Кіріспе

Хұмаюнның қабірі (парсы: Maqbara i Humayun) – Моғол императоры, Мирза Насыр әл-Дин Мұхаммедтің, көбінесе Хұмаюн деп танылатын, қабірі. Бұл қабір 1558 жылы Хұмаюнның бірінші әйелі және басты жұбайы, императрица Бега Бегумның тапсырысымен салынды. Оның қамқорлығымен Мирак Мирза Гияс және оның ұлы Сайид Мұхаммед, оның таңдаған парсы сәулетшілері қабірді жобалады. Қабір Делиде, Низамуддин шығысында орналасқан, сондай-ақ 1538 жылы Хұмаюн тапқан Дина панах цитаделіне (Пурана Кила – Ескі форт) жақын жерде. Бұл сонымен қатар қызыл құмтаспен осындай ауқымда алғаш рет пайдаланылған құрылыс болды. 1993 жылы қабір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны деп жарияланды. Хұмаюнның негізгі қабір кешенінен басқа, батыстағы негізгі кіреберістен қабірге дейінгі жол бойында бірнеше кішкентай ескерткіштер орналасқан, олардың ішіндегі бірі негізгі қабірден жиырма жыл бұрын салынған – 1547 жылы Шер Шах Сури әулетінің сотындағы Ауған ақсұлы Иса Хан Ниазидің қабір кешені. Кешенде император Хұмаюнның негізгі қабірі орналасқан, онда императрица Бега Бегум, Хаджжи Бегум, сондай-ақ Хұмаюнның шөбересі және кейінгі император Шах Джаханның ұлы Дара Шикох, император Джахандар Шах, Фаррухсияр, Рафи Уль Даржат, Рафи Уд Даулат, Мұхаммед Кам Бахш және Аламгир II жерленген. Бұл Моғол архитектурасындағы маңызды қадам болды және парсы бақтарының ерекшелігі болып табылатын, бірақ бұрын Үндістанда көрінбеген, өзінің әсем Чарбаг бақшасымен бірге, кейінгі Моғол архитектурасының үлгісін көрсетті. Бұл оның әкесі, алғашқы Моғол императоры Бабурдың Кабулдағы Баг е Бабур (Бабур бақтары) деп аталатын қарапайым кесенесінен айқын ерекшеленеді. Дегенмен, соңғысы жұмақ бағында жерлену дәстүрін бастаған алғашқы император болды. Самарқандағы өзінің атасы және Азияны жаулап алған Тимурдың қабірі – Гур-э-Амирден үлгі алған қабір, кейіннен Аградағы Тадж-Махалмен өзінің шыңына жеткен патшалық мавзолейлердің болашақ Моғол архитектурасы үшін үлгі құрды. Бұл жер Йамуна өзенінің жағалауында, Дели билеушілерінің қатты құрметтеген Низамуддин Дарғасына жақындығы үшін таңдалды, ал Низамуддин Аулияның резиденциясы – Чилла Низамуддин Аулия қабірдің солтүстік-шығысында орналасқан. Кейінгі Моғол тарихында, соңғы Моғол императоры Бахадур Шах Зафар 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде үш ханзадамен бірге мұнда паналап, Рангунға жер аударылғанға дейін капитан Ходсон тұтқындады. Құлдар дәуірінде бұл жер Насируддиннің ұлы (1268–1287) Қайқабад сұлтанның астанасы болған «Кілохери» қамалына қарасты. Хұмаюн қабір кешенінің Дүниежүзілік мұралық орнының буферлік аймағында Батташевала кешенінің қабірлері орналасқан; екі кешенді кішкентай жол бөліп тұр, бірақ олардың жеке құрама қабырғаларымен қоршалған.

