Кіріспе

Араб лигасының араб-израиль қақтығысындағы рөлінің шолуы Араб лигасы 1945 жылғы 22 наурызда Каирде құрылды. Оның құрамында алты мүше болды: Мысыр, Ирак, Транс-Иордания (1946 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Иордания деп аталды), Ливан, Сауд Арабиясы және Сирия. 1945 жылғы 5 мамырда Йемен қосылды. Құрылғаннан бері Араб лигасы Израиль-Палестина қақтығысында палестиналық арабтардың мүддесін қорғап, оның ішінде Израилға қатысты Араб лигасының бойкотын енгізді. Араб лигасы 1947 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Палестинаны бөлу жоспарына қарсы болды. 1948 жылғы 15 мамырда сол кездегі Араб лигасының жеті мүшесі бұрынғы британдық мандат аймағына басып кіруді үйлестірді, бұл 1948 жылғы араб-израиль соғысының басталуын белгіледі. 1964 жылы Араб лигасы Палестина Азат ету Ұйымын (ПАҰ) құрды, ол Израиль аумағында жұмыс істеуге тиіс болды. Алты күндік соғыс кезінде Араб лигасы мұнай эмбаргосына белсенді қатысты, ол 1967 жылғы қыркүйектегі Хартум резолюциясына дейін жалғасты. Лига мүшелері Израильмен соғыс жағдайын сақтап, қақтығысты бейбіт жолмен шешуге келісімдер жасаспауға келісті. Египет-Израиль бейбіт шартына қол қойылғаны айыпталды, ал Египет 1979 жылы Араб лигасынан шеттетілді, бұл 1989 жылға дейін сақталды. Араб лигасы 1988 жылғы 15 қарашада Палестина мемлекетінің жариялануын мойындады. 1993 жылы Палестина Азат ету Ұйымы мен Израиль Осло келісімдеріне қол қойды, оның нәтижесінде Палестина Ұлттық Әкімдігі құрылды. Араб лигасы Палестина Әкімдігінің құрылуын қолдау немесе айыптау туралы ресми мәлімдеме жасаған жоқ. 1994 жылғы қазан айында Иордания Израильмен Израиль-Иордания бейбіт шартына қол қойды, бірақ 1979 жылы Египетке жасалғандай, Араб лигасы тарапынан жазаландырылмады. 2002 жылы Араб лигасы Сауд Арабиясының Араб бейбітшілік жоспарын мақұлдады, ол Израильдің «1967 жылғы шекараларға» толықтай қайтаруын, оның орнына толыққанды қалыпқа келтірілген қарым-қатынастарды талап етті.

194548 жыл

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда палестиналық арабтар басшысыз қалды. Иерусалимнің Бас мүфтиі Хадж Амин әл-Хусейни 1937 жылдан бері эмиграцияда болып, соғыс жылдарында оккупацияланған Еуропада нацистік басшылықпен тығыз байланыста жұмыс істеді. Оның туысы Джамал әл-Хусейни соғыс кезінде Оңтүстік Родезияда интернировкада болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Әмин әл-Хусейни Мысырға қашып, 1959 жылы Ливанға көшті; ол 1974 жылғы 4 шілдеде Бейрутта қайтыс болды. 1945 жылғы қарашада Араб Лигасы Палестинаның Британдық мандаты аумағындағы палестиналық арабтардың жоғарғы атқару органы ретінде Араб Жоғары Комитетін қайта құрды. Комитет сол кездегі алты Араб Лигасы мемлекеті тарапынан дереу мойындалды; Мандат үкіметі жаңа Комитетті екі айдан кейін мойындады. Дегенмен, Комитет ішкі кикіреулерге байланысты тарап кетті, ал 1946 жылғы маусымда Араб Лигасы палестиналықтарға 1947 жылы «Араб Жоғары Комитеті» деп аталған Араб Жоғары Атқарушылығын таңдап берді, оның төрағасы Әмин әл-Хусейни (содан кейін Мысырда тұратын) және вице-төрағасы Джамал әл-Хусейни болды. 1945 жылғы 2 желтоқсанда Араб Лигасы Кеңесі Палестинадағы еврей меншігіндегі кез келген бизнесті бойкоттауды ресми түрде жариялады: «Палестинада өндірілген еврей өнімдері мен [тауарлары] араб елдерінде қабылданбас болып есептеледі; оларға араб елдеріне кіруге рұқсат беру сионистік саяси мақсаттарға қол жеткізуге әкелер еді».

