Кіріспе

Ливияның Муамар Каддафи (1969–2011) тұсындағы сыртқы қатынастары көп ауытқулар мен өзгерістерге ұшырады. Олар Батыспен, әсіресе АҚШ-пен (бірақ 21 ғасырдың басындағы қарым-қатынастар 2011 жылғы азамат соғысынан бұрын жақсартылды) және Таяу Шығыс пен Африкадағы басқа ұлттық саясаттармен сипатталды, оның ішінде Ливия үкіметінің көптеген әскери және көтерілісшіл топтарға қаржылық және әскери көмегі де болды.

Уақыт шкаласы

1969 жылдан бастап полковник Муамар Каддафи Ливияның сыртқы саясатын қалыптастырды. Оның негізгі сыртқы саяси мақсаттары – араб бірлігін құру, Израильді жою, исламды дамыту, палестиналықтарды қолдау, Таяу Шығыс және Африкадағы сыртқы әсерді жою, сондай-ақ түрлі "революциялық" қозғалыстарды қолдау болды. 1969 жылғы төңкерістен кейін АҚШ пен Ливия арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады. Каддафи Ливия аумағындағы американдық және британдық базаларды жапты және Ливиядағы барлық шетелдік мұнай және коммерциялық мүдделерді жартылай мемлекеттік меншікке көшірді.

1970 жылдар

Әскери техника мен азаматтық ұшақтардың экспортына бақылау 1970 жылдары енгізілді. 1972 жылдың 11 маусымында Каддафи палестиналық қарулы топтарға ерікті болып қосылғысы келетін кез келген арабтың "өзінің есімін кез келген Ливия елшілігінде тіркесе, оған жауынгерлік дайындық беріледі" деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ шабуылдарға қаржылық қолдау көрсетуге уәде берді. Жауап ретінде АҚШ өзінің елшісін кері шақырды. Каддафи мұнай эмбаргосын Батысқа қарсы саяси қару ретінде пайдалануды ынталандырды, ол 1973 жылы мұнай бағасының өсуі мен эмбарго арқылы Батысты, әсіресе АҚШ-ты Израильге қолдау көрсетуді тоқтатуға көндіретініне үміттенді. Каддафи кеңестік коммунизмді де, батыстық капитализмді де қабылдамады, себебі ол коммунизм дінге қарсы, ал капитализм адамзатқа қарсы екеніне сенді. 1973 жылы Ирландия теңіз күштері Ирландияның теңіз аумағында "Клаудия" кемесін тоқтатып, оның Ливиядан Уақытша ИРА-ға Кеңес қаруларын тасымалдап әкелгенін анықтады. 1976 жылы Уақытша ИРА жасаған бірнеше террористик шабуылдан кейін Каддафи: "Британияны дірілдетіп, оның рухын сындырған бомбалар – Ливия халқының бомбалары. Біз оларды ирланд революционерлеріне жібердік, осылайша британдықтар өткен істері үшін жазасын төлейді" деді. 1978 жылдың қазан айында Каддафи Иди Аминге көмектесу үшін Ливия әскерін Уганда-Танзания соғысына жіберді, осы кезде Амин Танзанияның солтүстік облысы Кагераны аннексиялауға тырысты, бірақ Танзания қарсы шабуыл жасады. Амин шайқаста жеңіліп, кейін Ливияға қашып кетті, онда ол шамамен бір жыл тұрды. Ливия бұрынғы испандық Сахарадағы Полисарио майданының негізгі қолдаушыларының бірі болды – бұл аймақта испан отаршылдығын аяқтауға бағытталған ұлтшыл қозғалыс. Полисарио 1976 жылдың 28 ақпанында Сахара Араб Демократиялық Республикасын (САДР) жариялады, ал Ливия 1980 жылдың 15 сәуірінен бастап САДР-ды Батыс Сахараның заңды үкіметі ретінде мойындады. Сахаралық студенттердің Ливияда білім алуы әлі де кең таралған құбылыс. Каддафи сондай-ақ қысқа ғұмырлы Орталық Африка Империясының өзін-өзі жариялаған императоры Жан-Бедель Бокассаға көмектесті, бірақ кейін француз президенті Валери Жискар д’Эстенмен келісімге келді, оған сәйкес француздық тарап Каддафимен байланысын үзу шартымен оның тәж кию рәсімін қаржыландыратын болды. 1979 жылдың желтоқсанында АҚШ елшілігінің қызметкерлері Триполиден бұқаралық наразылық толқулары кезінде елшілікке шабуыл жасалып, өрт қойылғаннан кейін эвакуацияланды. АҚШ үкіметі 1979 жылдың 29 желтоқсанында Ливияны "терроризмді қолдайтын мемлекет" деп жариялады.