Тарих

1556 жылғы 27 қаңтарда қайтыс болғаннан кейін, Хумаюнның денесі алғаш рет Делидегі Пурана Киладағы сарайына жерленді. Кейін оны Ханжар Бег Пәнджабтағы Сирхиндке алып барды, ал 1558 жылы оны Хумаюнның ұлы, сол кездегі моғол императоры Әкбар көрді. 1571 жылы, ол аяқталуға жақын болған кезде, Әкбар қабірге барды. Хумаюнның қабірі оның бірінші әйелі және бас жұбайы, императрица Бега Бегум (Хажи Бегум деп те аталады) бұйрығымен салынды. Құрылысы 1565 жылы басталып, 1572 жылы аяқталды. Оның құны 1,5 миллион рупияны құрады. Бега Бегум күйеуінің өліміне қатты қайғырып, одан кейін өмірін бір мақсатқа арнады: оған арналған ескерткіш салу, ол империядағы ең сәнді мавзолей болар еді, Ямуна өзеніне жақын жерде, Делиде. Айн-и Акбариде айтылғандай, Бега Бегум Меккеден оралғаннан және хаж сапарынан кейін қабірдің құрылысын бақылады. Қабірдің құрылысын атап өткен бірнеше замандас тарихшылардың бірі Абд әл-Қадыр Бада'унидің айтуынша, оны парсы сәулетшісі Мирак Мирза Гияс (Мирак Гиятуддин деп те аталады) жобалаған. Ол императрица таңдап алып, Гераттан (Солтүстік-Батыс Ауғанстан) әкелген; ол бұған дейін Герат, Бухара (қазіргі Өзбекстан) және Үндістанның басқа жерлерінде бірнеше ғимараттарды жобалаған. Ғияс құрылысты аяқтамай қайтыс болды, ал оның ұлы Саид Мұхаммед ибн Мирак Ғиятуддин аяқтады. 1882 жылы Үндістанның көне ескерткіштерінің ресми сақтаушысы өзінің алғашқы есебін жариялады, онда басты бақтың әртүрлі шаруаларға жалға берілгені айтылды; олардың арасында патшалық әулетінің ұрпақтары да болды, олар онда капуста мен темекі өсірді. Лорд Керзонның өмірбаянында Лорд Керзонның 1905 жылғы сәуірде әйеліне жазған хатынан үзінді келтірілген: «Хумаюнның қабірін есіңізде ме? Мен бақты қалпына келтірдім, су арналарын қазып, қайта толтырдым және бүкіл жерді өзінің таза сұлулығына қайтардым. Мен өткен жазда Англияға бардым, ал шебердің көзі жоқ болғандықтан, бүкіл жердің қайтадан бұзылуына рұқсат берілді. Бақша жергілікті тұрғындарға жалға берілді және енді оған түйнек жемістер отырғызылды, ал төрт жылдық еңбегіміз текке кетті! Мен сол жерге барамын, және апатияға жауапты вице-комиссардың жағдайы нашар болады». 1947 жылғы тамызда Пурана Кила, Хумаюн қабірімен бірге, жаңа құрылған Пәкістанға көшіп келе жатқан мұсылмандар үшін негізгі босқын лагеріне айналды және кейін Үндістан үкіметі басқарды. Бұл лагерьлер шамамен бес жыл бойы ашық болды және кең бақтарға ғана емес, сонымен қатар су арналары мен негізгі құрылыстарға да елеулі зиян келтірді. Лагерьке шабуылдар жиі жасалды, бұл 1947 жылғы бөліністің алғашқы күндерінде вандализмге әкелді. Соңында, вандализмге жол бермеу үшін мавзолейдегі кенотафтар кірпішпен қапталды. Келесі жылдары Үндістанның археологиялық зерттеулер қызметі (ASI) Үндістанның мұралық ескерткіштерін сақтауды өз мойнына алды, және ғимарат пен оның бақтары біртіндеп қалпына келтірілді. 