Кіріспе
Ливерпульдегі көтерілген теміржол (жергілікті жерде «Докерлердің шатыры» немесе Ovee деп аталады) – Ливерпуль доктерінің бойымен жүрген және 1893 жылы жеңіл электрлік пойыз құрамаларымен ашылған көтерілген теміржол болды. Бұл теміржол әлемдегі бірнеше алғашқы жаңалықтарды енгізді: алғашқы электрлік көтерілген теміржол, автоматты сигнализацияны, электрлік түсті шамдарды және электрлік пойыз құрамаларын пайдалану, сондай-ақ теміржол станциясындағы алғашқы жолаушылар эскалаторларының бірі. Бұл әлемдегі екінші ескі электрлік метро еді, одан бұрын 1890 жылы Лондон қалалық және оңтүстік теміржолы іске қосылған. Бастапқыда 5 миль (8 км) қашықтықты қамтитын, Александра догынан Геркуланум догына дейінгі теміржол, жылдар өте бойын кеңейтіп, оңтүстікке Динглге, солтүстікке Сифорт пен Литерлендке дейін жетті. Теміржол жұмыс істеген кезеңде бірнеше станциялар ашылып, жабылды, себебі олардың танымаллығы мен зақымдану деңгейі әртүрлі болды, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әуе шабуылдарынан зардап шекті. Ең жақсы жылдары теміржолды жылына шамамен 20 миллион адам пайдаланды. Жергілікті теміржол болғандықтан, ол 1948 жылы мемлекеттендірілмеді. 1955 жылы көптеген көпірлер мен эстакадалардың құрылысын зерттеген есепте компанияның қаржылық мүмкіндігіне жетпейтін күрделі жөндеу жұмыстары қажет екені анықталды. Теміржол 1956 жылдың соңында жабылды, және халықтың қарсылығына қарамастан, құрылыстар келесі жылы демонтаждалды. 1977 жылдан бері Ливерпульдің жылдам транзит және қала маңындағы теміржол қажеттіліктері Ливерпульдің бұрынғы инфрақұрылымын пайдаланбастан, жергілікті қала маңы желілері мен жаңа туннельдерден құрылған, жартылай жер астындағы Мерсейрель желісі арқылы қамтамасыз етілуде.
The Liverpool Overhead Railway (known locally as the Dockers' Umbrella or Ovee) was an overhead railway in Liverpool that operated along the Liverpool Docks and opened in 1893 with lightweight electric multiple units. The railway had a number of world firsts: it was the first electric elevated railway, the first to use automatic signalling, electric colour light signals and electric multiple units, and was home to one of the first passenger escalators at a railway station. It was the second oldest electric metro in the world, being preceded by the 1890 City and South London Railway. Originally spanning 5 mile (8 km) from Alexandra Dock to Herculaneum Dock, the railway was extended at both ends over the years of operation, as far south as Dingle and north to Seaforth & Litherland. A number of stations opened and closed during the railway's operation owing to relative popularity and damage, including air bombing during the Second World War. At its peak almost 20million people used the railway every year. Being a local railway, it was not nationalised in 1948. In 1955, a report into the structure of the many bridges and viaducts showed that major repairs, which the company could not afford, were needed. The railway closed at the end of 1956, and despite public protests, the structures were dismantled in the following year. Since 1977, Liverpool's needs for rapid transit and commuter rail have been served by the partially underground Merseyrail network, which was formed from local suburban lines and new tunnel formed into a network, using no former infrastructure of the Liverpool Overhead Railway.
Топонимика
"Жоғарғы бөлік" термині темір жолдың негізінен көше деңгейінен жоғары салынғандығын көрсетеді, бірақ "жоғарғы желіні" емес. Электрмен жабдықтау үшінші рельс арқылы жүзеге асырылғандықтан, осы екі ұғымды шатастыруға орын жоқ. LOR Дингл терминалына дейін созылғанда, темір жолды "жоғарғы" деп сипаттау, сол жердегі жер асты туннеліндегі платформаға түсетін адамдарға сәйкес келмейтін нәрсе болып көрінер еді. Темір жолдың кем дегенде екі баламалы атауы болған: "Докерлердің шатыры" және жергілікті сленг сөзі "ovee".
