Кіріспе

Сауд Арабиясының сыртқы қатынастары – Сауд Арабиясы мен әлем елдері арасындағы дипломатиялық және сауда байланыстары. Сауд Арабиясының сыртқы саясаты мұнай экспорттаушы Перс шығанағы елдерімен ынтымақтастыққа, араб әлемінің біртүтастығына, ислам ынтымағына және Біріккен Ұлттар Ұйымын қолдауға бағытталған. Іс жүзінде, соңғы жылдары ең маңызды мәселелер АҚШ-пен қарым-қатынас, Сауд Арабиясы жетекшілік еткен Йемендегі әрекет, Израиль-Палестина жанжалы, Ирак, Иран Ислам Республикасынан туындайтын қауіп және мұнай бағасының әсері болды. Сауд Арабиясы мұсылман елдеріне дамуға үлкен көмек көрсетеді. 1986 жылдан 2006 жылға дейін ел 49 миллиард фунт стерлинг көмек ретінде ұсынды. Қатыспау қозғалысының мүшесі болғанымен, Сауд Арабиясы араб елдерінің «Батысшыл бағытындағы» жетекші күші ретінде танылады, ол АҚШ-пен байланысты, және Мысыр, Иордания және Парсы шығанағының араб мемлекеттерінен тұрады. Сауд Арабиясы мен АҚШ жақын стратегиялық одақтастар және серіктестер. Дегенмен, бұл қарым-қатынас Обама әкімшілігінің соңғы жылдары төмендегенімен, президент Дональд Трамп сайланғаннан кейін Сауд Арабиясының патшалық отбасымен жақын байланыс орнатып, нығайды. Сауд Арабиясының басты діні – сунниттік ислам. Қытай мен Сауд Арабиясы маңызды одақтастар болып табылады, және екі елдің арасындағы қарым-қатынас соңғы онжылдықтарда едәуір дамыды. Сауд Арабиялықтардың көпшілігі Қытайға жағымды пікір білдіреді. ОПЕК-тің негізін қалаушы мүшесі ретінде Сауд Арабиясының мұнай бағасын ұзақ мерзімді саясаты – бағаны тұрақты және орташа деңгейде ұстау, яғни кіріс табуға жеткілікті, бірақ мұнай импорттаушы елдерді баламалы энергия көздерін іздеуге немесе оның қаржылық активтері орналасқан және Сауд үкіметіне саяси және әскери қолдау көрсететін Батыс елдерінің экономикасын қауіпке ұшыратпау үшін тырысады. Сауд Арабиясы ОПЕК, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Араб Лигасы сияқты бірнеше халықаралық ұйымдардың негізін қалаушы мүшесі болып табылады. Сондай-ақ, ол Перс шығанағы ынтымақтастық кеңесінің, Мұсылман әлемінің лигасының, Ислам ынтымақтастығы ұйымының және Ислам даму банкінің құрылтайшы мүшесі болып есептеледі, барлығының штаб-пәтері Сауд Арабиясында орналасқан. Ел Халықаралық валюта қорында, Дүниежүзілік банкте белсенді рөл атқарады және 2005 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына қосылды. UCLA профессоры Джеймс Л. Гелвиннің сөзіне сәйкес, Сауд Арабиясы Араб көктемі, Обама әкімшілігінің саясаты және 2010 жылдардың ортасында мұнай бағасының төмендеуі салдарынан сыртқы және қауіпсіздік саясаты саласында жақында айтарлықтай белсенділік танытты.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін (1939-1945) және суық соғыс кезінде (1947-1991) Сауд Арабиясы антикоммунистік, антисекуляристік араб ұлтшылдығы саясатын ұстанды, көбінесе жетекші антикоммунистік держава – АҚШ-пен жұмыс істеді. 