боларын айтты. Бұл іс он екі судьядан тұратын соттың қарауына түсті (сол кезде бұл қалыпты жағдай еді), оның ішінде көрнекті заң және әлеуметтік тарихшы Лорд Кемс те болды. Найттың бас кеңесшілері – Аллан Маконочи (кейін Лорд Медоубанк болып тағайындалды), Джон Маклаурин (кейін Лорд Дрегхорн болып тағайындалды) және Эндрю Кросби. Генри Дандас, сол кезде Лорд-адвокат, жеке адвокат ретінде Найттың қорғаушыларының бірі болды. Оларға іс дайындауда Джеймс Босвелл көмектескен болуы мүмкін. Босвелл еске алды: «Мырза Генри Дандастың осы «көмірлі шетелдікке» көрсеткен жомарттығын жоғары бағалауға тиіспін. Осы есімді мәселеде ол маған қатты әсер еткенін айтамын». Олардың аргументі «ешбір адам табиғаты бойынша екінші біреудің меншігі бола алмайды» және Ямайка заңында құлдық танылса да, бұл Шотландияға тарамайды деген тұрғысында болды. Керісінше, Уэддерберннің адвокаты Шотландияның гүлденуіне негіз болған коммерциялық мүдделерді басым ету керектігін мәлімдеді. Сессиялық сот сегіз дауысқа қарсы төрт дауыспен шерифтің шешімін қолдады, онда «Бұл корольдіктің заңдары құлдық жағдайын мойындамайды және оның қағидаларына қайшы келеді: Ямайкадағы құлдарға қатысты ережелер осы корольдікке қолданылмайды; және қорғаушының мәңгілік қызмет туралы талабы қабылданбады» делінген. Осылайша, Уэддерберннің шағымы қабылданбады. Лорд Кемс «Біз дұрысты қорғау үшін отырамыз, емес, бұрышты күштеп жүзеге асыру үшін» деді. Босвеллдің әкесі, Лорд Очинлек: «Плантацияларда олар кедей қаралардың қолына тиіп, оларды құлдарға айналдырғанмен, мен мұның адамгершілікке, тіпті христиан дініне де сай емес деп ойлаймын. Адам қара болғандықтан құл болып санала ма? Жоқ. Ол – біздің бауырымыз; ол біздің түсімізден басқа, ол бостандық жерінде, әйелі және баласымен бірге. Оны онда қалдырыңыз» деді. Осылайша, сот <blockquote>Ямайка заңымен осы негрге қатысты билік орнатылғаны әділетсіз екенін, осы елде ешқандай жағдайда қолдау таппайтынын шешті: сондықтан қорғаушының негрдің қызметіне белгілі бір мерзімге құқығы жоқ, оны оның келісімінсіз елден шығаруға құқығы жоқ: негр 1701 жылғы заңмен, 6-тарау бойынша, оның келісімінсіз елден шығарылуынан қорғалған.</blockquote>

Кейінгі өмірі

Найт еркіндік алған адам ретінде мойындалды. Оның әйелі Уэддерберннің қызметінде үй қызметшісі болып жұмыс істеген, бірақ олардың үйленгенінен кейін ол жұмыстан шығарылды. Осыдан кейін Найт және оның отбасы тарихтан жоғалып кетті; олардың өмірі мен қазасы туралы ештеңе белгілі емес.

Мұра

2022 жылдың желтоқсанында сэр Джефф Палмер және Сессия сотының төрағасы Лорд Карлоуэй 1778 жылғы іске арналған мемориалдық тақта ашты, ол құлдықтың шотланд заңнамасына қайшы екенін анықтады.

Танымал мәдениетте

Джозеф Найт – Джеймс Робертсонның 2003 жылы жазған, бостандық алған адам мен оның сот процесіне негізделген романы, және ол Fourth Estate Ltd баспасынан шыққан. Мэй Самбванямбе жазған «Джозеф Найттың соты» атты радиоспеклі 2018 жылдың 12 шілдесінде BBC Radio 4 арнасында көрсетілді, онда басты рөлдерді Нана Аму Готтфрид (Найт рөлінде) және Рон Доначи (Веддерберн рөлінде) ойнады.