1985 жылға дейін бастапқы су жүйесін қалпына келтіруге төрт сәтсіз әрекет жасалды. Кешенді қалпына келтірудің маңызды кезеңі 1993 жылы ескерткіштің Дүниежүзілік мұра ретінде жариялануымен басталды. Бұл оның қалпына келтірілуіне жаңа қызығушылық тудырды және Ага Хан Трасты мен ASI қолдауымен егжей-тегжейлі зерттеулер мен қазба жұмыстары басталды. Бұл 2003 жылы кешеннің көп бөлігі мен бақтары қалпына келтіріліп, бірнеше ғасырлар бойы пайдаланылмаған тарихи фонтандар қайтадан іске қосылған кезде аяқталды. Қайта қалпына келтіру жұмыстары осы уақыттан бері үздіксіз жүргізіліп келеді, кейінгі кезеңдерде кешеннің әртүрлі аспектілері мен ескерткіштерін қарастыру жүргізілді. Сыртқы жағындағы симметриялық және қарапайым дизайн ішкі бөлмелердің күрделі жоспарымен қарама-қайшы келеді, ол тоғыз қабатты шаршы жоспар, онда сегіз екі қабатты күмбезді бөлмелер орталық, екі есе биіктіктегі күмбезді бөлмеден сәулеленеді. Оған оңтүстіктегі әсем кіреберіс иван (биік доға) арқылы кіруге болады, ол сәл шұғылалы, ал басқа жақтары күрделі жаалис, тас торлармен жабылған. Бұл күмбезді бөлмедегі (худжра) ақ күмбездің астында орталық сегізбұрышты қабір орналасқан, онда екінші моғол императоры Хумаюнның бір ғана кенотафы бар. Кенотаф ислам дәстүрі бойынша солтүстік-оңтүстік осіне тіреліп, басы солтүстікке қарай орналасқан, ал беті Меккеге қарай бұрылған. Алайда, императордың нақты жерлеу камерасы жер астындағы бөлмеде, жоғарыдағы кенотафтың астында орналасқан, оған негізгі құрылымнан тыс бөлек өту арқылы кіруге болады, ол көбінесе жұртшылыққа жабық. Бұл жерлеу әдісі, сондай-ақ пиетра дура, көптеген геометриялық және арабеск үлгілеріндегі мәрмәр және тіпті тас инкрустациясы, фасадтың барлық жерінде көрінеді, бұл Индо-Ислам архитектурасының маңызды мұрасы және кейінгі Моғол империясының көптеген мавзолейлерінде гүлденді, мысалы, Тадж Махал, онда да екі кенотаф және тамаша пиетра дура шеберлігі бар. Басты бөлмеде де символдық элемент бар, яғни Меккеге бағытталған орталық мәрмәр тордың (жаали) үстіндегі михраб дизайны. Михрабтардағы дәстүрлі Құранның 24-сүресі, Ан-Нур орнына, бұл тек контурдан тұрады, бұл камераға Қыбладан, яғни Мекке бағытынан тікелей жарық түсуіне мүмкіндік береді, осылайша императордың мәртебесін оның бәсекелестерінен жоғары көтеріп, құдайға жақындатады.