Шығуы және құрылысы
Көлік қозғалысының тығыздығы, кептелістері және доктардағы жолдардың толығуы салдарынан көлік мәселесін шешу үшін көптеген ұсыныстар жасалды. 1852 жылы Ливерпуль доктарында қоймалар мен доктарды байланыстыратын рельстер төселді. Бастапқыда локомотивтерге от қаупіне байланысты тыйым салынғандықтан, жылқы пайдаланылды. 1859 жылдан бастап, жолаушылар тасымалы атпен жүретін автобустар арқылы жүзеге асырылды; автобустың жүк пойызын озуы үшін дөңгелектердің ішкі жиектері рельстерден тартылып, рельстерден шығу мүмкіндігі болды. 1880 жылдары әр бес минут сайын автобус қатынасы болды. Жоғары теміржол тұңғыш рет 1852 жылы ұсынылса, 1878 жылы Мерси доктары мен порты жөніндегі кеңес (MD&HB) станцияларда айналма жолдары бар, бір жолды бу теміржолы құруға қажетті құқықтарды алды. MD&HB осы жоспар негізінде Сауда кеңесіне өтініш бірақ, ол қабылданбады және іс одан әрі дамымады. Құрылысы 1889 жылы басталып, 1893 жылдың қаңтарында аяқталды. Құрылым ұзындығы 5 метр болатын темір арқалықтардан тұруы керек еді. Барлығы 567 арқалық орнатылды, олардың көпшілігі 15 метрге дейін созылды. Стандартты теміржол жоғарғы бөліктерінде бойлық ағаштарға төселді. Ең кең көшелерден өту үшін төрт көпір салынды.
Ашылу
"Мен осы ұлы және сұлу жобаның, қаншалықты қарапайым және уақытша болса да, бір бөлігі болуға зор қуаныш сезінемін. Ливерпульдің гүлденуі мен күшін одан әрі арттыратын, сондай-ақ Ливерпульдің атын ұлы механикалық жобаның алғаш рет туған жері ретінде тарихқа жеткізетін кәсіпорынға қатысқаныма қуаныштымын. Сондықтан, біраз қорқынышпен, бірақ міндетті түрде, Сэр Уильям Форвудтың нұсқауларын орындап, осы желіні іске қосатын электр машиналарын пайдалануға кірісемін. Нәтиже оның күткенінен айырмашылығы болмасын деп үміттенемін." – Солсбери маркизі ашылу салтанатында. Темір жолдың алғашқы күндері жолаушылар мен кондукторлар ашық автобустардың жоғарғы деңгейінде тұрып, темір жолдың биіктігін дұрыс бағаламай, көптеген жарақаттарға және кем дегенде бір өлімге себеп болды. Темір жол жұмыс уақытынан тыс аз көлік қабылдайтынын түсінгеннен кейін, желі 1894 жылдың 30 сәуірінде Seaforth Sands-ке дейін солтүстікке қарай ұзартылды, бұл тұрғын үйлерге жақын болу үшін жасалды. Бұл кеңейту темір жолдың жалпы ұзындығын 10 шақырымға жеткізді және құны 10 000 фунт стерлингті құрады. Бұрын жолаушылар негізінен бизнес және қалаға барып келсе, Seaforth кеңейтуі Ливерпульдің шеткі аудандарының тұрғындарынан келетін жолаушылардың санының артуына әкелді. 1896 жылдың 21 желтоқсанында Геркуланум догынан Динглге дейін оңтүстікке қарайғы кеңейту ашылды. Дингл – жалғыз жер асты станциясы, Геркуланум догынан жасалған кеңейту 200 фут (61 метр) торлы арқалық көпірмен және құмтас тік қабырғасы арқылы жарты миль (0,5 миль (1 км)) туннельмен Парк-роудқа дейін салынды.