1980 жылдар

1981 жылдың мамыр айында АҚШ үкіметі Вашингтондағы Ливияның «халық бюросын» (елшілігін) жапты және дипломатиялық мінез-құлықтың халықаралық қабылданған стандарттарын бұзған әрекеттеріне жауап ретінде Ливия қызметкерлерін елден шығарып салды. 1981 жылдың тамызында Сидра шығанағындағы алғашқы оқиға кезінде Ливияның екі әскери ұшағы Ливияның талабы бойынша Жерорта теңізінің халықаралық суларындағы әдеттегі теңіз жаттығуына қатысқан АҚШ ұшағына оқ атты. АҚШ ұшақтары Ливияның шабуылдаушы ұшағын атып түсірді. 1981 жылдың 11 желтоқсанында Мемлекеттік департамент Ливияға сапарға арналған АҚШ паспорттарын жарамсыз деп таныды (де-факто сапарға тыйым салу) және қауіпсіздік мақсатында Ливиядағы барлық АҚШ азаматтарына елді тастап кетуді ұсынды. 1982 жылдың наурыз айында АҚШ үкіметі Ливияның шикі мұнайын АҚШ-қа импорттауға тыйым салды және Ливияға экспортталатын АҚШ тауарларына бақылауды күшейтті. Тағам мен дәрі-дәрмектен басқа барлық мәмілелерге лицензия қажет болды. 1984 жылдың наурыз айында АҚШ экспорттық бақылауын кеңейтіп, Ра’с Лануф мұнай-химия кешеніне болашақ экспортқа тыйым салды. 1985 жылдың сәуірінде Экспорт-импорт банкінің барлық қаржыландыруына тыйым салынды. 1981 жылдың қазан айында Мысыр президенті Анвар Садат қаза тауып, Қаддафи бұл қылмысты құттықтап, Садаттың АҚШ пен Израильмен Кемп-Дэвид келісімдеріне қол қойғаны үшін «жаза» болғанын мәлімдеді. 1984 жылдың сәуірінде Ливиядан Лондонда пана тапқан босқындар екі диссиденттің өлім жазасына кесілуіне наразылық білдірді. Ливия дипломаттары 11 адамды атып, британ полиция қызметкері Ивон Флетчерді өлтірді. Бұл оқиға Ұлыбритания мен Ливия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың он жылдан астам уақытқа үзілуіне әкелді. Екі айдан кейін Қаддафи өз агенттерінің диссидент босқындарды өлтіруге дайын екенін мәлімдеді, тіпті олар қасиетті Мекке қаласына қажылыққа барса да. 1984 жылдың тамызында Сауд Арабиясының полициясы Меккедегі ливиялық жоспарды жоққа шығарды. 1985 жылдың желтоқсанында Рим мен Вена әуежайларында болған шабуылдар салдарынан 19 адам қаза тауып, 140-қа жуық адам жарақат алды, содан кейін Қаддафи Еуропа елдері Ливияға қарсыларға қолдау көрсетуін тоқтатса, Қызыл Армия фракциясын, Қызыл бригадаларды және Ирландия Республика армиясын қолдауын жалғастыратынын мәлімдеді. Ливияның Сыртқы істер министрі де бұл қазалы оқиғаны «батылдық әрекет» деп атады. 1986 жылы Ливияның мемлекеттік телеарнасы Ливияның американдық және еуропалық мүдделерге шабуыл жасау үшін өзін-өзі өлтірушілерді дайындап жатқанын хабарлады. Қаддафи Сидра шығанағын өзінің аумақтық сулары деп жариялады және оның теңіз күштері 1986 жылдың қаңтар және наурыз айларында болған қақтығысқа қатысты. 1986 жылдың 5 сәуірінде Ливия агенттері Батыс Берлиндегі «La Belle» түнгі клубына бомба тастады, нәтижесінде кешке келген үш адам қаза тауып, 229 адам жарақат алды. Қаддафидің жоспары Батыс барлау қызметімен ұсталды. Кейінірек, Германияның қайта бірігуі кезінде Штази архивтері зерттелгенде, толыққанды ақпараттар алынды. Ливияның Шығыс Германиядағы елшілігінен операцияны жүргізген ливиялық агенттер 1990 жылдары қайта біріккен Германияда сотталды. Германия мен АҚШ Батыс Берлиндегі бомбалауға бұйрық Триполиден келгенін анықтады. 1986 жылдың 14 сәуірінде АҚШ Қаддафи мен оның режиміне қарсы «Эль-Дорадо каньоны» операциясын жүргізді. Триполи мен Бенгазидегі әуе қорғанысы, үш әскери база және екі әуежай бомбаланды. Нақты соққылар Қаддафиді өлтіре алмады, бірақ ол бірнеше ондаған әскери офицерлерін жоғалтты. Шамамен 30 әскери және 15 азамат қаза тапты, соның ішінде Қаддафидің 6 айлық асырап алған қызы да бар деген мәлімдеме бар. Қаддафи АҚШ-қа қарсы керемет әскери жеңіске жеткенін және елдің ресми түрде «Ұлы Социалистік Халықтық Ливия Араб Джамахириясы» деп аталатынын жариялады. Алайда оның сөзі құштарлықсыз айтылғандай көрінді, тіпті «жеңіс» тойлары да ерекше болды. Қарапайым ливиялық азаматтардың Қаддафиді сынай бастауы, мысалы, оның суреттерін бүлдіруі көбейді. Қаддафиге қарсы шабуылдар режимді 17 жылдағы ең нашар жағдайға жеткізді. Чад-Ливия жанжалы (1978-1987) Ливия үшін 1987 жылы «Тойота соғысы» апатпен аяқталды. Франция бұл қақтығыста Чадты қолдады және екі жылдан кейін, 1989 жылдың 19 қыркүйегінде француз авиакомпаниясының UTA 772 рейсі ұшу кезінде жарылып, ливиялық агенттер кінәлі деп танылды. Бұл оқиға бір жыл бұрын болған Pan Am 103 рейсінің (Локерби бомбалауы) апатына ұқсас болды. Бұл екі ұшақтың құлауы және 1986 жылғы Берлиндегі дискотекадағы бомбалау Ливияның немесе оның агенттерінің террористік бомбалаулар арқылы кек алудың белгілі бір үлгісін көрсетті. Біріккен Ұлттар Ұйымы Ливияға осы екі әрекеті үшін санкция салды (БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 731, 748 және 883 қаулыларымен). БҰҰ 2003 жылы Ливия «өз шенеуніктерінің әрекеттері үшін жауапкершілікті мойындаған, терроризмнен бас тартып, құрбандардың отбасыларына тиісті өтемақы төлеуге келіскеннен кейін» бұл санкцияларды жойды (1506 қаулысымен). 2008 жылы Ливия осы үш террористік актінің (сондай-ақ 1986 жылы Триполи мен Бенгазидегі АҚШ бомбалауының) құрбандарына өтемақы төлеу үшін қор құрды. Қаддафи Филиппиндегі бірқатар исламист және коммунист террористік топтарын, сондай-ақ Океаниядағы жартылай әскери жасақтарды қаржыландырды. Ол АҚШ-тың одақтасы Жаңа Зеландияның маори халқын радикалдандыруға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Австралияда ол АҚШ-пен ANZUS одағына қарсы шыққан сауда одақтары мен бірқатар саясатшыларды қаржыландырды. 1987 жылдың мамырында Австралия Ливияның Океаниядағы әрекеттеріне байланысты дипломаттарды депортациялады және онымен қарым-қатынасты үзіп жіберді. 1987 жылдың соңында француз билігі 150 тонналық ливиялық қару жөsendілімін еуропалық террористік топтарға жеткізіп бара жатқан «MV Eksund» сауда кемесін тоқтатты. 1988 жылы Ливия Рабтада химиялық қару зауытын салуда екені анықталды; бұрынғы ЦРУ директоры Вебстер ливиялық нысанды «мен білетін химиялық соғысқа арналған ең ірі химиялық зауыт» деп атады. Ливияның Совет Одағымен қарым-қатынасы кең ауқымды ливиялық қару сатып алуларын және шығыс блогының мыңдаған кеңесшілерінің болуын қамтыды. Ливияның Чадпен соғысында кеңінен қолданған және жоғалтқан советтік қару-жарағы советтік-ливиялық түсіністіктің бұзылуы болды, бұл қарулар советтік мақсаттарына қайшы келетін әрекеттер үшін қолданылмауы керек еді. Нәтижесінде советтік-ливиялық қарым-қатынас 1987 жылдың ортасында ең төменгі деңгейге жетті. 1989 жылдың қаңтарында Сидра шығанағында АҚШ және Ливия ұшақтары арасындағы кезекті кездесу болды, нәтижесінде екі ливиялық ұшақ атып түсірілді.

