Кіріспе

1981 жылы түсірілген Сидни Люметтің "Қала ханзадасы" – Сидни Люметтің 1981 жылғы американдық эпикалық нео-нуар қылмыстық драмасы. Фильм Роберт Льюцинің өміріне негізделген, ол фильмде "Даниел Сиелло" деп аталады, және Нью-Йорк полиция департаментінің офицері болып, идеалистік себептермен күштегі жемқорлықты әшкерелеуді қажет деп санайды. Сидни Люмет және Джей Прессон Аллен жазған сценарий 1978 жылғы Роберт Дейлидің, бұрынғы Нью-Йорк полициясының вице-комиссарының, сол аттас деректі кітабына негізделген. Фильмде Трит Уильямс Сиелло рөлінде ойнаса, Джерри Орбах, Линдси Крауз және Боб Балабан қосалқы актерлер құрамында. Люмет бұрын "Серпико" (1973) фильмін режиссерлік еткен, ол Нью-Йорк полициясындағы жемқорлық туралы марапатқа ие болған фильм. Шын мәнінде, сол фильмдің кейіпкері Фрэнк Серпико Льюцимен танысып, оны шындықты айтуға ықпалдастырған. Orion Pictures компаниясымен түсірілген және Warner Bros. компаниясымен таратылған фильмнің премьерасы 19 тамыз, 1981 жылы өтті. Фильм сыншылардан аралас пікірлер алды және коммерциялық сәттілікке жете алмады, бірақ бірнеше марапатқа ие болды, соның ішінде "Оскар" сыйлығына "Ең үздік бейімделген сценарий" номинациясы, ал "Алтын глобус" сыйлығына "Ең үздік фильм", Люмет үшін "Ең үздік режиссер" және Трит Уильямс үшін "Ең үздік актер" номинацияларын алды. Сонымен қатар, фильм 38-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде Пасинетти жүлдесін жеңіп алды.

Сюжет

Дэнни Сиелло – Нью-Йорк полициясының Арнайы Тергеу бөлімінде (АТБ) жұмыс істейтін есірткі саудасына қарсы детектив. Ол және оның серіктестері «Қаланың ханзадалары» деп аталады, себебі олар көбінесе бақылаусыз және айыпталушыларға қарсы іс қозғау үшін кең өкілеттік алады. Олар көптеген заңсыз әрекеттерге қатысады, мысалы, қылмыскерлерден ақша жымқыру және ақпарат берушілерге есірткі таратады. Дэннидің бауыры есірткіге тәуелді, ал туысы ұйымдасқан қылмысқа қатысады. Дэнни басқа есірткіқорға героин беру үшін маскүнемді ұрып-соққаннан кейін, санасы мазалай бастайды. Оған ішкі істер және федералды прокурорлар полициядағы жемқорлықты тергеуге қатысуды ұсынады. Сотталмау үшін және өзі мен отбасына федералдық қорғау алу үшін Сиелло микрофон тағып, басқа да жемқор полицейлерді әшкерелеу үшін жасырын операцияға шығады. Ол серіктестерін тапсырмау шартымен ынтымақтастыққа келіседі, бірақ оның өткен қылмыстары мен қылмысты байланыстары оны қуалай береді. Оның серіктестерінің бірі тергеу кезінде өзін-өзі өлтіреді, ал Дэнниге көмектескен мафиядағы туысы өлтіріледі. Дэнни АТБ-да жасаған үш қылмысын мойындағанда, өзі және оның серіктестері жасаған көптеген басқа да қылмыстарды жоққа шығарып, жалған куәлік береді. Адалдығын бірнеше рет дәлелдегенімен, ол ақырында барлық серіктестерін тапсырады, олардың бірі осы сатқындықтан кейін өзін атып өлтіреді. Қалғандарының көпшілігі оған қарсы шығады. Соңында, бас прокурор Дэнниді соттамауға шешім қабылдайды және ол Полиция академиясында оқытушы болып жұмысқа қайта оралады.