Шар Бағ

Негізгі қабірдің құрылысы сегіз жылдан астамға созылды, сонымен қатар ол төртбұрышты жоспарлы парсы стиліндегі Шарбағдың ортасына орналастырылды. Оңтүстік Азияда осындай масштабта бұл алғашқы бақ болды.

Қалпына келтіру

Қабірді қайта жаңғырту жұмыстары басталғанға дейін, оның маңында вандализм мен заңсыз құрылыстар кеңінен таралған еді. Хумаюн қабірінің бас кіреберісінде, «техбазари» деп аталатын сыбайлас жемқорлыққа толы муниципалдық жүйе бойынша, қарапайым дүкендер орнатылған болатын. Нила Гумбад жағында Үндістанның сайлаушылар тізімі саясатының ірі ошағы болды – сайлау кезінде «байланысты сайлаушылар» ретінде пайдалану үшін саяси элитаның ықпалды өкілдері мыңдаған «шалаптарды» ұстап отырды. Хазірет Низаметдин Әулиенің дергасының айналасы да аяусыз бұзылып, қасиетті су қоймасы лас, иіссіз шұңқырға айналды. Аға Хан Мәдениет Трасты (АКТК) мен Үндістанның Археологиялық зерттеу институты (ASI) бірлесіп, 1997 жылы басталған зерттеу жұмыстарынан кейін 1999 жылы қайта жаңғырту жұмыстарын бастады, ол 2003 жылдың наурыз айында аяқталды. 12 гектарға жуық көгалдандыру қайтадан жаңартылды, бақтарға манго, лимон, ним, гибискус және жасмин сияқты 2500-нен астам ағаш пен гүлдер отырғызылды. Жаңа су айналымы жүйесі де орнатылды. 12 гектар (30 акр) аумақтағы су арналары мен бассейндерге гидравликалық жүйелердің көмегінсіз, табиғи ағыспен су жеткізілуін қамтамасыз ету үшін су арналары әр 40 метр сайын бір сантиметрге (1:4000 көлбеулік) дейін бейімделді. Бұл бақтардағы су жолдары арқылы судың ағып өтуіне және ұзақ уақыттан бері тоқтап тұрған фонтандардың қайтадан жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Осы ауқымды қайта жаңғырту жобасының басқа да міндеттеріне 128 жер асты суларын толықтыру шұңқырларын пайдалана отырып, жаңбыр суын жинау жүйесін құру, сондай-ақ қайта жаңғырту жұмыстары кезінде табылған ескі құдықтарды тазалау және қайта жандандыру кірді. Бұл жоба алғашқыда ASI және Ұлттық мәдени қордың (NCF) қолдауымен жеке қаржыландырылған бірлескен бастама болды. Қаржыландыруға Аға Ханның мәдениет трастынан 650 000 АҚШ доллары, сондай-ақ Oberoi Hotels Group-тың көмегі қарастырылды. Сонымен қатар, АКТК Хумаюн әкесінің демалыс орны – Кабулдағы Бабур қабірін де қайта жаңғырту жұмыстарын жүргізуде. Қайта жаңғырту жұмыстарынан кейін осы кешеннің және оның айналасындағы жағдай түбірінен өзгерді. Барлық дүкендер мен басқа да бөгеттер алынып тасталды, ескерткіштер мен жасыл кеңістіктер қайта жаңартылды. Ескерткіштерді әсем бақтар қоршап, оларға сәндік пен мәртебелілік сыйлады. Түнде жарықтандырылғанда ескерткіш шынымен де тамаша көрінеді. 2009 жылы жүргізіліп жатқан қайта жаңғырту жұмыстарының аясында ASI және АКТК бірнеше ай бойы қолмен, қол құралдарын пайдалана отырып, шатырдан құрылымға шамамен 1102 тонна қысым түсірген қалың цемент-бетон қабатын алып тастады. Цемент-бетон 1920 жылдары судың сіңуін болдырмау үшін салынған, бірақ ол су өткізу жолдарын бітеп тастады. Содан кейін әрбір ақаулық жағдайында цементтің жаңа қабаты қосылып, оның қалыңдығы шамамен 40 см-ге жетті, ол енді дәстүрлі әк негізіндегі жабынмен ауыстырылды. Келесі кезеңде қабірдің бірінші шабутрасы (тұғыры) да осылайша жаңартылды, ол бастапқыда үлкен кварцит тас блоктарымен қаланған, олардың кейбіреулерінің салмағы 1000 кг-нан асты. 1940 жылдары төменгі тұғырдың тегіс еместігі бетон қабатымен жабу арқылы түзетілді, бұл Батыс қақпасындағымен үйлесетін түпнұсқа моғол еденінің бұзылуына әкелді.

Әдебиеттегі қабір

Летиция Элизабет Лэндон 1833 жылы «Фишердің сурет салу бөлмесінің скрап кітабында» «Хумаюнның қабірі, Дели» атты поэтикалық суретін жариялады. Бұл туынды көрініс туралы ойлармен толы және Уильям Пурсердің суретінен жасалған гравиюра негізінде құрылған, онда қабір біршама алыстан бейнеленген.

Мавзолейдің бүгінгі күні

2006-2007 жылдары Дели үкіметі Шығыс Делиді Оңтүстік Делидегі Жавахарлал Неру стадионымен байланыстыратын жаңа туннель салуды, сондай-ақ 2010 жылғы Ұлттар Достығы ойындарына дайындық аясында 24-ші ұлттық тас жолды Лоди жолымен қосатын қабір маңындағы жолдарды кеңейтуді жоспарлаған. Қала құрылысшылары тарихи ескерткіштің мұндай жақын жерде жүргізілетін құрылыс жұмыстарынан туындайтын дірілге шыдамайтыніне қынжылды. Нәтижесінде, Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасы бұл жоспарларды тоқтатуға қол жеткізді. 2014 жылдың 30 мамырында қалаға соққан күшті дауыл салдарынан қабірдің күмбезінен әшекейі құлап кетті. 2016 жылдың 19 сәуірінде Үндістанның Мәдениет министрі доктор Махеш Шарма ескерткіштің қалпына келтірілген әшекейін ашты. Алғашқы әшекей сақтауға алынды.