1990 жылдар

1991 жылы Ливияның екі барлау қызметкері АҚШ және Ұлыбритания прокурорлары тарапынан 1988 жылғы желтоқсанда Pan Am 103 рейсін жарған оқиғаға қатысқандығы үшін айыпталды. Алты ливиялық 1989 жылы Чад пен Нигер үстіндегі UTA 772 рейсін жарған қылмыс үшін сотқа тартылды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Ливиядан күдіктілерді ұстап беруді, Pan Am 103 және UTA 772 тергеулеріне ынтымақтастық көрсетуді, құрбандар отбасыларына өтемақы төлеуді және терроризмді қолдауды тоқтатуды талап етті. Ливияның бұл талаптарды орындаудан бас тартуы 1992 жылғы 31 наурызда Қауіпсіздік Кеңесінің 748-ші қаулысын қабылдауға әкелді, ол Ливияға қарсы халықаралық санкцияларды енгізіп, Ливияның талаптарды орындауын қамтамасыз етуді мақсат етті. Ливияның қарсылығы салдарынан 1993 жылғы қарашада Ливияға қарсы БҰҰ санкциялары күшейтілді. Варшава шарты мен Кеңес Одағының тарауынан кейін Ливия үшінші әлем елдерімен дипломатиялық байланыстарды кеңейтуге және Еуропа мен Шығыс Азиямен сауда байланыстарын арттыруға күш салды. 1992 жылы БҰҰ санкциялары енгізілгеннен кейін бұл байланыстар айтарлықтай азайды. 1998 жылы Араб лигасының отырысында араб мемлекеттері БҰҰ санкцияларына қарсы шықпауға келісім жасады. Содан кейін Ливия екіжақты қарым-қатынасты нығайтуға бағытталды, әсіресе Мысырмен және Солтүстік-Батыс Африка елдерімен – Тунис пен Мароккомен. Сонымен қатар, Ливия Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африкамен қарым-қатынасын дамытуға тырысты, нәтижесінде Конго Демократиялық Республикасы, Судан, Сомали, Орталық Африка Республикасы, Эритрея және Эфиопиядағы бірнеше ішкі африкалық дауларға араласты. Ливия Африкадағы ықпалын қаржылық көмек арқылы кеңейтуге тырысты, мысалы, Нигер сияқты кедей көршілеріне көмек көрсетуден бастап Зимбабвеге мұнай субсидияларын беруге дейін. Каддафи құрлықты бір үкімет басқаратын біртұтас "Африка Құрама Штаттарын" құруды ұсынды. Бұл жоспар орташа деңгейде қабылдауға ие болды, бірақ Нигерия мен Оңтүстік Африка сияқты ықпалды мемлекеттер күмәнмен қарады. Каддафи сонымен қатар Чарльз Тейлорды оқытып, қолдады, ол Сиерра-Леонедегі соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін Сиерра-Леонедегі арнайы сотта айыпталды. Ливияның Югославиядағы Слободан Милошевич режимімен тығыз байланысы болды. Каддафи Босния мен Герцеговинаның мұсылмандарына және Косовоның албандарына қарсы серб православиешілерімен одақтасты. Каддафи Милошевичтің Косово албандарына қарсы кең ауқымды этникалық тазалау жасады деген айыптауларға қарамастан қолдады. 2011 жылы Болгарияның бұрынғы сыртқы істер министрі Надежда Нейнски телешоуда Болгария үкіметінің өзінің әскери агенттігі дайындаған, "Ат жегісі" операциясының жоспарының бар екенін көрсететін тексерілмеген есепті Германияға тапсырғанын мәлімдеді, бірақ әскери барлау қызметі ақпараттың дұрыстығын растау мүмкін емес екенін ескертті. Каддафи бұрынғы Югославияға НАТО-ның бомбалауын айыптады, мемлекетке қарсы айыптаулардың "империалистік өкпе" тарапынан Srebrenica және басқа жерлердегі қарулы ARBiH өлім отрядының бейнесін жалған көрсетуге бағытталған қасақана әрекеттер екенін айтты. 1996 жылы Иран мен Ливияға қатысты санкциялар туралы заң (ILSA) қабылданды, ол Ливияның мұнай және бензин секторына бір жылда 40 миллион доллардан астам инвестиция салған АҚШ емес компанияларды жазалауға тырысты. ILSA 2001 жылы жаңартылды, ал инвестиция шегі 20 миллион долларға дейін төмендетілді. 1999 жылы БҰҰ санкциялары енгізілгеннен кейін он жыл өткен соң Ливия батыс әлеміне қатысты күрт саяси өзгерістер жасады, соның ішінде Локербидегі күдіктілерді соттау үшін ұстап берді. Бұл дипломатиялық жетістік бірнеше жылдық келіссөздерден кейін, соның ішінде 1998 жылғы желтоқсанда БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанның Ливияға сапары және Нельсон Манделаның жеке өтінішінен кейін болды. Соңында Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Робин Кук америкалықтарды Нидерландыда Шотландия заңдарына сәйкес күдіктілердің сотын қабылдауға көндірді, ал БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі күдіктілер сотты жүргізу үшін Нидерландыға келгеннен кейін санкцияларды тоқтатуға келісті. Бұл шешімді көптеген батыс елдері құптады және Ливияның халықаралық қауымдастыққа қайта қосылуына бағытталған маңызды қадам ретінде қарады. 