Кіріспе

Чилидің мыс өнеркәсібін ұлттандыру, көбінесе мысты чилияндыру (lang es) деп аталады, бұл Чили үкіметінің Чилидің мыс өндіру өнеркәсібінің ірі шетелдік меншіктегі бөлігін бақылауға алу процесі болды. Оған "La Gran Mineria" деп белгілі үш ірі кен және үш кіші операция кірді. Чилиге тиесілі кіші мыс кендері бұл процестен зардап көрмеді. Бұл процесс президент Карлос Ибанес дель Кампоның үкіметі кезінде басталды және президент Сальвадор Альенде үкіметі кезінде аяқталды, ол ұлттандыруды толықтырды. Бұл "егемендік актісі" кейіннен халықаралық экономикалық бойкоттың негізі болды, бұл Чилиді әлемдік экономикадан оқшаулатып, 1973 жылғы Чили төңкерісіне әкелген саяси поляризацияны күшейтті.

Ұлттандыруға қатысатын кен орындары

1950 жылдардың аяғына қарай Чилидегі үш маңызды мыс кені – Чукикамата, Эль-Сальвадор және Эль-Тениенте болды. Чукикамата мен Эль-Сальвадор «Анаконда мыс компаниясының» меншігінде болса, Эль-Тениенте «Кеннекотт мыс корпорациясына» тиесілі еді. 1966 жылы Чукикаматаның бөлігі – Ла Экзотика кені осы ірі кендердің қатарына қосылды. Бұл үлкен кендер көбінесе өздерін-өздері қамтамасыз ететін, дербес елді мекендер болатын, оларда жұмысшыларын орналастыру үшін өз қалалары, су және электр стансалары, мектептері, дүкендері, теміржолдары және тіпті кейбір жағдайларда өздерінің полиция күштері болды. Тағы үш кен ақырында ұлттандырылды: «Коделькоға» өткен «Серро де Пасконың» Андина операциясы, сондай-ақ «Пеньаррояның» «Диспутада де лас Кондес» компаниясына тиесілі Лос-Бронсес және Эль-Солдадо кендері «ENAMI» компаниясы сатып алды. Бұл кендер «ENAMI» жоспарларына сай келмегендіктен, «Disputada de las Condes» кейіннен «Exxon Minerals» компаниясына (қолданыс табулы пайдамен) сатылды.

Ұлттықлендірудің екінші кезеңі

1969 жылы 26 маусымда президент Эдуардо Фрей Монтальва «Анаконда мыс компаниясымен», «Кеннекотт Юта мыс компаниясымен» және «Серро» компаниясымен келісімге қол қойды (кейін Конгресс бекітті). Бұл келісім бойынша үкімет «Кеннекотттың» акцияларының 51%-ын және «Анаконда» мен «Серро» акцияларының 25%-ын иеленді, бұл АҚШ-қа осы экономикалық секторда белгілі бір деңгейде бақылауды сақтауға мүмкіндік берді. Бұл процеске «келісім арқылы ұлттандыру» деп аталды, және ол халықаралық инвесторлармен (соның ішінде АҚШ-пен) қақтығыстан аулақ болу және көпұлтты компаниялардың техникалық, қаржылық және сауда-сату тәжірибесін алу мақсатымен жүзеге асырылды. Осыған ұқсас тәсіл мыс өнеркәсібінің қалған бөлігіне үстемдік ету үшін де қолданылды. Келісімде Чили үкіметінің 1970 жылдан бастап келесі 13 жыл ішінде көпұлтты корпорациялардан шетелдік меншіктің қалған 49%-ын сатып алу құқығы бар екені, бірақ бастапқы 51% акцияны сатып алуға байланысты қарыздың кемінде 60%-ын төлегеннен кейін ғана мүмкін болатыны белгіленді. Сондай-ақ, сатып алынатын активтерді бағалау, пайданы есептеу, жаңа жобаларға тікелей инвестицияларды арттыру және басқа да мәселелер бойынша нақты формулалар бекітілді.

