Кіріспе

Ұшақ винтімен қозғалатын су кемесі түрі. Аэробот (сонымен қатар, планебоат, батпақ қайығы, байу қайығы немесе фанбоат деп те аталады) – ұшақ винтімен қозғалатын және ұшақ немесе автомобиль қозғалтқышымен жұмыс істейтін, түбі жазық су кемесі. Олар көбінесе балық аулау, садақпен балық аулау, аң аулау және экологиялық туризм үшін қолданылады. Аэроботтар – бұл батпақты және/немесе суы аз аймақтардағы көлік құралы, онда су астындағы винті бар стандартты ішкі немесе сыртқы қозғалтқышты пайдалану қиын, әсіресе Флорида Эверглейдс, сондай-ақ Киссимми және Сент-Джонс өзендерінде, Меконг өзені мен дельтасында, Луизиана байоларында және Месопотамия батпақтарында кеңінен қолданылады.

Шолу

Әуе қайығының ерекше, тегіс түбі және су сызығының астында жұмыс істейтін бөліктерінің болмауы, оны шалшықтар мен батпақтарда, арналарда, өзендер мен көлдерде, мұздың үстінде және қатып қалған көлдерде оңай жүзуге мүмкіндік береді. Бұл конструкция оны су тасқыны және мұздан құтқару операциялары үшін де өте қолайлы етеді. Бағасы 70 мың долларға жетеді. Бірақ, Ирак сияқты дамып келе жатқан елде әуе қайығын 2,5 миллион ирақтық динарына, яғни 2147 долларға сатып алуға болады. Сібірге.

Кеңестік әуе қайықтары мен аэропландар

Әуе қайықтары мен әуе қайықтарына ұқсас кемелер Кеңес Одағында және оның мұрагер мемлекеттерінде Екінші дүниежүзілік соғыстан бері, мүмкін тіпті одан ертерек қолданылып келген. Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес әскері толығымен суда жүретін нағыз әуе қайықтарын – кемелерді де пайдаланған. Олардың қатарында NKL 5 деген қарулы қайық бар, ол сағатына дейін жылдамдыққа жете алады деп хабарланады. Алайда, кеңестік әуе қайықтарының көпшілігі аэроследтер (орыс тілінде "аэросань" деп аталады). Аэрослед – бұл ұшақ пернесімен қоздырылатын, суда да, құрлықта да жүре алатын көлік, ол шана, әуе қайығы және жер эффектісі көлігінің аралас нұсқасы деуге болады. Мыңдаған аэроследтер Сібірде жүк және жолаушы тасымалы үшін қолданылды, себебі олар Сібірдің мұзды қысына да, Распутица маусымының лайлы, батпақты жағдайларына да (американдық лайлы маусымға ұқсас) бірдей төтеп бере алды, онда еріген немесе шикі қардың салдарынан жолмен жүру мүмкін болмайды. Аэроследтер бүгінге дейін қолданылуда. Tupolev A 3 Aerosledge – осы типтегі көліктің көрнекті мысалы; ол қарда сағатына дейін, ал суда сағатына дейін жылдамдыққа жете алады. Бразилиялық авиацияның пионері Альберто Сантос-Дюмон 1907 жылы ұшақ қозғалтқышын сынау үшін ұқсас катамаран кемесін жасады, оны ол гидрофойл деп атады. La Rapière II екі адаммен сағатына дейін, ал 3-4 адаммен сағатына дейін жылдамдыққа жете алды.