1949-1967 жылдар

1949 жылғы қарулы келісімдердің нәтижесінде Батыс жағалау, соның ішінде Шығыс Иерусалим Иорданияның басқаруына өтті, ал Газа секторын 1967 жылғы алты күндік соғысқа дейін Мысыр басып алды. 1950 жылдың басында Израиль мен Иордания арасында «бес жылдық шабуылға қарсы келісім» жасасуға мүмкіндік туды. Бірақ 1950 жылдың 13 сәуірінде Араб мемлекеттері лигасы бірлескен қорғаныс және экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. Онда қол қойған тараптар әскери қорғаныс шараларын үйлестіруге міндеттелді және «Израильмен жеке экономикалық, саяси немесе әскери келісім жасаған кез келген араб мемлекеті Араб мемлекеттері лигасынан шығарылады» делінді. Араб мемлекеттері лигасының қысымы салдарынан Израиль мен Иордания арасындағы келісім орындалмады. Иордания 1950 жылдың 24 сәуірінде Батыс жағалауды ресми түрде аннексиялады. Король Абдулла 1951 жылдың 20 шілдесінде қаза тапты. 1959 жылы, оны құрған Араб мемлекеттері лигасына еш хабарластырмай, Гамал Абдель Насер Палестинаның барлық үкіметін таратып жіберді, себебі ол Палестина мәселесін табысты шеше алмады деп сақтады. Газа секторы Мысырдың тікелей басқаруына көшті. Осы кезде Әмин әл-Хусейни Мысырдан Ливанға қоныс аударды. 1964 жылғы Каир саммитінде Араб мемлекеттері лигасы палестиналықтарды өкілдік ететін ұйым құруды бастады. Бірінші Палестина Ұлттық Кеңесі 1964 жылдың 29 мамырында Шығыс Иерусалимде өтті. Палестинаны азат ету ұйымы осы жиын кезінде 1964 жылдың 2 маусымында құрылды. ПАҰ-ның қызмет аймағы сол кездегі Израиль мемлекетінің шекараларында болды: 1964 жылғы Палестина Ұлттық хартасында былай делінген:

Бұл Ұйым Иорданияның Хашимит Корольдігіндегі Батыс жағалау, Газа секторы немесе Химма аймағында ешқандай аумақтық егемендікке ие емес. Яаков Лозовиктің сөзінше, «1948 жылы жеңіліске ұшырағаннан кейін палестиналықтардың өздері ПАҰ құруға шешім қабылдаған жоқ; Араб мемлекеттері лигасы оны 1964 жылы Израильға шабуыл жасау үшін құрды. Көп жылдар бойы Араб мемлекеттері палестиналықтардың тәуелсіздігі туралы мәселені қарастырмады, енді ол қайтадан күн тәртібіне қойылды. ПАҰ құруы соғыстың нәтижесі емес, оған дайындық болды; мақсат – Израильді жою, палестиналықтардың қиын жағдайын түзету емес, оны араб мемлекеттері Израильге қарамастан орындай алатын еді».