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін, Сауд Арабиясы және басқа араб мұнай экспорттаушылары Израильді қолдағаны үшін АҚШ пен оның одақтастарына эмбарго салғанда, мұнай табысы күрт өсті. Корольдік жетекші ислам мемлекеті болу үшін жұмыс істеді, исламды және әсіресе оның консервативті мектебін (Вахабизм деп аталады) ілгерілету үшін жомарттықпен жұмсады. Бұл дінді тазартып, біріктірген деп санайтындар бар, ал басқалары бұл аймақтық ислам мәдениеттерін құртты деп мәлімдейді. (Сауд Арабиясының көмегінің мәдениетке әсерін Индонезиядағы Минангабау және Ачех халықтары, сондай-ақ Мальдив аралдарындағы халықтары арасында көруге болады. Исламның вахаби түрі Батыста исламшыл экстремизмнің көзі ретінде қарастырылады. Сауд Арабиясы мен оның мұнай саясаты 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында Кеңес Коммунизмінің құлауына дейін суық соғыстың прокси-соғыстарында маңызды рөл атқарды. Сауд Арабиясы Ауғанстан моджахедтерін ғана емес, мұсылман емес антикоммунистерді де қаржыландыруға көмектесті. Сонымен қатар, ол "1980-ші жылдары ресейліктердің американдық әскери шығындардың күрт өсуіне сәйкес келетін энергияны сату үшін төзімділік танытқан кезде" мұнай бағасын тұрақтандыру арқылы Кеңес коммунистік идеологиясына үлкен нұқсан келтірді. 1995 жылы Фахд патшаның инсульттан кейін, сол кездегі мұрагер ханзада Абдулла сыртқы саясатқа жауапкершілікті өз мойнына алды. АҚШ-Сауд Арабиясы қарым-қатынасында айтарлықтай өзгеріс болды, себебі Абдулла өзінің саясатын патша Фахдтың Батысқа жақын саясатынан алшақтатуға тырысты. Абдулла АҚШ-тан тәуелсіздік алып, аймақтық қарым-қатынастарды, әсіресе Иранмен қарым-қатынасты жақсартуға күш салды. Ұзақ жылдар бойы шешілмей келген бірнеше шекаралық даулар шешілді, соның ішінде Сауд Арабиясының Йеменмен шекарасы айтарлықтай өзгертілді. Бұл жаңа тәсіл АҚШ-пен қарым-қатынасты шиеленістірді. Алайда, АҚШ сияқты, Иранға қатысты қорқу мен сенімсіздік Сауд Арабиясы саясатының маңызды бөлігіне айналды. 2010 жылы жарияланған дипломатиялық хаттарда король Абдулланың АҚШ-ты "жыланның басын кесу" үшін Иранға шабуыл жасауға шақырғаны белгілі болды. Сауд Арабиясы Иранның Таяу Шығыстағы ықпалына қарсы салмақ ретінде АҚШ-пен одағын пайдаланды, ал Сауд Арабиясы және Парсы шығанағындағы басқа араб мемлекеттері Ираннан қорғану үшін АҚШ-қа жүгінді. Сауд Арабиясы бүкіл әлемде исламшыл терроризмнің ошағы болғандықтан, АҚШ және басқа батыс елдерімен қарым-қатынас одан әрі нашарлады. Осама бен Ладен және 11 қыркүйекке жасалған 19 террористік шабуылдың 15-і Сауд Арабиясының азаматтары болды, бірақ кейбір шенеуніктер бен Ладеннің АҚШ-Сауд Арабиясы қарым-қатынасын нашарлату үшін бұл шабуылды әдейі жоспарлағанын айтады. Ал Орталық барлау агенттігінің бұрынғы директоры Джеймс Вулси Сауд Арабиясының вахабизмін "әл-Қаида мен оның бауырлас террористік ұйымдары гүлденген топырақ" деп сипаттады. АҚШ үкіметіндегі кейбір адамдар корольдік отбасының вахаби дінбасыларымен ұзақ және тығыз қарым-қатынаста болғандықтан, әл-Қаида сияқты радикалды топтардың өсуіне жағдай жасады деп санайды, және шабуылдардан кейін олар радикалдарды іздеуге немесе болашақ зұлматтарды болдырмауға көмектеспеді. 2011 жылдың басында араб әлемінде болған наразылықтар мен төңкерістерге байланысты Сауд Арабиясы Тунис президенті Зин әл-Абидин Бен Алиге баспана берді, ал король Абдулла Мысыр президенті Хосни Мубаракқа (Мубарак биліктен алынғанға дейін) қолдау көрсету үшін телефон соқты. Сауд Арабиясының әскери күштері мен одақтастары 2015 жылдың наурызынан бастап Йемендегі (Сауд Арабиясының оңтүстік шекарасында) қақтығысқа қатысты.

