Нилс Дален – швед нобелев лауреаты, инженер, өнертапқыш. AGA плитасы мен маяктардағы газ жарығын автоматтандырушыны ойлап тапқан. Биографиясы мен жетістіктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швед Нобель сыйлығының лауреаты және өнеркәсіпші (1869–1937)
Swedish Nobel laureate and industrialist (1869–1937)
Нильс Густав Дален (30 қараша 1869 – 9 желтоқсан 1937) – швед Нобель сыйлығының лауреаты және өнеркәсіпші, инженер, өнертапқыш, AGA компаниясының ұзақ мерзімді бас директоры және AGA плитасы мен Дален шамшырағының авторы. 1912 жылы ол "маяктар мен теңіз белгілерін жарықтандыру үшін газ жинақтағыштарымен қолданылатын автоматты реттегіштерді ойлап тапқаны" үшін физика саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.
Nils Gustaf Dalén (; 30 November 1869 – 9 December 1937) was a Swedish Nobel laureate and industrialist, engineer, inventor and long term CEO of the AGA company and inventor of the AGA cooker and the Dalén light. In 1912 he was awarded the Nobel Prize in Physics for his "invention of automatic regulators for use in conjunction with gas accumulators for illuminating lighthouses and buoys".
Алғашқы жылдар
Дален Фальчепинг муниципалитеті, Вестра-Гёталанд округінің шағын ауылы Стенсторпта дүниеге келген. Ол отбасылық шаруашылықты басқарды, оны базар бақшасына, тұқым сату орталығына және сүт өнімдерін өндіретін зауытқа дейін кеңейтті. 1892 жылы ол жеткізілген сүттің сапасын тексеру үшін сүт майының құрамын анықтайтын құралды ойлап тапты және өзінің жаңа өнертабысын Густав де Лавальға көрсету үшін Стокгольмге барды. Де Лаваль Даленнің өздігінен білім алғанын және өнертабысын жоғары бағалады, оны негізгі техникалық білім алуға ынталандырды. Ол Чалмерс технология университетіне қабылданды, онда 1896 жылы магистратураны және докторантураны аяқтады. Дален Густав де Лаваль сияқты, "мүмкін емес" идеяларды сынаудан қорқа бермейтін өнертапқыш еді, бірақ Дален компанияның қаржылық жағдайына көбірек мән берді. Ол жаңа өнімді нарыққа ұсынғанға дейін оның сұранысқа ие болуын қамтамасыз етті.
Dalén was born in Stenstorp, a small village in Falköping Municipality, Västra Götaland County. He managed the family farm, which he expanded to include a market garden, a seed merchants and a dairy. In 1892 he invented a milk fat tester to check milk quality of the milk delivered and went to Stockholm to show his new invention for Gustaf de Laval. de Laval was impressed by the self taught Dalén and the invention and encouraged him to get a basic technical education. He was admitted to the Chalmers University of Technology where he earned his Master's degree and a Doctorate on leaving in 1896. Dalén was much the same type of inventor as Gustaf de Laval, not afraid of testing "impossible" ideas, but Dalén was much more careful with the company economy. The products should have a solid market place before he introduced a new product.
АГА-дағы мансап
1906 жылы Дален Газ аккумулятор компаниясының бас инженері (ацетилен өндіруші және таратушысы) болды, ал 1909 жылы AGA құрылғанда компанияның басқарушы директоры болып тағайындалды. Өмірінің барысында AGA Швецияның ең өзекті компанияларының бірі болды және жыл сайын көбейіп келе жатқан көптеген өнімдерді өндірді. Соңында, 1970-ші жылдардың басында AGA қатысқан нарықтар санын қысқартуға және өнеркәсіптік қолдануға арналған газдар өндірісіне назар аударуға мәжбүр болды. 1909 жылы ол Svenska Aktiebolaget Gasaccumulator (AGA) компаниясының басқарушы директоры лауазымына көтерілді. AGA Даленнің өнімдерін пайдаланып, маяктарды дамытты. 1910 жылы компания Лидингеде үлкен жылжымайтын мүлікті сатып алып, 1912 жылға қарай аяқталған өндіріс орналысын салды, осы кезде олар Стокгольмдегі объектілерден көшіп шықты.
In 1906 Dalén became chief engineer at the Gas Accumulator Company (manufacturer and distributor of acetylene) and in 1909 when AGA was founded, he was appointed the managing director for the company. During his life, AGA was one of the most innovative companies in Sweden and produced a large variety of products that grew every year. Finally in the early 1970s AGA was forced to reduce the number of markets it was involved in and concentrate on the production of gases for industrial use. In 1909 he ascended to the position of managing director of the renamed company Svenska Aktiebolaget Gasaccumulator (AGA). AGA developed lighthouses using Dalén's products. In 1910 the company bought a large real estate in Lidingö and built a production plant that was completed around 1912, when they moved out from the facilities in Stockholm.