Операция
Темір жолдың мердігері Дж. Уилланс бас инженер болып тағайындалды. Ол электр темір жолдарын салу және пайдалануға маманданған, ал 1902 жылы трамвайлардың бәсекесіне қарсы тұру үшін қызмет уақытын қысқарту мақсатында пойыздарға жаңа және қуаттырақ электр моторлары орнатылды. 20 ғасырдың басында Ланкашир және Йоркшир темір жолы (L&YR) өзінің бағыттарын электрлендіруде болды. L&YR стансасынан Seaforth Sands маңындағы жаңа стансаға қосылыс жасалды. Темір жол туристер арасында танымал болды. 1902 жылғы Ливерпуль жолсілкімі әуедегі темір жол арқылы доктарды тамашалау және баруға арналған толық тарауға ие болды, ал 1930 жылдардағы плакат оны "әлемдегі ең жақсы доктарды көрудің ең үздік жолы" деп сипаттады. 1919 жылы әуе темір жолын жылына 18 миллион жолаушы пайдаланды, тіпті Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жылына 14 миллион, ал 1950 жылдары 9 миллион жолаушы тасымалданды. 1902 жылдан бастап, бастан-аяқ сапар уақыты 22 минутқа дейін қысқартылды, бірақ қуаттылық пен техникалық қызмет көрсету шығындарының өсуіне байланысты 1908 жылы пойыздардың жылдамдығы алты минутқа төмендетілді, сондай-ақ ең көп жүк көлемі кезінде пойыздардың қатынайтын уақыты үш минутқа дейін жиілетілді. 1910 жылға қарай, жұмыс кестесі теңдесіз болды, әр 10 минут сайын сағат 4:45-тен 11:33-қа дейін кем дегенде бір пойызбен қамтамасыз етілді. 1905 жылдың 2 шілдесінен бастап, Overhead Railway пойыздары Seaforth & Litherland арқылы жүре бастады, сонымен қатар Ливерпуль Overhead Railway станциялары мен Ланкашир & Йоркшир темір жолының Саутпорт тармағы арасындағы байланыстар мен брондаулар жасалды, тарифтер мен кестелер жаңартылды. L&YR арнайы жеңіл электрлік пойыз құрап, 1906 жылдан бастап Динглден Айнтриге дейін қызмет көрсетуді бастады. 1908 жылы Айнтриге тұрақты рейстер тоқтатылды, ал одан кейін арнайы пойыздар жылына екі рет қана – Jump Sunday және Grand National үшін келесі жұма күні жүрді, екеуі де Айнтри ат жарыс жолында өткізілді. 1914 жылы Динглден Саутпортқа дейінгі қызмет тоқтатылды. 1914 жылға қарай темір жол 10 миллионнан астам жолаушыға қызмет көрсетті. Хантс-Кросс – Саутпорт желісін пайдалана отырып, дөңгелек маршрут құру үшін, желіні Геркуланум догынан Сент-Майклсқа және Сифорт-Сэндстен Сефтонға дейін кеңейту жоспарлары жасалды, бірақ олар іске аспады. Ұлы депрессия кезінде Ливерпуль доктарына кемелердің азайуы Overhead Railway пайдалануын төмендетті. 1932 жылдан бастап туристік билеттер ұсынылды, олар доктарда тоқтаған мұхит кемелеріне сапарларды қамтыды, билет сатуды арттыру, бағаны төмендету және жаңа жарнамалық кампанияның бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде темір жол бомбалардан көп зақым көрді. Таза жергілікті жоба болғандықтан, ол 1948 жылы Ұлыбританияның қалған темір жол жүйесімен бірге мемлекеттендірілмеді. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында компания кейбір вагондарды жаңғыртуды бастады, оларға жылдам жабылатын есіктер орнатылды. Желі әлі де көптеген жолаушыларды, әсіресе док жұмысшыларын тасымалдады. Mersey Docks & Harbour Board Overhead Railway жұмысын қатаң бақылауда ұстады. Доктардың мүддесін қорғау үшін, тасымалданатын жүктің салмағын шектеу және жалға алу мерзімін жеті жылда бір рет жаңарту туралы шарттарды Overhead Railway-дің құрылтай заңдарына енгізді. Басқарма Ливерпуль Overhead Railway компаниясының көмірді Геркуланум догына тасымалдау үшін Сифортта Ланкашир және Йоркшир темір жолымен қосылу әрекетіне кедергі келтірді. Басқарманың дамуға немесе құтқаруға көмектеспеуі, кем дегенде, оның докқа тікелей әсер ететін қызметтермен шектелуге бейімділігінен туындады. Халықтың қарсылығына қарамастан, желі 1956 жылдың 30 желтоқсанында жабылды. Соңғы екі пойыз жолаушылармен толы болды және Пир-Хедте кездесу үшін белгіленді, онда көпшілік жиналды. Бұл Ұлыбританиядағы тұңғыш электрлендірілген қалалық темір жолы болды, ол жабылды. Ғимараттар мен құрылымдарды күтіп-ұстау үшін аздаған қызметкерлер қалдырылды, сондай-ақ темір жолды қайта ашу мүмкіндігі ізделіп жатыр. LOR қызметкерлерінің 100-ден астамы жабылудан кейін Британдық темір жолында жұмысқа орналасты. Жұмысшылардың билет бағасы 8d-ден 1 шиллингке дейін өсті, өйткені олар автобус қызметін пайдалануға мәжбүр болды. Ал модернизацияланған бірінші сыныпты No 7 вагоны Coventry Railway Centre-ға берілді. 2012 жылдың 24 шілдесінде Дингл маңындағы терминал туннелінің бір бөлігі құлады.