Ертедегі дирижабльдер

Бірінші рет нақты қолданысқа 1915 жылы енген. Британ армиясы Бірінші дүниежүзілік соғыстың Месопотамиялық науқанында Ламберттың "Гидро Глайзерлер" деп атаған әуе қайықтарын пайдаланды. Бұл "Гидро Глайзерлер" – үлкен авиациялық желдеткішпен қозғалатын, металл қаптамалы ағаш корпусы бар, шағын, жалпақ түбі бар гидроұшақтар болатын, олардың жылдамдығы сағатына дейін жете алатын. Осы әуе қайықтарының біріншісі, HG 1 Ariel, Австралия Корольдік Әуе күштерінің Farman MF.7 бипланының қозғалтқышы мен винтін пайдаланып жасалды және Британдық Радж Месопотамиядағы күштерге тапсырды. 1915–1916 жылдары Ариелдің Кутке дейін өзен жоғары қарай сәтті сапардан кейін, Ұлыбритания Шарль де Ламберттің өз атымен аталатын компаниясынан De Lambertтен жеті арнайы жасалған әуе қайығына тапсырыс берді. 1917 жылы сегіз кеме пайдаланылды, ал 1918 жылғы қарусыздықта тоғызға дейін көбейді. Бағдадтағы мотор жөндеу кемежайында осы қайықтарды жөндеуге арналған арнайы құрылыс салынды, бұл олардың британдық соғыс күш-жігері үшін маңыздылығын және оларды күтудің қиындығын көрсетті. Соғыстан кейін Ламберт әуе қайықтары Янцзы өзенінің жоғарғы ағысында, Хуанпу өзенінде және басқа да жерлерде паром ретінде пайдаланылды. Әскери кемелер сияқты, бұл әуе қайықтары да Францияда жасалды, бірақ Шанхайда құрастырылды. Олардың суға батып кету тереңдігі тек жеті дюймды құрады және Ламбертке дейін жүзе алатын. Farman Aircraft компаниясы, Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери әуе қайықтарына қозғалтқыштар жасаған, 1920 жылдары азаматтық әуе қайықтарын шығара бастады. Ол француз колониялық үкіметтері үшін су таксилері, жеңіл жүк кемелері немесе қарауылдық қайықтар ретінде пайдалануға арналған әуе қайықтарын сатты. Оның әуе қайықтары модельге байланысты 25 000-ден 50 000 франкқа дейін сатылды, бұл баға әлеуетті сатып алушылар үшін тым қымбат болды; компания 1920 жылдардың соңында қайық бизнесінен шығып кетті. Бұл ерте еуропалық әуе қайықтары қазіргі заманғы әуе қайықтарынан айтарлықтай ерекшеленді. Бүгінгі әуе қайықтарымен салыстырғанда, ерте еуропалық әуе қайықтары көбінесе үлкен болды, борттары жоғарырақ болды және винтті қорғау үшін арнайы қоршау болмады. Олардың басқару механизмі де басқаша болды: ертедегі әуе қайықтары газ педалімен басқарылатын газ педалімен басқарылатын судағы рульмен басқарылды, автомобиль сияқты. Аэроботалар АҚШ-та 1930 жылдары танымал бола бастады, олар Флориданың бірқатар тұрғындарымен, көбінесе Эверглейдс аймағында немесе оның маңында өмір сүрген адамдармен тәуелсіз түрде ойлап табылды және қолданылды. Ейтс әуе қайығы апатында қайтыс болған алғашқы адам болып, жағымсыз құрметке ие болды, себебі қозғалтқыш жұлып алынып, айналып тұрған винт оған тиді. Олардың кемесі, Юта штатының Бригем қаласына жақын жерде жасалған және пайдаланылған, кейде бірінші әуе қайық деп қате аталады. Солтүстік Ютадағы Медведь өзенінің қоныс аударушы құстар қорығында Сесил С. Уильямс және Г. Хортин Дженсен ылғалды, батпақты жерлерде құстардың ботулизмін зерттеу мәселесін шешуге тырысты. Олар 40 ат күші бар Continental ұшақ қозғалтқышын, 99,50 долларға сатып алып, 12 фут ұзын алюминий қайыққа орнатып, алғашқы заманауи әуе қайықтарының бірін жасады. Олардың әуе қайығында орындық болмағандықтан, капитан қайықта тізе бүгуге мәжбүр болды. Олар оны "Аллигатор I" деп атады, бұл АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің штаб-пәтерінен "Луизианадан аллигатор алып, ботулизмді зерттеу кезінде оған отырғызып, міну керек" деген әзіл-оспақ пікірге жауап ретінде болды. Олардың әуе қайығы әуелік рульді (судың орнына винт тоққышын басқаратын руль) алғаш рет қолданды, бұл қазіргі заманғы әуе қайығының дизайнындағы маңызды жаңалық болды. Уильямс, Янг және Дженсеннің әуе қайығының мақсаты – әлемдегі ең үлкен көшіп-қонушы құстар панасында құс популяцияларын және жануарлар дүниесін сақтау мен қорғауға көмектесу болды. Бригам қаласының маңындағы Медведь өзенінің қоныс аударушы құстар қорығы, Юта штаты – Ұлы бассейн шөлінің ортасындағы лайлық жерлер оазисі және Солтүстік Америкада қоныс аударатын құстар үшін маңызды аялдама нүктесі. Сулы-сазды, аздар тереңдіктегі және қалың саздықты мекендейтін қиын ортада жүзудің тиімді әдісі қажет болды, бұл Уильямс, Янг және Дженсенге "әуеге ұшырайтын қайық" деп аталатын жазық түбі бар әуе қайығын жасауға көмектесті. Юта штатындағы панада жасалған алғашқы паналық қайықтың көбі Флоридаға жеткізілді. Алғашқы деректерде қайықты құрастыруға, оның ішінде қозғалтқышты да, шамамен 1600 долларға тура келетіндігі айтылған. Италия, Финляндия, Жапон, Австралия және басқа да елдерде. 1950 жылға дейін көптеген әуе қайықтар Францияда Farman, De Lambert және René Couzinet сияқты компаниялар мен жеке тұлғалармен жасалды. 2017 жылы Miami New Times жүргізген талдауға сәйкес, әуе қайық апаттарының көп бөлігі – 64% – оператордың кінәсінен болады, көбінесе үш фактордың бірінен: "ұзын белдік айналдыру құрылымы" және автомобиль қозғалтқышы бар әуе қайықтар осы тәуекелдерден сақтайды, себебі ұзын белдік қозғалтқыштың корпустың ішінде орналасуына мүмкіндік береді, бұл ауырлық орталығын төмендетеді және құлау қаупін азайтады. Әуе қайықтарды автоинфляциялық құрылғылармен де жабдықтауға болады, автомобильдегі қауіпсіздік жастықшаларына немесе автоматты түрде ісіп кететін жеке құтқару жилеттеріне ұқсас, бұл құлау қаупін азайтуға көмектеседі.