Ұлттықлендірудің үшінші кезеңі

"Келісілген ұлттандыру" процесі солшыл саяси партиялар мен президенттің өзінің Христиан-демократиялық партиясының бір бөлігінен күшті сынға ұшырады. Бұл идея американдық империализмге бағыну, тым баяу және тым қымбат екені айтылды. 1970 жылғы президенттік сайлауда өтемақысыз толық ұлттандыру (мысты чилияландыру деп аталды) негізгі сайлау мәселесіне айналды. Үш президенттік үміткердің екеуі бұл идеяны өздерінің саяси платформаларына енгізді, ал үшіншісі "келісілген ұлттандырудың" жылдамдатылған нұсқасын ұсынды. Социалистік кандидат Сальвадор Альенде сайлауда жеңіске жеткен соң, мәселені тікелей шешуге уәде берді. Шындығында, 1971 жылдың басында ол Конгреске конституциялық түзету туралы заң жобасын ұсынды, ол оған барлық кен орындарын ұлттандыруға және барлық қазіргі және болашақ мыс кен орындарын мемлекетке беруге мүмкіндік беретін еді. Конгресс бұл түзетуді 1971 жылдың 11 шілдесінде бірауыздан қабылдады, және оның негізінде 1971 жылдың 16 шілдесінде 17.450 заң жарияланды және дереу күшіне енді. Бұл оқиға Ұлттық абырой күні (lang es) ретінде тойланды. Чили Конгресінде өкілдік еткен барлық саяси партиялардың арасында кен орындарын ұлттандыру процесіне қатысты толық келісім болды, бұл 17.450 заңды мақұлдаған бірауыздан дауыс беру арқылы көрсетілді. Дегенмен, мәліметтерге келгенде, Альенде әкімшілігі оны саяси мақсатта пайдаланады деген алаңдаушылық күшті болды. Бірақ, ең бастысы – АҚШ үкіметінің реакциясы күтілуде еді.

Өтемақы

Бастапқыда, мүліктің экспроприациясы оның баланстық құнына негізделген. Бірақ, Альенде әкімшілігі кендерге өтемақы төлеу есебінде "артық табыс" тұжырымын енгізді. Бұл тұжырым көпұлтты корпорациялардың "қалыпты бизнес-практика" деп есептелетіннен әлдеқайда көп табысқа ие болғаны туралы ұғымға негізделген. Бұл үшін Чилидегі мыс табысы компаниялардың әлемнің басқа бөліктеріндегі табысымен салыстырылды. Есептеулерге сәйкес, бұл компаниялардың әлемдік табыс деңгейі 12 пайызды құрады және олар 1955 жылдан 1970 жылға дейін Чилиде осы деңгейден 774 миллион доллар артық табыс тапқан: "Бұл шегерім компаниялардың мүліктерінің баланстық құнынан асып түсті". 1971 жылдың қазан айында Бас контролер кеңсесі Конституциялық түзетуде белгіленген параметрлерге сәйкес өтемақы мөлшерін есептеуді жүзеге асырды. Осы құжатқа сәйкес, американдық компаниялар Чукикамата, Эль-Сальвадор және Эль-Тениенте кен орындары үшін ешқандай өтемақы алмады, ал қалған мүліктері үшін өте аз сома алды. АҚШ үкіметінің реакциясы дереу болды. АҚШ Мемлекеттік департаменті мәлімдеді: "Халықаралық тәжірибеге жасалған бұл қатыгез бұзушылық Чилиге ғана емес, барлық дамып келе жатқан елдерге де зиян келтіруі мүмкін". Ұлттық қауіпсіздік архивінің мәліметінше, коммерциялық емес зерттеуші журналистика орталығы, АҚШ Альендені құлату жоспарларына жылдар бойы көмектесіп келді және 1973 жылы бұл мақсатына жетті, соның салдарынан азаптаулар мен өлтірулер болатынын білгеніне қарамастан.