Ислам діні

Гете университеті Франкфурттағы FFGI мәліметінше, уахабит идеологиясы бүкіл әлемге тараған, Сауд Арабиясы үкіметімен тығыз байланысты ұйымдар, мысалы, Бүкіләлемдік мұсылман лигасы (WML) және Бүкіләлемдік мұсылман жастары қауымдастығы белсенді түрде қатысуда. 1970 жылдардың ортасынан 2002 жылға дейін Сауд Арабиясы "шетелдік дамуға көмек" ретінде 70 миллиард доллардан астам қаржы жұмсады. Алайда, дәлелдерге сүйенсек, осы қаражаттың басым бөлігі шындығында Ваххабизмді таратуға және оның ықпалын кеңейтуге, басқа ислам түрлерінің есебінен жұмсалған. 2002 жылы үкіметпен байланысты "Айн әл-Якин" басылымында жарияланғандай, Сауд Арабиясы үкіметі қаржылаған жобалар Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Африка, Австралия және Азиядағы мұсылман емес елдерде белсенді болды. Олардың ішінде Сауд Арабиясы толық немесе ішінара қаржылаған 210 ислам орталығы, 1500 мешіт, 202 колледж және шамамен 2000 мектеп бар. Сауд әулеті Еуропада 1359 мешітті ашты. Қытайда 2 миллионға дейін мұсылман концлагерьлерге қамалып, зорлық-зомбылық пен азапқа ұшырап отыр.

Америка

Елдер арасындағы ресми қарым-қатынастардың басталуы. Аргентинаның Эр-Риядта елшілігі бар. Сауд Арабиясының Буэнос-Айресте елшілігі бар. Боливия Сауд Арабиясында Каирдегі елшілігі арқылы өкілдік етеді. Сауд Арабиясы Боливияда Бразилиядағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Бразилияның Эр-Риядта елшілігі бар. Сауд Арабиясының Бразилиада елшілігі бар. Канада мен Сауд Арабиясының қарым-қатынастары туралы толық ақпаратты қараңыз. Канаданың Эр-Риядта елшілігі бар. Сауд Арабиясының Оттавада елшілігі бар. Сондай-ақ қараңыз: Араб канадалықтары. Чилидің Әбу-Дабидегі елшілігі Сауд Арабиясын да қамтиды. Сауд Арабиясының Сантьягода елшілігі бар. Колумбияның Әбу-Дабидегі елшілігі Сауд Арабиясын да қамтиды. Сауд Арабиясы Колумбияда Лимадағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Коста-Риканың Әбу-Дабидегі елшілігі Сауд Арабиясын да қамтиды. Сауд Арабиясы Коста-Рикада Лимадағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Кубаның Эр-Риядта елшілігі бар. Сауд Арабиясының Гаванада елшілігі бар. Эквадор Сауд Арабиясында Каирдегі елшілігі арқылы өкілдік етеді. Сауд Арабиясы Эквадорда Бразилиядағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Сауд Арабиясы Эль-Сальвадорда Дохадағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Сауд Арабиясы Эль-Сальвадорда Мексика қаласындағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Гватемала Сауд Арабиясында Каирдегі елшілігі арқылы өкілдік етеді. Сауд Арабиясы Гватемалада Мексика қаласындағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Гаитидің Римдегі елшілігі Сауд Арабиясын да қамтиды. Сауд Арабиясы Гаитиде Гаванадағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Гондурас Сауд Арабиясында Каирдегі елшілігі арқылы өкілдік етеді. Сауд Арабиясы Гондураста Мексика қаласындағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Мексика мен