1967 2000 жыл

1967 жылы 1 қыркүйекте Алты күндік соғыстан кейін Араб елдерінің сегіз басшысы Хартум резолюциясын қабылдады. Резолюцияның 3-тармағы "Үш жоқ" деп белгілі болды: "Израильмен бейбітшілік болмауы, оны мойындамау, оған келіссөздер жүргізбеу". Президент Анвар Садаттың Иерусалимге сапары, 1978 жылғы Египет пен Израиль арасындағы Кемп-Дэвид бейбіт келісімдері және Египет-Израиль бейбіт шарты Араб әлемінде айыпталып, 1979 жылы Израильмен бейбіт шартына қол қойғаннан кейін Египет Араб лигасынан шеттетілді, ал Лига штаб-пәтері Каирден көшірілді. Египет 1989 жылы қайта қабылданды. 1988 жылдың 15 қарашасында Палестина Ұлттық кеңесі Палестина мемлекетінің құрылуын бір жақты түрде жариялады, оны Араб лигасы дереу мойындады. Ол кезде Палестина Азат ету Ұйымының (ПАҰ) штаб-пәтері Тунисте орналасқан еді және Палестинаның ешқандай бөлігін бақылауда ұстамады. 1993 жылдың 13 қыркүйегінде Палестина Азат ету Ұйымы (ПАҰ) мен Израиль Палестина Ұлттық билігінің құрылуына әкелген Осло келісімдеріне қол қойды. Келісімдерде 1988 жылғы Палестина мемлекетінің жариялануына ешқандай сілтеме жасалмады және бұл Палестина араб көшбасшылары мен Израиль арасындағы алғашқы саяси келісім болды. Араб лигасы Палестина билігінің құрылуын қолдау немесе айыптау туралы ресми мәлімдеме жасаған жоқ. 1994 жылдың қазан айында Иордания Израильмен Израиль-Иордания бейбіт шартына қол қойды, бірақ 1979 жылы Египетке жасалғандай, Араб лигасы тарапынан жазаландырылмады.

2000 жылдан кейін

2002 жылы Сауд Арабиясы «Нью-Йорк Таймс» газетінде Араб бейбітшілік бастамасын ұсынды, ол Бейруттегі Араб лигасының саммитінде бірауыздан мақұлданды. Бұл жоспар БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 242 және 338 қаулыларына негізделген, бірақ одан да көп талаптар қояды, бастысы – Израильдің «1967 жылғы шекараларға» (яғни 1949 жылғы келісім сызығына) толықтай кері шегінуі. Мұның орнына, Израильмен толыққанды қалыпты қарым-қатынас орнатылуы көзделеді. Израильдің сыртқы істер министрі Шимон Перес: «Сауд Арабиясының қадамы маңызды, бірақ терроризм тоқтатылмаса, ол сәтсіз аяқталуы мүмкін. Кез келген бейбіт жоспардың мән-жайларын Израиль мен палестиналықтар тікелей талқылауы керек, ал мұны іске асыру үшін Палестина басшылығы терроризмді тоқтатуы керек. Оның қорқынышты көрінісін кеше ғана Нетанияда көрдік», – деді ол Нетаниядағы қанаушаң шабуылға сілтеме жасап. Араб лигасы бұл бастаманы бірнеше рет, соның ішінде 2007 жылғы наурызда Эр-Риядта өткен саммитте де қайта қолдады. 2007 жылдың 25 шілдесінде Араб лигасының өкілдері болып тағайындалған Иорданияның сыртқы істер министрі Абдул Ила Хатиб пен Мысырдың сыртқы істер министрі Ахмет Абуль Гейт Израиль премьер-министрі Эхуд Олмерт, сыртқы істер министрі Ципи Ливни және қорғаныс министрі Эхуд Баракпен Иерусалимде кездесті. Израиль үкіметінің Араб лигасынан ресми делегацияны қабылдағаны алғашқы рет болды. 2021 жылға қарай Араб лигасының жиырма екі мүшесінің тек алтауы ғана Израильді мойындады: Мысыр, Иордания, Біріккен Араб Әмірліктері, Бахрейн, Судан және Марокко. Израильмен қарым-қатынас, әсіресе соңғы Газа соғысынан кейін нашарлады, сол кезде Мавритания Израильмен қарым-қатынасын тоқтатты.