Реттеу

2018 жылдың 30 наурызында Флорида штатының губернаторы Рик Скотт «Элли заңына» қол қойды, ол операторлардан жүрек-қан тамырларын жандандыру бойынша оқылуы мен штаттың жануарлар дүниесі комиссиясы өткізетін әуе қайықтары курсын аяқтауын міндеттейді. Заң колледжді бітірген күнінен кейін Майами-Дейд округінде әуе қайығының апатынан қаза тапқан Элизабет «Элли» Голденбергтің құрметіне аталған. 2019 жылдың 1 шілдесінен бастап әуе қайықтарын басқарушылар оқу курстарын аяқтағандығын растайтын құжаттарды көрсетуі керек. Заң бұзушылықтар 500 долларға дейін айыппұл салуға әкеп соғатын құқық бұзу болып табылады. Флорида штатының заңында сондай-ақ әуе қайықтарында «автомобильдік үлгідегі заводтық глушитель, су астынан шығатын құбыр немесе қозғалтқыш газының шуын тиісінше басуға қабілетті басқа да құрылғы» және көрінуді арттыру және соқтығысу мүмкіндігін азайту үшін кемінде 10 дюйм х 12 дюйм өлшемді халықаралық қызғылт түсті туы немесе мачтадан немесе ту тіреуінен кемінде 10 фут биікке тігілген ту болуы тиіс. Флоридадағы әуе қайықтарының операторларының, пилоттарының немесе жүргізушілерінің жасы 14-ке толған болуы керек.