Сауд Арабиясының қарым-қатынастары туралы толық ақпаратты қараңыз. Мексиканың Эр-Риядта елшілігі бар. Сауд Арабиясының Мексика қаласында елшілігі бар. Сондай-ақ қараңыз: Мексикадағы ислам. Никарагуаның Каирдегі елшілігі Сауд Арабиясын да қамтиды. Сауд Арабиясы Никарагуада Мексика қаласындағы елшілігі арқылы өкілдік етеді. Перудің Эр-Риядта елшілігі бар. Сауд Арабиясының Лимада елшілігі бар. Сауд Арабиясы мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас 1931 жылы АҚШ король Ибн Саудтың үкіметін мойындады. 1930 жылдары Standard Oil компаниясы мұнайды іздеу жұмыстарын бастады. 1943 жылға дейін Сауд Арабиясында АҚШ елшісі болған жоқ, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс күшейген сайын, АҚШ Сауд Арабиясының мұнайының стратегиялық маңызы бар екенін түсіне бастады. Сауд патшасы АҚШ президенті Франклин Делано Рузвельтпен 1945 жылдың 14 ақпанында үш күндік кездесуде кездесті. Бұл кездесу екі ел арасындағы болашақ қарым-қатынастардың негізін қалады. 1951 жылы өзара қорғаныс туралы келісімге сәйкес, АҚШ патшалықта тұрақты АҚШ әскери оқу миссиясын құрды және Сауд Арабиясының қарулы күштеріне қару қолдану және басқа да қауіпсіздікке байланысты қызметтерді оқытуды қамтамасыз етуге келісті. Бұл келісім ұзақ жылдар бойы сақталған қауіпсіздік қарым-қатынасының негізін қалады. АҚШ Сауд Арабиясының ең ірі сауда серіктесі және ең жақын одақтастарының бірі болып табылады және 1933 жылдан бері толық дипломатиялық қарым-қатынаста болды, және олар бүгін де күшті. Алайда, 2013 жылдың соңында АҚШ-тың Сириядағы азаматтық соғысқа араласудан бас тартқаннан және Иранмен қарым-қатынасын жақсартуынан кейін Сауд Арабиясының АҚШ-пен қарым-қатынасы қиын жағдайға түсті. Америкалық балаларды Сауд Арабиясына халықаралық түрде алып кетуге байланысты сын-пікірлер болды және 2002 жылы Конгресс отырысында Сауд Арабиясында ұсталған балалардың ата-аналары өз балаларының ұрлануына қатысты құлшынысты куәліктер берді. Вашингтондық Insight журналы сол кезде Сауд Арабиясын бірнеше рет атап көрсетіп, халықаралық ұрлау туралы мақалалар сериясын жариялады. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдардан кейін АҚШ пен Сауд Арабиясы арасындағы қарым-қатынас шиеленісті, онда әл-Қаидамен байланысы бар он тоғыз адам, оның ішінде 15 Сауд Арабиясының азаматы төрт коммерциялық жолаушылар ұшағын ұрлап, екі ұшақты Нью-Йорктегі Дүниежүзілік сауда орталығының егіз мұнараларына құлатты, нәтижесінде 2973 адам қаза тапты. Сауд Арабиясы Американың Дүниежүзілік сауда орталығы мен Пентагонға жасалған террористік шабуылдарға байланысты мәлімдеме жасап, оларды "өкінішті және адамгершілікке жатпайтын" деп атады. Сауд Арабиясы талибандарды тануын тоқтатты және 2001 жылдың қараша айының ортасында Буш әкімшілігі терроризмге қарсы соғысқа Сауд Арабиясының қолдауын жоғары бағалады. Алайда, жарияланған БАҚ хабарлары Сауд Арабиясының белсенсіздігіне байланысты АҚШ-тың наразылығын көрсетті. 