Жасықтар арқылы геохронологиялық жас анықтау әдісі

Кіріспе

Геохронологиялық жас анықтаудың геоморфтық әдісі

Археологияда, палеонтологияда және геоморфологияда лихенометрия – уақыт өте келе радиалдық мөлшерінің артуының шамаланған белгілі бір жылдамдығына негізделген, ашық жартастардың жасын анықтау үшін лихендердің өсуін пайдаланатын геоморфтық геохронологиялық жас анықтау әдісі. Сондықтан, жартас бетіндегі түрдің ең ірі лихенінің диаметрін өлшеу арқылы жартас қанша уақыттан бері ашық екенін анықтауға болады. Лихендер ежелгі жартас беттерінде 10 000 жылға дейін сақталуы мүмкін, бұл әдістің максималды жас шегін көрсетеді, бірақ 1000 жылдан кем уақыт бойы ашық болған беттерге қолданғанда бұл әдіс ең дәл (10% қателікпен) болады. (Бұл әдістің практикалық шегі 4000-нан 5000 жылға дейін болуы мүмкін. Лихенометрия үшін ең көп қолданылатын лихендер – ризокарпон туысына (мысалы, Rhizocarpon geographicum түрі) және ксанторияға жатады. R. geographicum-ның өлшенген өсу жылдамдығы жылына 0,9–0,3 миллиметрді құрайды, бұл лихеннің мөлшері сияқты бірнеше факторларға байланысты. Бұл әдісті алғаш рет 1933 жылы Кнут Фэгри қолданған, бірақ алғашқы, тек лихенометрияға арналған мақала 1950 жылға дейін австриялық Роланд Бешселдің Еуропалық Альпі тауларына қатысты мақаласында жарияланбады.

Қолданылу аясы мен шектеулері

Лихенометрия тундра жағдайындағы мұздық шөгінділерінің жасын, көл деңгейінің өзгеруін, мұздық мореналарды, трим сызықтарын, палеоплавтарды, тау жыныстары құлауын, сондай-ақ тау жыныстары құлауымен байланысты сейсмикалық құбылыстарды анықтауға мүмкіндік береді. Климаттық өзгерістерге байланысты мұздықтардың шегіну жылдамдығын бағалау құралы ретінде де зерттелді. Бұл техниканың болуы мүмкін мәселелерінің бірі – түрлерді дұрыс анықтаудың қиындығы, ашылу мен қоныстану арасындағы кешігу, аймақтар арасындағы өсу жылдамдығының өзгеруі, сондай-ақ өсу жылдамдығының уақыт өте келе тұрақты болмауы, субстраттың текстурасы мен құрамына, климатқа және қай лихеннің ең үлкен екенін анықтауға тәуелділік. Лихенометр Том Брэдвелл көптеген басқа әдістер жіктелетін негізгі бес әдіс тобын тізімдеді: Ең үлкен лихен (LL): Бір түрдің ең үлкен лихені қолданылғанда, бұл ең көне немесе ең қолайлы жағдайда өсетін лихен пайдаланылады, ол ашылған беткейдің ең төменгі жасын анықтау үшін қолданылады. Бұл – бастапқы лихенометриялық әдіс, одан кейін басқалары дамытылды немесе анықтама ретінде қолданылды. Бір лихенге сүйенгеніне қарамастан, бұл әдіс қарапайымдылығы үшін мақталады және далада тау жыныстарының жасын анықтауға мүмкіндік береді. Ең үлкен бес лихен (5LL): Бұл әдіс LL-дің дамуы болып табылады және 1970 жылдары бір ғана аномальды лихенге тәуелділікті болдырмау үшін әзірленді. Бестен астам лихеннің болуы дәлдік пен нақтылықты айтарлықтай жақсартпағаны дәлелденді. Белгілі бір аумақтағы ең үлкен лихен (FALL): Бұл әдіс бастапқыда біркелкі жасы жоқ тау жыныстары мен талус конустарын санау үшін арнайы жасалған. Бірлік ауданындағы ең үлкен таллус өлшенеді. Үлгі алаңы әдетте 1 м2 шамасындағы беті бар тас болып табылады. Өлшем және жиілік әдісі (SF): Лихендердің мөлшері мен жиілігін талдау бастапқыда лихен популяцияларын және беткейлерде өсетін таллустарды зерттеу үшін жасалды, бірақ содан бері тиімді абсолютті және салыстырмалы даталау әдісі ретінде қолданылады. Лихен қаптамасы әдісі (LC): Бұл әдіс бір түрдің жабатын аумағы уақыт өте келе артады деген қағидатқа негізделген, ал белгілі бір лихен түрімен жабылған жалпы аумақтың пайызын өлшеу арқылы әсер ету жасын анықтауға болады.

Lichenometry can provide dates for glacial deposits in tundra environments, lake level changes, glacial moraines, trim lines, palaeofloods, rockfalls, seismic events associated with the rockfalls, It has also been explored as a tool in assessing the speed of glacier retreat due to climate change. Among the potential problems of the technique are the difficulty of correctly identifying the species, delay between exposure and colonization, varying growth rates from region to region as well as the fact that growth rates are not always constant over time, dependence of the rate of growth upon substrate texture and composition, climate, and determining which lichen is the largest. Lichenometrist Tom Bradwell has listed the following five method families as the principal ones into which most other methods can be classified:
Largest lichen (LL): When the single largest lichen of a species is used it means that the lichen that is oldest or grows in most favorable conditions is used to date the minimum age of the exposed surface. This was the original lichenometric from which others then developed or used as reference. Despite relying upon a single lichen this technique is praised for its simplicity and allows obtaining an image of the age of rock exposure while still in the field. Largest five lichens (5LL): This method is a development of the LL and was developed in the 1970s to avoid reliance on one single potentially anomalous lichen. It has been proved that neither accuracy nor precision improves significantly by having more than five lichens. Fixed area largest lichen (FALL): This technique was initially specially designed for dating rockfalls and talus cones with no uniform age of deposition. The largest thallus in a unit area is measured. The sample areas are usually boulders with surfaces of about 1 m2. Size frequency approach (SF): The analysis of size and frequency of lichens was initially done in order to study lichen populations and preexisting thalli growing on surfaces, but has since been used as an effective absolute and relative dating method. Lichen cover approach (LC): This method works with the premise of that the area covered by a single species will increase over time, and by measuring the total area percentage covered by a certain lichen species the age of exposure can be inferred.