Құтқару

Соңғы жылдары су тасқыны, шалқаяған жерлерде және мұзда құтқару операциялары үшін әуе қайықтарының қажеттілігі артты. Осының нәтижесінде олар қоғамдық қауіпсіздік саласында кеңінен қолданыла бастады. 2005 жылғы 29 тамызда «Катрина» дауілінен кейін Нью-Орлеан қаласы суға батқанда, АҚШ-тың түкпір-түкпірінен келген әуе қайықтары мыңдаған су тасқынынан зардап шеккен адамдарды құтқарып алды. Азаматтық еріктілер басқарған 30 әуе қайық 36 сағаттан кем уақыт ішінде Нью-Орлеан қаласының орталық ауданындағы төрт ауруханадан 1100 науқас, 4000 медициналық қызметкер және олардың отбасы мүшелерін эвакуациялады. Бұл «Каджун теңіз флоты» Харви, Флоренс және басқа да табиғи апаттар кезінде адамдарды іздеу және құтқару үшін жұмылдырылған еріктілер ұйымына айналды. «Fire Engineering» және «National Fire and Rescue Magazine» сияқты өрт сөндіру және құтқару салалық журналдарында су құтқару операцияларында әуе қайықтарын пайдаланудың артықшылықтары, мүмкіндіктері және пайдасы туралы көптеген мақалалар жарияланды, сондай-ақ Нью-Орлеан қаласының суға батуы сияқты нақты оқиғалар туралы толық мәліметтер келтірілді. Әуе қайықтары шалқаяған, батпақты немесе мұзды қыс мезгілінде су құтқару операциялары үшін ерекше тиімді. Әуе қайықтары жартылай су өткізбейтін конструкцияға ие болғандықтан, жартылай суға батқан ғимараттар, қирандылар немесе теңіз мұзы сияқты кедергілерден оңай өте алады, ал мұндай жағдайда қалыпты қайық тоқтап қалады. Миннесота штатының өрт сөндіру қызметтерінің мәліметтеріне сәйкес, мұз құтқару операцияларында әуе қайықтарын пайдалану орташа құтқару уақытын 45-60 минуттен 7-12 минутқа дейін қысқартады. Олар басқа кішкентай қайықтарға қарағанда жылдам, сыйымды, қауіпсіз және берік болып табылады. Су мен мұзда құтқару операцияларында әуе қайықтарының тиімділігіне қарамастан, әуе қайықтары мен тікұшақтар бірлесіп жұмыс істеуі қиын. Төменнен ұшып келе жатқан тікұшақтың роторының әсерінен әуе қайықтары итеріліп, тіпті аударылып кетуі мүмкін. «Катрина» дауілінен кейінгі құтқару операциялары кезінде тікұшақтың роторының әсерінен бір әуе қайық аударылып кеткені және көптеген әуе қайықтары төменнен ұшып келе жатқан тікұшақтың күшімен ғимараттардың қабырғаларына, электр бағаналарына және көпір тіректеріне соғылғаны туралы хабарлар түсті. Британ армиясының Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Месопотамия науқанында және Кеңес Одағының Екінші дүниежүзілік соғыстағы Шығыс майданында әуе қайықтарын пайдаланғаны сияқты, АҚШ армиясы мен Ирак қауіпсіздік күштері Вьетнам және Ирак соғыстарында да оларды қолданды. Вьетнам соғысы кезінде Hurricane Aircat әуе қайығы АҚШ арнайы күштері мен Оңтүстік Вьетнам әскерлері үлкен қайықтардың бара алмайтын өзендер мен батпақты жерлерді патрульдеу үшін пайдаланды. Осы әуе қайықтарының екеуі 1967 жылдың қыркүйегінде Вьетнам Халық Армиясы (PAVN) АҚШ арнайы күштерінен басып алғаннан кейін Кхмер Ұлттық Әскери-теңіз күштері тарапынан да қолданылды. Техас және Иракта да әуе қайықтары шекаралық патрульдеу үшін қолданылады. Иракта қолданылатын әуе қайықтары американдық компаниялармен жеткізіліп, американдық азаматтық мердігерлермен Иракта құрастырылды. Оларды американдық және ирактық күштері Тигр және Евфрат өзендерін, оңтүстік-шығыс Ирактың батпақтарын және Шатт әл Араб су жолын патрульдеу үшін пайдаланады, соңғы екеуі Иран мен Ирак шекарасының бөліктерін қамтиды. Қазіргі ирактық әскери әуе қайықтары ұзын, 454 ат күшіне ие қозғалтқыштармен жабдықталған және Whirlwind винттеріне қосылған, сондай-ақ M240 командалық пулеметтерімен қаруланған.

Туризм

Аэроботалық саяхаттар Флорида Эверглейдс және Луизиана байоулары сияқты бірнеше аймақта экологиялық туризмнің танымал түріне айналды. Әдеттегі аэробота саяхаты 60-90 минутқа созылады және жолаушыларды сағатына 60 мильге дейін жылдамдықпен тасымалдайды. Көптеген тур компаниялары тәжірибелі капитанды жұмысқа алады, олар қауіпсіз қашықтықтан аллигаторлар мен басқа да жануарлар мен флораны көрсете алады. Көптеген компаниялар өз саяхаттарында аллигаторды көрудің жоғары ықтималдығын жариялайды.