19 ұшқыштың 15-і Сауд Арабиясының азаматтары болғанына қарамастан, Сауд Арабиясы ұшқыштардың өмірбаяндық мәліметтерін қарауға немесе олардың отбасымен сұхбаттасуға ниеттенген американдықтармен ғалымдық түрде ынтымақтастық көрсетпеді. АҚШ президенті ретіндегі алғашқы телеарнада сұхбат берген Барак Обама Араб тіліндегі Al Arabiya телеарнасы арқылы мұсылман әлеміне үндеді. Ол бұрынғы әкімшілік кезеңінде нашарлаған қарым-қатынастарды жақсартуға қызығушылық танытты және міндеттеме берді. Аймақтағы американдық елші - бұрынғы сенатор Джордж Дж. Митчелл. 2010 жылдың 20 қазанында АҚШ Мемлекеттік департаменті Конгреске американдық тарихындағы ең ірі қару сатуын - Сауд Арабиясы Корольдігінің шамамен 60,5 миллиард долларлық сатып алуын жасау ниетін хабарлады. Бұл келісім Сауд Арабиясының қарулы күштерінің шабуылдық қабілетін едәуір арттырады. АҚШ қару трансфері АҚШ күштерімен "үйлесімділікті" арттыратынын атап өтті. 1990-1991 жылдардағы Бірінші шығыс соғысында АҚШ-та оқытылған Сауд Арабиясының күштері, сондай-ақ АҚШ стандарттарына сәйкес салынған әскери нысандар американдық қарулы күштеріне ыңғайлы және таныс жағдайда орналасуға мүмкіндік берді. Бұл жаңа келісім осы қабілеттерді арттырады, өйткені американдық әскери инфрақұрылымы салынуға жатыр. Сауд Арабиясының Вашингтон қаласындағы елшілігі және Хьюстон, Лос-Анджелес және Нью-Йорк қалаларындағы бас консулдықтары бар. АҚШ-тың Эр-Риядтағы елшілігі және Дахран мен Джидда қалаларындағы бас консулдықтары бар. Сауд Арабиясының Монтевидеода елшілігі бар. Уругвайдың Эр-Риядта елшілігі бар. Сауд Арабиясының Каракаста елшілігі бар. Венесуэланың Эр-Риядта, сондай-ақ Джиддада елшілігі бар.

Қоғаммен байланыс және үгіт-насихат

Сауд Арабиясының Батыстағы беделі адам құқықтарының бұзылуы мен Йемендегі азаматтық соғысқа қатысуы салдарынан әрдайым даулы болған. Ұлыбритания мен АҚШ саудиялық режимді қолдайтын қоғамдық қатынастардың (PR) маңызды орталықтарына айналды. Чатем Хаустың Таяу Шығыс және Солтүстік Африка бағдарламасының жетекшісі Лина Хатиб 2016 жылдан бері Сауд Арабиясының «Ұлыбритания мен АҚШ-қа бағытталған кең ауқымды PR науқанын» бастағанын мәлімдеді, ол британдық аудиторияға арналған ағылшын тіліндегі контентті қамтиды. Бұл PR Йемендегі соғыс кезінде Тереза Мэйдің қару сатуды қолдауымен байланысты. Ұлыбританиядағы БАҚ Мұхаммед бин Салманды реформатор ханзада ретінде бейнеледі, ал ірі газеттер бин Салманның «реформалық бағдарламасын» насихаттайтын жарнамалар жариялады. «Бұл өте ауыр айыптаулар. Біз соңғы мәліметтермен таныспыз және Сауд Арабиясы үкіметінің көмегімен фактілерді анықтау үшін жедел жұмыс істеп жатырмыз», - деді Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің өкілі. Франция да Хашогги сияқты «жетілген және беделді» журналистің қалай жоғалып кеткенін түсіндіруді сұрады. Хашоггинің қанынан кейін Германия канцлері Ангела Меркель Сауд Арабиясына қару сатуды тоқтатты. Еуропалық парламент «Сауд Арабиясына Еуроодақ көлеміндегі қару эмбаргосын енгізу» туралы