Дален жарығы
Бастапқыда Дален ацетиленмен (IUPAC: ethyne) жұмыс істеді, ол тұтанатын және кейде жарылғыш көмірсутек газы. Дален Агамассанды (Ага) ойлап тапты, бұл газды сіңіруге арналған зат, ол газды қауіпсіз сақтауға және осылайша коммерциялық тұрғыдан пайдалануға мүмкіндік берді. Ацетилен өте жарқын ақ жарық шығарды, ол маяктарды жарықтандыру үшін аз жарқын сұйық газды ығыстырып, басымдыққа ие болды. Дален бұл жаңа отынды пайдаланып, күн клапанын қамтитын Дален шамдарын жасады. Бұл құрылғы шамдардың тек түнде жұмыс істеуіне мүмкіндік берді, отынды үнемдеп, олардың қызмет ету мерзімін бір жылдан астам ұзартты. "Dalen Flasher" құрылғысы, кішкентай сынақ шамнан басқа, тек жарқын кезінде ғана газды тұтынды. Бұл газ тұтынуды 90%-дан астамға азайтты. AGA маяк жабдықтарына электр қуаты қажет болмады, сондықтан олар өте сенімді болды. Скандинавия сияқты қиын-қыстау жағалау аймақтары үшін, оның көптеп өндірілген, берік, аз күтімді қажет ететін теңіз белгілері қауіпсіздік пен тұрмысқа үлкен пайда әкелді. AGA маяктары Панама каналының барлық бөлігін қамтыды.
Initially Dalén worked with acetylene (IUPAC: ethyne), a flammable and sometimes explosive hydrocarbon gas. Dalén invented Agamassan (Aga), a substrate used to absorb the gas allowing safe storage and hence commercial exploitation. Acetylene produced an ultra bright white light which superseded the less bright LPG as the fuel of choice for lighthouse illumination. Dalén exploited the new fuel, developing the Dalén light which incorporated another invention, the sun valve. This device allowed the light to operate only at night, conserving fuel, and extending their service life to over a year. The 'Dalen Flasher' was a device that, except for a small pilot light, only consumed gas during the flash stage. This reduced gas consumption by more than 90%. The AGA lighthouse equipment worked without any type of electric supply and was thus extremely reliable. To a rugged coastal area like Scandinavia, his mass produced, robust, minimal maintenance buoys were a significant boon to safety and livelihood. AGA Lighthouses covered the entire Panama Canal.
АГА аспап
1922 жылы ол AGA плитасын өнертапқылыққа патент алды. Плитаның көптеген сынақтары 1912 жылы AGA Лидингоға көшіп келгенде салынған Вилла Экбакендегі жеке асханасында жасалды, бірақ ол оны өз көзімен көруге ешқашан мүмкіндік таппады. Оның отбасы дамыту жұмысына көмектесті, температураны, ауа ағынын және т.б. тексерді, дамыту жұмысы жүріп жатқанда.
In 1922 he patented his invention of the AGA cooker. Most of the testing for the cooker was made in his private kitchen in his Villa Ekbacken that was built when AGA moved to Lidingö in 1912 but that he never actually had a chance to see with his own eyes. His family helped him with the development work, checking temperatures, airflow etc., as the development work proceeded.
1912 жылғы апат
1912 жылдың басында аккумуляторлардың максималды қысымын сынау кезінде ацетилен жарылысынан Дален соқыр болып қалды. Сол жылы ол маяк технологиясы бойынша жұмысы үшін физика саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Денесі нашар болғандықтан марапаттау рәсіміне қатыса алмаған Дален өзінің орнына Каролина институтының профессор-офтальмологы, ағасы Альбин Даленді жіберді. Марапаттау сөйлеуінде ғылыми тәжірибелерде жеке қауіпсіздіктен бас тартудың құндылығы жоғары бағаланды, бұл Даленді өзінің Нобельмен салыстырды. Соқыр болғанына қарамастан, Дален 1937 жылы қайтыс болғанға дейін AGA компаниясын басқарды. Өмірі бойында 100-ден астам патент алды. Дален 1937 жылдың 9 желтоқсанында 68 жасында дүние салды.
Early in 1912, Dalén was blinded in an acetylene explosion during a test of maximum pressure for the accumulators. Later the same year he was awarded the Nobel Prize for physics for his work on lighthouse technology. Too ill to attend the presentation, Dalén had his brother, ophthalmologist Professor Albin Dalén of the Caroline Institute, stand in his place. The presentation speech praised the quality of sacrificing personal safety in scientific experimentation, a compliment that compared Dalén with Nobel himself. Despite his blindness, Dalén controlled AGA until his death in 1937. He received over 100 patents during his lifetime. Dalén died on 9 December 1937 at the age of 68.