Салдары

Чилидің ұлттандырылған кен орындары Пиночеттің 1973 жылғы Чилидегі төңкерісінен кейін, АҚШ-тың ЦРУ арқылы үлкен көмек көрсеткеніне қарамастан, мемлекеттік бақылауда қалды. Алайда, Пиночет режимі Anaconda компаниясына 250 миллион доллардан астам өтемақы төлеуге келісті. Кен орындары бүгінгі күнге дейін ұлттандырылған күйде, көбінесе халықтың пікіріне және Codelco компаниясы Чили қазынасына үлкен үлес қосатындықтан. Codelco табыс салығын төлейді; барлық дивидендтер үкіметке түседі, сондай-ақ, 13,136-заңға сәйкес, мыс өнімдері мен оған байланысты қосымша өнімдердің экспорттық құнынан 10% салық төленеді. Чилидің Тау-кен кодексінің 1-бабында «Мемлекеттің барлық кен орындарына толық, эксклюзивті, иеліктен шығаруға болмайтын және мерзімі шексіз меншік құқығы бар» делінген, бірақ одан әрі кез келген адам заттарды іздеу немесе өндіру үшін концессиялар немесе тау-кен құқықтарын алуға және орнатуға құқылы. Шетелдік инвесторлар Тау-кен кодексімен қатар, No 600-ші Декрет Заңына да бағынуға тиіс, ол шетелдік инвестициялар мен инвестициялық келісімшарттарды реттейді. Бұл өндіріс басталғаннан бастап 10 жылға салықтың тұрақтылығын, валюта нарығына қол жеткізуді және елге әкелінген капиталды салықсыз қайтару құқығын қамтамасыз етеді. Салықтың тұрақтылығы 50 миллион АҚШ долларынан астам инвестиция салған компаниялар үшін 20 жылға дейін ұзартылуы мүмкін. Осы жеңілдіктерге өтеу ретінде, шетелдік инвесторлар қазіргі 35%-ға қарағанда 42% салық ставкасын төлеуге міндетті. Олар бір рет қана қазіргі тау-кен салық режиміне өтуге құқылы, бірақ көпшілігі қаржылық жоспарлауға көбірек сенімділік беретін жоғары салық ставкасын таңдайды. 2005 жылдың 16 маусымында Чилидің Ресми газетінде (Diario Oficial) 20.026-заң жарияланды. Заң кен өндіру қызметіне арнайы салық белгілейді, ол 2006 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Бұл салық мыс өндірісінің көлеміне байланысты ауыспалы шкаладан тұрады: 12 000 тоннадан кем өндіріске салық жоқ, 12 000 тоннадан астам өндіріске 5%, ал 50 000 тоннадан астам өндіріске 5% салық салынады. 2004 жылғы 1 желтоқсанға дейін 600-ші Декрет Заңы бойынша келісімшарт жасасқан және әлі де 42% салық төлейтін шетелдік компанияларға бұл өзгеріс қатысты емес. 50 миллион АҚШ долларынан астам инвестиция салған компаниялар тау-кен салықтарының тұрақтылығын сақтай алады, бірақ олар кәдімгі табыс салығын төлеуге міндетті. Олар сондай-ақ жылдық қаржылық есептемелерін сыртқы аудитке және Бағалы қағаздар мен сақтандыруды қадағалаушы органға, сондай-ақ тоқсандық есептемелерді және мүлік туралы жылдық есепті ұсынуға тиіс. Тау-кен компанияларына, әдетте, жоғары тәуекелдік сипатынан туындаған бастапқы капиталдық шығыстарды өтеуге мүмкіндік беретін концессиялар беріледі. Чили заңындағы ең маңыздылары – ұйымдастыру және іске қосу шығындары, пайыздық шығындар, техникалық көмек, салықтық зияндар және активтердің құнсыздануы, олар жеделдетілуі мүмкін. Бұл ұзақ салықтан босату кезеңіне және олар салықтан жалтарып жүргендігіне күдік туғызады.