Жылжымалы құрам
Теміржолда жолаушылар салоны мен электр қозғалтқышы бір құрылымда орналасқан электрлік пойыз жиынтықтары пайдаланылды. Кез келген саны бірге біріктіріле алатын, ал барлық қозғалтқыштар машинист тарапынан басқарылатын. 1892 және 1899 жылдар аралығында Brown Marshall & Co компаниясы салып шыққан алғашқы жиынтықтарда бір қозғалтқыш болған, бірақ үшінші партияда ол жаңа қозғалтқышпен алмастырылды. 1902 жылы электрлік вагондар екі қозғалтқышпен жабдықталды, ал 1919 жылы олар басқа қозғалтқыштармен ауыстырылды. Ауа тежегіш жүйесі орнатылды, оның қысымы соңғы станцияларда толықтырылды. Бастапқыда, жүк азаймаған кезде бір қозғалтқышты вагон пайдаланылды, бірақ қалыпты жағдай екі қозғалтқышты вагоннан және арасында тіркемелі вагоннан тұратын үш вагонды пойыз болды. Бастапқыда бірінші және екінші сыныпты, ал 1905 жылы L&YR теміржолымен қарым-қатынас басталғанда бірінші және үшінші сыныпты жолаушыларға арналған екі сыныптық орындықтар қарастырылды. Вагон ішкі жағы ашық, көлденең орналасқан орындықтармен жабдықталған: орталық тіркеме вагонында бірінші сыныпты жолаушылар үшін былғарымен қапталған орындықтар, ал үшінші сыныпты жолаушылар үшін ағаш орындықтар болды. Кернеу 500 В болғандықтан, L&YR жүйесіндегі 630 В кернеуде қозғалтқыштар тізбекті қосылымда жұмыс істеуі керек еді. 1945-47 жылдары үш вагонды пойыз жаңартылды, бұл ағаш корпусты алюминий және фанерамен ауыстыруды және күзетшінің басқаруымен электрлі сырғымалы есіктерді орнатуды қамтыды. Жаңа пойыздар тым қымбат деп есептелді және тағы алты пойыз қайта жаңартылды. Ливерпуль әуе теміржолы бір бу локомотивін, «Lively Polly» деп аталатын, ішкі цилиндрлі 0 4 0WT локомотивін пайдаланды, ол бастапқыда Лидсте Kitson компаниясы Батыс Ланкашир теміржолы үшін салып шыққан. Ол 1890 жылдары сатып алынғаннан бастап, 1949 жылы Биркенхедтегі көмір сатушы Rea Ltd компаниясына сатылғанға дейін жолды мұздан тазалау және техникалық қызмет көрсету пойызын тарту үшін пайдаланылды. Оның орнына 1947 жылы сатып алынған Ruston дизельді қозғалтқышы қойылды. Екеуі де әуе теміржолының электр пойыздарында қолданылатын арнайы байланыстыру құрылғысымен жабдықталған. Алғашқы пойыз Ливерпуль мұражайында сақталды, ал жаңартылған вагон Уорвикширдегі Электр теміржолы мұражайында сақталды.
Фильм
Темір жол «Waterfront» және «The Magnet» (1950) фильмдерінде, сондай-ақ «The Clouded Yellow» (1951) фильмінің соңғы сахналарында көрсетілген, онда Жан Симмонс сомдаған кейіпкер осы темір жол арқылы біріккен докқа саяхаттайды. Теренс Дэвис жасаған «Уақыт және қала» атты «бейнелемелік автобиографиялық поэмасында» кең көлемдегі архивтік кадрлар пайда болады, бұл фильм 2008 жылы Ливерпульдің Мәдениет астанасы мәртебесін мерекелеуге арналған. 1897 жылы Люмьер ағайындары Ливерпульді түсірген, соның ішінде темір жолдан алынған, алғашқы іздеу кадры да осы фильмге енген деп саналады. Бұл темір жол Ансон Дайердің «Ливерпульдегі бір күн» фильмінде де көрсетілген.