2003 жылдан бастап Ливия Еуропалық Одақ пен АҚШ-пен қарым-қатынасын жақсартуға күш салды және тіпті "Ливия моделі" деген ұғымды енгізді, бұл екі тараптың да жақсы ниеті болғанда күшпен емес, келіссөздер арқылы қандай нәтижелерге қол жеткізуге болатынын көрсетуге арналған мысал. 2004 жылы Джордж Буш экономикалық санкцияларды алып тастады және АҚШ-пен ресми қарым-қатынас қайта жаңартылды. Ливия Вашингтонда байланыс кеңсесін ашты, ал АҚШ Триполиде кеңсе ашты. 2004 жылғы қаңтарда конгрессмен Том Лантос Ливияға ресми конгресс делегациясының алғашқы сапарын басқарып өтті. Ливия Судан президенті Омар әл-Баширді Дарфурдағы геноцид айыптауларына қарамастан қолдады. 2007 жылы бес болгар медбикесі мен палестиналық дәрігердің 1999 жылдан бері 400-ден астам балаға ЖИТС жұқтыруға қатысқан деген айыппен ұсталғаннан кейін босатылуы Ливия-Батыс қарым-қатынасындағы жаңа кезеңнің басталуы ретінде қарастырылды. АҚШ Каддафи режимін 27 жылдан кейін терроризмді қолдайтын мемлекеттер тізімінен шығарды. 2007 жылғы 16 қазанда Ливия БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне 2008 жылғы қаңтарда басталатын екі жылға мүше болып сайланды. 2008 жылғы тамызда Италия премьер-министрі Сильвио Берлускони Ливияға 25 жыл ішінде 5 миллиард доллар төлеу туралы келісімге қол қойды, бұл "Италияның отарлық кезеңде Ливияға келтірген зиянды толық және моральдық мойындауы" еді, деді Италия премьер-министрі. 2008 жылғы қыркүйекте АҚШ мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс Каддафимен кездесіп, АҚШ-Ливия қарым-қатынасы "жаңа кезеңге" енгенін мәлімдеді. Ливия-Швейцария қарым-қатынасы 2008 жылы Женевадағы үй шаруашылығы қызметкерлерін ұрып-сапқалы салғандықтан Ханнибал Каддафи ұсталғаннан кейін нашарлады. Жауап ретінде Каддафи швейцариялық банктерде сақталған барлық ақшасын алып, Біріккен Ұлттардан Швейцарияның тәуелсіз мемлекет ретінде таратылуына дауыс беруді сұрады. 2009 жылғы ақпанда Каддафи Африка Одағының төрағасы болып сайланды. Сол жылы Ұлыбритания мен Ливия тұтқындарды алмастыру туралы келісімге келді, содан кейін Ливия Локербидегі сотталған бомбалаушының қайтарылуын сұрады, ол 2009 жылғы тамызда үйіне оралды. 2009 жылғы 23 қыркүйекте полковник Каддафи Нью-Йорктегі БҰҰ Бас Ассамблеясының 64-ші сессиясында сөз сөйледі, ол АҚШ-қа жасаған алғашқы сапары болды. 2009 жылғы 25 қазанда канадтық виза сұрауларына бас тартылып, канадтық саяхатшыларға Ливияға қош келмеді делінді. Атап айтқанда, Харпер үкіметі Каддафидің сотталған Локерби бомбалаушысын мақтағанына сын айтуды жоспарлап отырды. Ливия үкіметінің жақсы ниетті күш-жігерінің шындығы күмәнді болуы мүмкін, өйткені 2009 жылы Марокко сыртқы істер министрі Таиб Фасси Фихри АҚШ дипломатына ливиялықтар 2009 жылы сәтсіз қастандықтан кейін жараланған Гвинея әскери басшысы капитан Мусса Дадис Камараны қабылдауға дайын екенін айтты. Ливия Каддафиді сынаған беженшілердің басын алуға сыйлықтарды беруді жалғастырды, соның ішінде ливиялық-британдық журналист Ашур Шамиске 1 миллион доллар сыйлық белгіленді. Батыспен қысқа ғана жақындасуға қарамастан, Ливия мен Каддафи өзінің империализмге қарсы ұстанымдарын сақтап қалды. 2009 жылы Каддафи Венесуэла президенті Уго Чавеспен бірге "еркіндік пен өзін-өзі анықтау үшін халықтың заңды күресін терроризммен байланыстыру ниеттерін" қабылдамайтын декларацияға қол қойды. Осы кездесуде Каддафи үшінші әлем елдері үшін НАТО-ға қарсы империалистік балама боларлық "Оңтүстік Атлант мүшелері ұйымын" құруды ұсынды. Каддафи мен Ливия әрдайым өзінің қатаң сионизмге қарсы ұстанымын сақтап келді. 2000 жылдар бойы Каддафи мен Ливия палестиналық Хамас тобына қолдау көрсетіп, оның басшысы Халед Машальмен жақын қарым-қатынас орнатты. 2008 жылғы Газа соғысы кезінде Ливия бірінші болып...