Жазу және әзірлеу

Продюсер және сценарист Джей Прессон Аллен Роберт Дейлидің «Қаланың ханзадасы» (1978) кітабын оқығанда, бұл Сидни Люметтің тамаша жобасы екеніне көз жеткізді, бірақ фильмнің құқықтары сценарист-режиссер Брайан Де Пальма мен сценарист Дэвид Рабе үшін Orion Pictures компаниясына сатылған еді. Аллен егер осы келісім орындалмаса, оның Лумет үшін келісім алуға ниеттенгенін білдірді. Лумет басқа суретке қол қоюға аздан кейін дайындалып жатқанда, «Қаланың ханзадасы» олардың қолында екені туралы хабарлама келді. Аллен «Қаланың ханзадасы» романын өзі жазғысы келмей, тек продюсерлікпен айналысқысы келді. Ол кітаптың сызықты емес құрылымына көңілі толмады, бірақ Люмет онысыз фильм түсірмейтінін айтты және оның үшін жоспар жасауға келісті. Люмет пен Аллен кітапты бірге қарап, не қолдануға, не қолданбауға болатынын шешті. Оның қорқынышына орай, Люмет апталар бойы күнде келіп, заңдық блокноттарға жазулар түсіретін. Оның жазғандары пайдасыз болып шығуы мүмкін екенін айтуға тура келеді деп қорқып еді, бірақ оның қуанышына орай жоспар керемет болды және ол жұмысты бастады. Бұл оның тірі адамдар туралы алғашқы жобасы болды, Аллен кітаптағы барлық адамдармен сұхбаттасты және Боб Льюцидің көп сағаттық жазбаларын қолдады. Барлық зерттеулері мен Люметтің жоспарының арқасында ол 10 күнде 365 беттік сценарий жазды. Үш сағаттық фильмді студияға сату өте қиын болды, бірақ бюджетті 10 миллион долларға дейін төмендетуді ұсынды, олар келісті. Алғашқы автор кітабына қалай қарайтыны туралы сұраққа Аллен: «Егер мен оған араласпасам, онда қалай болса солай. Бұл жәшікті ашуға болмайды. Кітабыңды сат, банкке бар, тыныштықта бол». 1978 жылы Orion Pictures Дейлидің кітабын 500 000 долларға сатып алған. Дейли бұрынғы Нью-Йорк полициясының қоғамдық істер жөніндегі комиссары болды және Роберт Льюци туралы жазды, ол Нью-Йорк полициясының детективы, оның куәлігі мен құпия жазбалары арнайы тергеу бөлімінің 52 мүшесін айыптауға және оларды табыс салығын төлеуден жалтарға кінәлі деп табуға көмектесті. Роберт Де Ниро Льюци рөліне келісім берген, бірақ жоба іске аспады. Сидни Люмет режиссерлікке екі шартпен келді: Ол Льюци рөлінде танымал актерді қаламайтын, өйткені ол «өткен байланыстарды ұмыту үшін екі катушканы шығарғысы келмеді». Уильямс репетиция басталғанда: «Мен полицей сияқты ойлай бастадым» деді.

Түсірілім

"Қаланың князі" 1980 жылдың 10 наурызы мен мамыры аралығында Нью-Йорк қаласында толығымен түсірілді. "Крестный отец" (1972) фильмімен қатар, бұл Нью-Йорк қаласының барлық бес ауданында (Бруклин, Куинс, Бронкс, Стейтен-Айленд және Манхэттен) түсірілген жалғыз ірі голливудтық фильм. Фильмнің бастапқы бюджеті 10,6 миллион доллар болған, бірақ Лумет оны 8,6 миллион долларға аяқтады. The New York Times газетінің журналисі Джанет Маслин оның "нақты бейнеленген ортасын" жоғары бағалап, "оның қысқа мінездемелері соншалықты шебер суреттелгендіктен, ондаған тұлғалар маңызды рөлдердегідей күшпен көзге түседі" дейді. Ол "бұл фильм үлкен күш пен сеніммен басталып, жақсы фильм ретінде аяқталады. Нәтиже алғашқыда күткендей болмаса да, бәрібір қызықты да әсерлі" деген қорытындыға келді. Фильм кинотеатрларда коммерциялық сәттілікке жете алмады, өндіріс құны 8,6 миллион доллар болса, кірісі 8,1 миллион долларды құрады. Rotten Tomatoes сайтындағы 24 рецензия негізінде "Қаланың князі" 92% мақұлдау рейтингіне ие, ал орташа бағасы 7.5/10. Metacritic-те 15 сыншының пікірі бойынша 81% балл алды. Фильмді Акира Куросава жоғары бағалады.

Сынақ субъектілерінің жауаптары

Фильмді Есірткі заттарды бақылау басқармасының (DEA) басшысы жеткілікті дәл деп санады, ол DEA оқуларында пайдалану үшін фильмнің көшірмесін алу үшін Луметке қоңырау шалды. Алайда, кейбір құқық қорғау органдарының қызметкерлері фильмде Лейси және басқа да сыбайлас жемқор детективтердің көркемделгенін, ал қылмыстарды ашқан көптеген прокурорлардың жағымсыз бейнеленгенін сынға алды. Инспекциялық қызмет басшысы Джон Гидо: «Фильмдегі жақсы адамдар – тек жемқорлар» деді. Леучини өз әріптестеріне қарсы жасырын операция жүргізуге көндіруге көмектескен арнайы прокурор Николас Скоппетта (фильмде «Рик Каппалино» ретінде бейнеленген) былай деді: «Фильмде прокурорлар нағыз әділеттің қайда екендігі мәселесіне мән бермейтіндей көрінеді және прокурорлар жемқор полициядан да жаман немесе одан да нашар көрінеді». Шындығында, фильмдегі бес прокурордың тек екеуі ғана жағымсыз сипатталған. Атап айтқанда, Джеймс Толкан сомдаған Полито аудандық прокуроры ұсақ-түйекшіл және кекшіл болып көрсетілген. Бұл кейіпкер Томас Пуччоға негізделген, ол Бруклиндегі Федералды ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес тобын басқарған АҚШ прокурорының көмекшісі, ал Роберт Дейли сценарийде оған әділетсіз қарағанын мойындады. Сиелло кейіпкерімен дос болған және өте жағымды жарықтан көрсетілген прокурорлардың бірі сол кездегі жаңа федералды прокурор Руди Джулианиге негізделген. Марио Винсенте (Стив Инвуд сомдаған) кейіпкері, егер АҚШ прокуроры Сиеллоны (Леучини) бұрынғы құқық бұзушылықтары үшін айыптаса, отставкаға кетуге дайын екенін мәлімдейді. Жалпы, Леучини айыптауға қарсы шыққан прокурорларға көңіл жарыққысы келген, ал оны айыптауды талап еткендер ресми және кекшіл болып көрсетілген.