міндетті емес резолюцияны да қабылдады. Канада премьер-министрі Джастин Трюдо Хашогги дауы кезінде көп миллиондық қорғаныс келісімін бұзумен қорқытты. Consulum, Лондондағы PR фирмасы, негізінен Bell Pottinger компаниясының бұрынғы қызметкерлерінен құралған, Сауд Арабиясы үкіметімен және Freud Communications PR фирмасымен байланыс бағдарламаларында жұмыс істеді. Бин Салман басшылығымен Сауд Визиясы 2030-ды насихаттауда патшалықпен жұмыс істеген Freud Communications Хашогги жоғалып кеткеннен кейін режимнен алшақтады. Pagefield Global Counsel және Kekst CNC (француздық PR компаниясы Publicis-тің лондондық бөлімшесі) бұрынғыда режиммен жұмыс істегендерін, бірақ енді Сауд Арабиясында жұмыс істемейтінін мәлімдеді. Сауд Арабиясының имиджін жақсарту үшін жұмыс істеген бірнеше медиа компаниялар бар. Бин Салман 2018 жылдың басында АҚШ сапарында Vice Media негізін қалаушы Шейн Смитпен кездесті, ал Vice Сауд Арабиясының Режимге байланысты баспа тобы және «жұмсақ күш құралы» Сауд Арабиясының зерттеу және маркетинг тобымен (SRMG) елді насихаттау үшін жұмыс істеді. SRMG The Independent газетімен келісімге отырып, Таяу Шығыста шетелдік тілдерде (соның ішінде араб тілінде) веб-сайттар ашуды жоспарлап отыр, бұл Сауд Арабиясы баспасының редакциялық бағытына ықпал етуі мүмкін деген алаңдауға әкелді. SRMG сондай-ақ Тони Блэрдің Сауд Арабиясын жаңғырту бағдарламасын жеңілдету үшін Тони Блэрдің жаһандық өзгерістер институтына қаржылай көмек көрсетеді. АҚШ Әділет министрлігіне ұсынылған FARA eFile құжатына сәйкес, Вашингтондағы Сауд Арабиясының елшілігі 2020 жылы сайланған президент Джо Байденнің және оның әкімшілігінің инаугурациясына дейін Heritage Foundation-ның бұрынғы лоббисін қысқаша заңнамалық жұмыс үшін жалдады. Off Hill Strategies компаниясымен айына 25 000 долларлық келісім 2020 жылдың 19 қазанынан 2021 жылдың 18 қаңтарына дейін, президент Байденнің инаугурациясына екі күн қалғанға дейін күшіне енді. Құжаттамаға сәйкес, PR фирмасы «федералды заң шығарушылық қолдау және елшіліктің конгресспен байланысуын күшейту және Сауд Арабиясы Корольдігі мен АҚШ арасындағы екіжақты қарым-қатынасты одан әрі дамытуға бағытталған қызметтерді» ұсынуға міндеттелді. 2019 жылғы алғашқы пікірталаста Байден Сауд Арабиясын «пария» деп атап, Йемендегі соғыста мыңдаған бейбіт тұрғындардың қаза болуына себепкер болған Сауд Арабиясы басқаратын коалицияда қолданылған деп айыпталғандықтан АҚШ-тың Эр-Риядқа қару сатуын тоқтатуға уәде берді. Off Hill Strategies компаниясы 2020 жылы Сауд Арабиясының елшілігінде алғашқы жұмысқа орналасқан компания болып саналады.

Халықаралық ұйымға қатысу

Сауд Арабиясы ABEDA, AfDB, AFESD, AL, AMF, BIS, ESCWA, FAO, G 20, G 77, GCC, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, Халықаралық теңіз ұйымы, Inmarsat, Intelsat, Interpol, IOC, ISO, ITU, NAM, OAPEC, OAS (байқаушы), OIC, OPCW, OPEC, UN, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO және WTrO мүшесі болып табылады.