2010 жылдар

Араб көктемінің басталуы кезінде Каддафи 2011 жылдың қаңтар айында Тунистегі төңкерісті айыптап, наразылық білдірушілерді WikiLeaks адастырды деп мәлімдеп, құлатылған президент Зин әл-Абидин Бен Алиге қолдау көрсетті. Каддафи үкіметінің Батыс әлемімен қарым-қатынасты жақсартудағы жетістіктері келесі айда басталған наразылықтарды авторитарлық түрде басып тастауынан кейін тез күйреп кетті. Ұлыбритания, АҚШ және соңынан Италия сияқты көптеген Батыс елдері Ливияны диссиденттерге жасалған қатыгездікпен айыптады. Перу 2011 жылдың 22 ақпанында Триполимен дипломатиялық қатынасын үзуге бірінші болып келісті, ал одан кейін келесі күні Африка Одағының мүшесі Ботсвана да осы қадамды жасады. Ливия 2011 жылдың 22 ақпанында, Перу екіжақты қатынастарды тоқтатқан күні Араб Лигасының жұмысынан шеттетілді. Бұған жауап ретінде Каддафи өзінің үкіметі атынан «Араб лигасы аяқталды. Араб лигасы деген есімнің өзі жоқ» деді. 2011 жылдың 10 наурызында Франция жамахириямен қарым-қатынасты үзіп қана қоймай, Бенгазиде құрылған көтерілісшілердің Ұлттық Кеңесіне дипломатиялық мойындығын беруге бірінші болып келісіп, оны «Ливия халқының жалғыз заңды өкілі» деп жариялады. 2011 жылдың 20 қыркүйегіне дейін 98 ел осы қадамды жасады. 2011 жылдың 19 наурызында Франция, Ұлыбритания және АҚШ басшылығындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше елдерінің коалициясы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1973 қаулысын бекіткеннен кейін Ливияның әуе кеңістігінде және аумақтық суларында әскери операцияларды бастады. Бұл операцияның мақсаты, көтерілісшілердің штаб-пәтері Бенгазиге жақындағанда, бейбіт тұрғындарға қарсы шабуылдарды болдырмау еді. Оған жауап ретінде Каддафи Ливия мен коалиция мүшелері арасында «шексіз соғыс» жағдайы орнағанын мәлімдеді. Осыған қарамастан, ол АҚШ президенті Барак Обамаға үш беттік хат жолдап, «бұрыс және қате әрекетті жоюды» және Ливиядағы нысаналарға шабуылды тоқтатуды өтінді, оны бірнеше рет «біздің ұлымыз» деп атап, көтерілістің кінәсін террористік ұйым Аль-Каидаға таңды.

Батыспен қарым-қатынастар

2003 жылы Ливия батыс Ливияның детанциясын жүзеге асыру ниетімен саясатын өзгертуге кірісті. Ливия үкіметі жаппай қырып-жоятын қару-жарақ бағдарламаларынан бас тарту және Pan Am 103 рейсі мен UTA 772 рейсінің құрбандарының отбасыларына шамамен 3 миллиард доллар өтемақы төлеу туралы шешім қабылдады. 2008 жылдың 30 тамызында Каддафи мен Италия премьер-министрі Сильвио Берлускони Бенгазиде тарихи ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. Келісім шарттарына сәйкес, Италия Ливияға бұрынғы әскери оккупациясы үшін өтемақы ретінде 5 миллиард доллар төлейді. Ал Ливия өз жағалауынан келетін заңсыз көші-қонға қарсы күрес шараларын күшейтеді және итальяндық компанияларға инвестицияларды арттырады. Италия келісімді 2009 жылдың 6 ақпанында ратификациялады. 2008 жылдың 31 қазанында Ливия жеке кәсіпорындардан тартылған қайырымдылық көмегімен 1,5 миллиард доллар төледі. Бұл қаражат 1988 жылы Pan Am 103 рейсін бомбалау және 1986 жылы Германиядағы La Belle дискотекасын жарқындатудан зардап шеккен АҚШ азаматтарына өтемақы төлеуге бағытталды. Сонымен қатар, Берлиндегі шабуылдан кейін АҚШ әуе шабуылынан зардап шеккен ливиялықтарға қордан 300 миллион доллар өтемақы берілді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі Шон МакКормак бұл қадамды «АҚШ пен Ливия арасындағы серіктестікті жалғастыру және кеңейтуге жол ашатын мақтауға лайық кезең» деп атады. АҚШ-Ливия талаптарын реттеу туралы келісім бойынша жасалған соңғы төлем екі ел арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған маңызды қадам ретінде қарастырылды, ол Триполи қару-жарақ бағдарламаларын тоқтатқаннан кейін жеңілдеді. Джордж Буш Ливияның терроризмге қатысты сот процестерінен иммунитетін қалпына келтіретін және күтіліп тұрған өтемақы талаптарын тоқтатуға бағытталған жарлыққа қол қойды. 2008 жылдың 17 қарашасында Сыртқы істер министрі Билл Раммел Ливиямен бес келісімге қол қойды. Раммел былай деді: «Бүгін мен ливиялық әріптесім Абдулати аль-Обидимен төрт екіжақты келісімге қол қоямын, бұл өткен жылы мамыр айында Тони Блэрдің Ливияға жасаған сапары кезінде келісілгендей, біздің сот жүйесіндегі байланысымызды нығайтады. Сонымен қатар, біз бүгін Ливиядағы британдық бизнеске және Ұлыбританиядағы ливиялық инвесторларға сенімділік, нақтылық және ашықтық тұрғысынан пайда әкелетін, сондай-ақ салық төлеу міндеттемелерін азайтатын екі еселенген салық салу туралы келісімге қол қойып жатырмыз. Біз инвестицияларды қорғау және ынталандыру туралы келісімді келіссөздердің соңғы кезеңіндеміз». «Ливияның жаппай қырып-жоятын қарулардан ерікті түрде бас тартуының нәтижесінде Ұлыбритания мен Ливия арасындағы қарым-қатынас соңғы жылдары айтарлықтай жақсарды. Бүгінде біз БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде серіктеспіз. Біз сондай-ақ Ливияға Еуропалық Одақпен жақынырақ қарым-қатынас орнатуға көмектесуді қалаймыз, осылайша Ливияның халықаралық қауымдастыққа интеграциялануын жалғастыру және нығайту. Сондықтан біз Ливия мен Еуропалық Одақ арасында саяси, әлеуметтік, экономикалық, сауда және мәдени қатынастарды қамтитын негіздемелік келісім туралы келіссөздерді бастауды қолдаймыз». 2008 жылдың 21 қарашасында АҚШ Сенаты Джин Кретцтің 1972 жылдан бері Ливиядағы АҚШ-тың бірінші елшісі болып тағайындалуын бекітті. 2009 жылдың маусым айында Каддафи Римге алғашқы сапарын жасады, онда ол премьер-министр Берлусконимен, президент Джорджио Наполитаномен, Сенат төрағасы Ренато Шифанимен және палата төрағасы Джанфранко Финимен кездесті. Демократиялық партия мен Италияның құндылықтары сапарға қарсы болды, ал Италия бойынша адам құқықтары ұйымдары мен Радикалды партия көптеген наразылық акцияларын ұйымдастырды. Каддафи шілде айында Африка Одағының төрағасы ретінде Л’Аквилада өткен G8 саммитіне де қатысты. 2005-2009 жылдары Италия Ливияға қару-жарақ экспорттаудағы Еуропалық Одақтың бірінші экспорттаушысы болды, оның жалпы құны 276,7 миллион еуроны құрады, оның үштен бірі 2008-2009 жылдары ғана құрады. Италия Ливияға қару-жарақ экспорттаудың үштен бірін құрайды, оның ішінде әскери ұшақтар, сондай-ақ зымырандар мен электрондық жабдықтар бар. 2000-шы жылдардың соңында Ливия мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас Америка Құрама Штаттарының Африка командалығын (AFRICOM) құруға байланысты нашарлады, оған Каддафи мен Ливия үкіметі қатты қарсы болды. Ливиядағы азаматтық соғыс кезінде Италия Триполимен қарым-қатынасын тоқтатты және Бенгазидегі көтерілісшілер билігін Ливияның заңды өкілі деп мойындады, бұл Каддафиге қарсы үкіметпен қарым-қатынастың басталуын білдірді. Италия үкіметі халықаралық қауымдастықты осы үрдіске қосылуға шақырды. Ливиядағы азаматтық соғыс кезінде Еуропалық Одақ пен НАТО-ға мүше барлық мемлекеттер Триполиден дипломатиялық қызметкерлерін шығарып, Ливия астанасындағы елшіліктерін жапты. 2011 жылдың 1 мамырында вандалдар бірнеше шетелдік елшіліктер мен БҰҰ кеңселерiне зиян келтірді, бұл Ұлыбритания мен Италия тарапынан айқын айыптамаға әкелді. Ұлыбритания да Лондондағы Ливия елшісін елден қуды. 2011 жылдың 1 шілдесінде Каддафи 1970-ші және 1980-ші жылдардағы саясатын қайта жаңартуға бағытталған Еуропадағы азаматтар мен кәсіпорындарға шабуылдарды ұйымдастырумен қауестендірді.

1986 жылы Батыс Берлин дискотекасында бомба жарылысы

2001 жылдың 13 қарашасында Германия соты 1986 жылғы Берлиндегі дискотекадағы жарылысқа қатысы барлығы үшін, оның ішінде Ливияның Шығыс Берлиндегі елшілігінің бұрынғы қызметкері бар төрт адамды кінәлі деп тапты. Осы жарылыстан 229 адам жарақат алды және екі АҚШ әскері қаза тапты. Сот Ливия үкіметінің де осы оқиғаға қатысы бар екенін анықтады.

Локербидегі бомбалау

1991 жылдың қараша айында Ливияның екі барлау қызметкері – Әбделбасет әл-Меграхи мен Ламин Халифа Фхима 1988 жылдың желтоқсан айында Локербиде болған жарылыспен айыпталды. Ливия осы екі күдіктіні АҚШ-қа немесе Шотландияға экстрадициялаудан бас тартты. Осының салдарынан 1992 жылдың 31 наурызында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 748 қаулысы бекітілді. Онда Ливиядан күдіктілерді ұстап беру, Pan Am 103 рейсі мен UTA 772 рейсіне қатысты тергеуге қатысу, құрбандар отбасыларына өтемақы төлеу және терроризмді қолдауды тоқтату талап етілді. БҰҰ 1993 жылдың қарашасында 883 қаулысымен активтерді тоңдыру және таңдамал мұнай жабдықтарына эмбарго сияқты қосымша санкциялар салды. 1999 жылы 1989 жылдың қыркүйегінде Union Air Transport 772 рейсін жарылысқа ұшыратуда айыпталған тағы алты ливиялық Париждегі сотта қатысусыз сотталды. Олар кінәлі деп танылып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 2007 жылдың маусым айында Шотландияның қылмыстық істерді қайта қарау комиссиясы әділетсіздік орын алған болуы мүмкін деген шешімге келді және Меграхи ісін Эдинбургтегі Қылмыстық апелляциялық сотқа екінші рет шағымдану үшін жіберді. Бір жылға созуы күтілген апелляция 2009 жылдың сәуірінде басталды және 2009 жылдың мамырында тоқтатылды. Салдарынан емдеуге келмейтін қатерлі ісік диагнозы қойылған Меграхи апелляциядан бас тартты және 2009 жылдың 20 тамызында қайырымдылықпен түрмеден босатылып, Ливияға қайтарылды. 2009 жылдың 24 қыркүйегінде The Wall Street Journal газетіне берген сұхбатында, Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында сөйлегенінен кейін бір күн өткенде, Каддафи: "Локерби мәселесіне келетін болсақ, оны заңдық, саяси және қаржылық тұрғыдан аяқталды деп айтар едім, бәрі бітті" деді.

Бенгази ауруханасындағы оқиға

1990 жылдардың соңында Бенгазидегі балалар ауруханасында 400-ден астам науқасқа жұққан ВИЧ инфекциясы тарады. Ливия бұл жағдайға бес болгар медбикесі мен палестиналық дәрігерді кінәлады, олар тұтқындалып, әрі ақырында өлім жазасына кесілді (кейіннен бұл үкім күштен шығарылып, жаңа сот процесі тағайындалды). Халықаралық қауымдастықтың пікірінше, Ливия нашар санитарлық жағдайды жасыру үшін медицина қызметкерлерін сауырған, ал Болгария және басқа елдер, оның ішінде Еуропалық Одақ пен АҚШ Триполиден оларды босатуды бірнеше рет сұрады. 2006 жылдың 11 мамырында Триполиде жаңа сот процесі басталды. 6 желтоқсанда жарияланған зерттеу нәтижесінде алты адам Ливияға келгенге дейін кейбір балалардың инфекция жұқтырғаны анықталды, бірақ бұл мәліметтерді сотқа дәлел ретінде қосуға мүмкіндік болмады. 2006 жылдың 19 желтоқсанында алты адам тағы да кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Олар 2007 жылдың маусым айында Франция президенті Николя Саркозидің араласуымен, Еуропалық Одақпен жасалған келісімдерге байланысты босатылып, Болгарияға қауіпсіз оралды.

Швейцариямен дау

2008 жылдың 15 шілдесінде Муаммар Каддафидің бесінші ұлы, Ханнибал Каддафи және оның әйелі екі күнге ұсталды, Швейцарияның Женева қаласындағы екі қызметкеріне шабуыл жасады деген айып тағылды, содан кейін 17 шілдеде кепілдікпен босатылды. Ханнибал Каддафидің зорлық-зомбылық және агрессивті мінез-құлыққа бейімділігі бар, оның бұрынғы әйелі оны дене жарақаттау үшін айыптаған, ал итальян полиция қызметкерлеріне шабуыл жасаған. Ливия үкіметі Швейцариядан импортты тоқтатты, Ливия мен Швейцария арасындағы рейстер санын азайтты, швейцариялық азаматтарға виза беруді тоқтатты, Берннен дипломаттарды қайтарды және ABB және Nestlé сияқты швейцариялық компанияларды кеңселерді жабуға мәжбүр етті. Швейцарияда ірі мұнай өңдеу зауытын иеленетін "General National Maritime Transport Company" компаниясы да Швейцарияға мұнай жөнелтуді тоқтатты. Екеуі де көші-қон заңнамасын бұзды деген айыппен алты айға сотталды, бірақ Хамдани апелляцияда ақталды, ал Гёльдидің мерзімі төрт айға қысқартылды. Гёльди 2010 жылдың 22 ақпанында Ливия билігіне өткізілді, ал Хамдани 24 ақпанда Швейцарияға оралды. 2009 жылдың шілдесінде өткен G8 саммитінде Муаммар Каддафи Швейцарияны "әлемдік мафия" деп атап, оның Франция, Германия және Италия арасында бөлінуі керек деді. 2009 жылдың тамызында Швейцария президенті Ханс Рудольф Мерц Триполиге сапар шегіп, Ханнибал Каддафи мен оның әйелінің тұтқындалуы үшін Ливиядан ресми түрде кешірім сұрады. Женева прокуроры жұмыскерлер келісімге келгеннен кейін және ресми шағымдарын кері тартып алғаннан кейін Каддафилерге қарсы қозғалған істі тоқтатты.

Шенген аймағына виза беруді тоқтату

2010 жылдың ақпан айында Швейцариямен дау кеңейді, Ливия Швейцария құрамына кіретін Шенген аймағының кез келген елінің азаматтарына кіру визасын беруден бас тартты. Бұл қадам Швейцарияның Ливияның 188 жоғары лауазымды шенеунігін қара тізімге енгізуіне жауап ретінде жасалғандай көрінді. Бұл тыйымның нәтижесінде, кейбір елдердің шетел азаматтарына Триполи әуежайы арқылы Ливияға кіруге рұқсат берілмеді, ал сегіз мальталық азаматтың бірі үйіне қайту үшін 20 сағат күтуге мәжбүр болды. Әуежайдағы Ливияның аты-жөні жарияланбаған бір шенеунігі Reuters агенттігіне тыйымды растауды сұрағанда: "Рас, бұл дұрыс. Осындай шешім қабылданды. Ұлыбританиядан басқа еуропалықтарға виза берілмейді", - деді. Жауап ретінде Еуропалық комиссия бұл әрекетті "бір жақты және пропорционалды емес" деп сынады, бірақ дереу "тең жауап" жарияланбады.

Африка

Ливия бұрын Нигердің солтүстігінде шамамен аймаққа және Алжирдің оңтүстік-шығысының бір бөлігіне құқығы бар деп мәлімдеген. Сонымен қатар, ол Туниспен теңіз шекарасы дауына қатысты. Барлық африкалық елдер сияқты Ливия да Одақтаспау қозғалысының мүшесі. Триполи қатысатын көптеген халықаралық ұйымдар сияқты, Одақтаспау қозғалысы да оны Ливия Араб Джамахириясы деп таниды.

Алжир

Алжир мен Ливия арасындағы қарым-қатынас көбінесе достық болған. Ливияның Батыс Сахарадағы Полисарио фронтына қолдау көрсетуі, Алжирдің тәуелсіздік алғаннан кейін Ливиямен қарым-қатынасын жақсартуға көмектесті. Аузу дауы 1994 жылғы 3 ақпанда аяқталды, онда Халықаралық сот судьялары 16 дауысқа 1 қарсы көпшілікпен Аузу жолағы Чадқа тиесілі екенін шешті. Соттың шешімі дереу орындалды, екі тарап 4 сәуірде шешімді іске асырудың нақты шараларына қатысты келісімге қол қойды. Халықаралық бақылаушылардың қадағалауымен Ливия әскерлерінің жолақтан шығуы 15 сәуірде басталды және 10 мамырда аяқталды. Ливиядан Чадқа жолақтың ресми және соңғы берілуі 30 мамырда өтті, онда тараптар Ливияның әскерін шығару толыққанды жүзеге асырылғанын көрсететін бірлескен мәлімдемеге қол қойды. Ливия азаматтық соғысы кезінде АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон Чад үкіметінің жоғары деңгейдегі өкілдерімен кездескеннен кейін, Нджамена Каддафиге қарсы екенін және көтерілісшілер бақылауындағы Бенгазидегі Ұлттық ауысу кеңесімен байланысқа түскенін мәлімдеді. Бұл мәлімдемеге кем дегенде бір сыртқы саясат сарапшысы күдікпен қарады, ол Чад президентінің жартылай бауыры Даусса Дебидің бұрынғы сөздерін еске салып, "Дебидің сөздері Каддафидің Ливиядағы ұлттық көтерілісті "Аль-Каида" террористік тобы ұйымдастырды" деген пікірін қайталайтын сияқты" деді.

Мысыр

1950 жылдардың басында көршілес Египет және Ливия елдері тәуелсіздік алғаннан кейін, қарым-қатынастар бастапқыда ынтымақтастықпен қалыптасты. Ливия 1973 жылғы Йом-Кипур соғысында Египетке көмек көрсетті. Кейіннен Египеттің батыс елдерімен жақындасуы салдарынан шиеленіс туды. 1977 жылғы Ливия-Египет соғысынан соң қарым-қатынастар он екі жылға үзіліп қалды. Бірақ 1989 жылдан бері қарым-қатынастар тұрақты түрде жақсарып келеді. 2003 жылдан 2008 жылға дейін БҰҰ және АҚШ санкцияларының күшін жоюмен қатар, екі ел мұнай және табиғи газ өнеркәсібін бірлесіп дамытуға жұмыс істеп келеді.

Қытай

Қаддафи көп жағынан халықаралық мәселелерде Қытайды сынады. Ол Қытайдың социализмге қиянат жасағанын да айтты. Осыған қарамастан, Қытай компаниялары Ливияның бірінші азаматтық соғысы кезінде Ливия үкіметіне қару сату бойынша келіссөздер жүргізді, бірақ Қытай үкіметі бұл келіссөздер туралы білмейтінін және қару сатылмағанын мәлімдеді.

Индонезия

1989 жылдан бастап Ливия Азат Аче қозғалысын әскерлермен және көмекпен, ГАМ-ның екінші толқыны арқылы қолдады. Осының нәтижесінде екінші ГАМ толқыны бұрынғы толқыннан жақсы жаттығудан өтті.

Ирак

Ливия Иран-Ирак соғысы кезінде (1980-1988 жж.) Иранды Иракқа қарсы қолдады. Осы себепті, 1985 жылы Ирак Ливиямен барлық байланысын үзді. Бірақ Ливия 1987 жылы Иранға қолдау көрсетуді тоқтатты және Ирак президенті Саддам Хусейнмен қарым-қатынасты қайта жаңартуға көшті. Ливия Ирактың Кувейтке басып кіруіне қарсы болды, сонымен қатар Перс шығанағы соғысы кезінде Иракқа қарсы көпұлтты коалицияға да қарсы шықты. Қаддафи 2003 жылғы Иракқа жасалған шабуылды өмір бойы сынады, 2008 жылғы Араб лигасының саммитінде соғысты және Саддам Хусейндің өлім жазасын өткір сынға алды, тіпті 2003 жылы Ирактың "азаттығы, тәуелсіздігі және егемендігі" қайта орнатылғанша Баас үкіметімен барлық қарым-қатынасты тоқтата тұруға дейін барды.

Пәкістан

Екі ел де отаршылдықтан тәуелсіздік алғаннан бері, тарихи мәдени ұқсастықтарының арқасында берік қарым-қатынас орнатып келді.

Вануату

Вануату мен Ливия 1986 жылы ресми дипломатиялық қатынастарды орнатты, бұл бастама Вануату тарапынан туды. Вануату үшін мақсат – мұнай өндіретін ірі елмен тиімді экономикалық байланысқа қол жеткізу және Батыс блогына жатпайтын маңызды елмен қарым-қатынас орнату арқылы бейтараптық саясатын күшейту болды.

Халықаралық танылу

2011 жылғы 18 қазанда БҰҰ-ға мүше кем дегенде 100 мемлекет Ұлттық ауысу кеңесін, сондай-ақ Ливия мүше болып табылатын барлық халықаралық ұйымдар ресми түрде мойындады. Америка үшін Боливарлық альянсқа кіретін 8 ел және Африка елдері – Намибия мен Зимбабве ғана Ұлттық ауысу кеңесін айыптап, Каддафитің заңдылығын сақтап қалды.